Старабеларуская мова

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі
Перайсьці да: навігацыі, пошуку
Гэтая назва мае некалькі сэнсаў. Калі вас цікавяць іншыя сэнсы, глядзіце таксама літоўская мова, руская мова, стараўкраінская мова.
Старабеларуская мова
руский языкъ[1][2][3][4][5][6]
Ужываецца ў Сярэднявечныя краіны і краіны раньняга Новага часу Ўсходняй Эўропы
Рэгіён Усходняя Эўропа
Колькасьць карыстальнікаў
Клясыфікацыя

Індаэўрапейская сям’я

Афіцыйны статус
Афіцыйная мова ў Заходніх усходнеславянскіх княствах ХІІІ—XIV стст.[a], Галіцка-Валынскім княстве[b], Польшчы[c], Вугоршчыне[d], Малдаўскім княстве[e], Вялікім Княстве Літоўскім, Рэчы Паспалітай[f], Гетманшчыне, Расеі[g]
Рэгулюецца
Код мовы
ISO 639-2(B) sla
Omega 1.png Гэты артыкул утрымлівае тэкст з выкарыстаньнем знакаў кірыліцы, што выйшлі з ужытку па ўвядзеньні «грамадзянскага» пісьма.
Гэтыя сымбалі могуць некарэктна адлюстроўвацца вашым браўзэрам.

Ста́рабелару́ская мова (гістарычна ру́ская, літоўская[7][8][9][10][11], простая мова[12]) — усходнеславянская мова, дзяржаўная і пісьмовая мова Вялікага Княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай, а таксама Малдаўскага княства, у аснову якой, на думку некаторых дасьледнікаў, лягла тагачасная народная беларуская мова[h][1], разглядаецца таксама як храналягічны этап у разьвіцьці беларускай мовы ў адрозьненьне ад сучаснай беларускай мовы[13].

Мела шырокае распаўсюджаньне на землях Вялікага Княства Літоўскага да канца XVII ст., калі пачала саступаць месца польскай, захоўвалася ва ўжытку (прынамсі юрыдычным[i]) да другой трэці XIX ст., пакуль яе канчаткова ня выціснула расейская[15][16].

Тэрміналёгія[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Я. Карскі — дасьледнік беларускай этнаграфіі, першы, хто стаў выкарыстоўваць тэрмін «старабеларуская мова»

Азначэньне «старабеларуская мова» ўвёў філёляг-славіст, дасьледнік беларускай этнаграфіі Я. Карскі (1893) на падставе яе роднаснай блізкасьці з народнымі беларускімі гаворкамі XIX ст.

У сучаснай беларускай гістарычнай і мовазнаўчай літаратуры часьцей за ўсё выкарыстоўваецца тэрмін старабеларуская мова, радзей замест яго выступае тэрмін беларуская мова[17]; гэтыя ж тэрміны сустракаюцца ў беларускамоўнай навуковай літаратуры эпохі СССР. У дарэвалюцыйнай і сучаснай расейскай гістарычнай і лінгвістычнай практыцы найбольш часта прымяняецца тэрмін заходнеруская мова (рас. западнорусский язык), поруч зь якім выкарыстоўваецца таксама тэрмін руская мова (рас. русский язык). Ва ўкраінскай гістарычнай і мовазнаўчай практыках часьцей ужываецца тэрмін стараўкраінская мова (укр. староукраїнська мова), які звычайна датычыць азначэньня пісьмовай мовы ВКЛ цалкам[j]. У заходнеэўрапейскай мовазнаўчай намэнклятуры старабеларуская мова, разам з паняцьцем стараўкраінская мова, разглядаецца як частка агульнага ідыёму і акрэсьліваецца тэрмінам руская мова (анг. ruthenian language), да якой прылічваюць літаратурную мову ўсіх усходнеславянскіх тэкстаў, якія немагчыма пэўна прылічыць да царкоўнаславянскіх, і якія паходзяць з ВКЛ і Рэчы Паспалітай XIV—XVIII стагодзьдзяў. Гэтая думка падтрымліваецца польскай і летувіскай навуковымі школамі. У згаданых краінах, а таксама ў працах асобных аўтараў могуць прымяняцца тэрміны пісьмовая мова ВКЛ, канцылярская мова ВКЛ і да т. п.

Сучасная беларуская літаратурная мова ўтварылася на аснове старабеларускіх народных гаворак, якія існавалі на этнічных беларускіх землях у XIX ст., і фіксуюцца ў помніках з XVII—XVIII стагодзьдзяў.

Гістарычныя назвы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  • Беларуская (белорусскій язык[15], бѣлороccийский язык[18]): зрэдку ўжывалася ў колішняй Маскоўскай дзяржаве; таксама ў Ю. Крыжаніча. У прыватнасьці, у Маскоўскай дзяржаве выкарыстоўвалі тэрмін «беларускае пісьмо», якім пазначалі сукупнасьць графічных і лексычных асаблівасьцяў, якія адрозьнівалі афіцыйную ўсходнеславянскую мову ВКЛ ад афіцыйнае мовы тагачаснае Масквы[19][20]. Азначэньне «беларуская мова» (па-расейску: белорусский язык) у дачыненьні як мовы XIX ст., так і мовы Сярэднявечча, ужывалася ў працах расейскіх дасьледнікаў XIX ст. Буслаева, Аганоўскага, Жыцецкага, Сабалеўскага, Недзешава, Уладзімерава.
  • Літоўская (литовский язык, Litauwica lingua[10]): шмат спасылак у Маскоўскай дзяржаве, а таксама ў Сыгізмунда Гербэрштайна (1-я пал. XVI ст.), Л. Зізанія (канец XVI ст.)[10].
  • Руская або русінская, рутэнская (руски езыкъ): называлася так сучасьнікамі, у асноўным з Заходняй Эўропы. Неадназначны тэрмін, якія можа адносіцца і да старабеларускай, і да стараўкраінскай, і нават да мясцовага царкоўнаславянскага тэксту. Апошняе было зьвязана з раней існай у ВКЛ дыглясіяй (гл. ніжэй), у выніку чаго царкоўнаславянская і старабеларуская мова разглядаліся як два варыянты аднае мовы, з прычыны чаго дзьве мовы пазначаліся адзіным тэрмінам[12].
  • Простая руская або простая гаворка (простый руский язык або простая молва): варыянт папярэдняга, які сустракаўся, напрыклад, у выдаўца Рыгора Хадкевіча (XVI ст.). Аналягічна папярэдняму прыметніку, магла тычыцца таксама і царкоўнаславянскае мовы ў ВКЛ[12]. На думку беларускага гісторыка М. Ермаловіча, варыяцыі назвы выступалі ў пэяратыўным (прыніжальным) значэньні з боку жыхароў ВКЛ каталіцкага вызнаньня, якія засвойвалі польскую самасьвядомасьць[21].

Сучасныя назвы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  • (Старая) заходнеруская мова або гаворка (па-расейску: (древний) западнорусский язык або наречие): сустракаецца пераважна ў тых дасьледнікаў, якія падтрымлівалі канцэпцыю протарускай стадыі разьвіцьця, асабліва з канца XIX ст. — Я. Карскі, А. Шахматаў. Падтрымліваецца ў сучасным мовазнаўстве і гістарыяграфіі, пераважна расейскімі дасьледнікамі. Беларускім мовазнаўцам У. Сьвяжынскім зьвязваецца з уключэньнем беларускіх земляў у склад Расейскай імпэрыі, дзе існавала ідэалёгія заходнерусізму, якая адмаўляла ў беларускай моўнай ды этнічнай тоеснасьці, а таксама з папулярнасьцю канцэпцыяў падобнага напрамку ў гістарыяграфіі сучаснай Расеі[12].
  • Канцылярска-славянская мова (з варыяцыямі). Падтрымліваецца, у прыватнасьці, летувіскімі гістарыяграфіяй і мовазнаўствам. Поруч з гэтым, гэтымі ж навуковымі школамі на падставе сытуацыйных і параўнальна нашмат радзейшых прэцэдэнтаў выкарыстаньня ў афіцыйным ужытку ВКЛ іншых моваў, вусным кантактаваньнем вялікіх князёў ВКЛ з намесьнікамі краіны і неабгрунтаваным пераносам моўнае сытуацыі раньнесярэднявечнай этнічнай Летувы зьмяншаецца дзяржаўная значнасьць старабеларускае мовы; з мэтаю большага абгрунтаваньня перавагі балцкага элемэнту ў палітычным жыцьці ВКЛ гэтымі ж навуковымі школамі падтрымліваецца згаданая тэрміналёгія[22].
  • Літоўска-руская (па-расейску: литовско-русский): расейскія дасьледнікі XIX ст. Кепен, архіяпіскап Філарэт, С. Сахараў, Каратаеў.
  • Літоўска-славянская (па-расейску: литово-славянский): расейскі дасьледнік XIX ст. Бараноўскі.
  • Руска-польская, руска-польскі дыялект[12]: Штрытэр, польскія дасьледнікі Самуіл Багуміл Ліндэ, польскі пісьменьнік Вішнеўскі.

Арэал[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Выкарыстоўвалася як дзяржаўная мова ў Вялікім Княстве Літоўскім, Малдаўскім і Валаскім княствах[1][23][24].

Гісторыя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Паходжаньне[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Княствы ўсходніх славянаў у пэрыяд распаду старажытнарускае мовы

Як мяркуецца, ужо прыкладна ў часы існаваньня старажытнаўсходнеславянскае супольнасьці кожнае з усходнеславянскіх плямёнаў мела ўласныя дыялекты. У гэтую эпоху адзначалася існаваньне асобных гаворак у дрыгавічоў і расейскіх вяцічаў, якія разам характарызаваліся поўным тыпам аканьня і яканьнем, з поўдня зь імі межавалі гаворкі севяранаў, якія паступова засвойвалі асаблівасьці дрыгавіцкіх і вяціцкіх гаворак, але гэты працэс быў спынены дзякуючы ўтварэньню Вялікага Княства Літоўскага. Ужо з ХІІІ ст. у межах ВКЛ на базе гаворак, што паходзілі ад пляменных дыялектаў дрыгавічоў, паўднёва-ўсходніх крывічоў, часткова радзімічаў і севяранаў пачынае складвацца тагачасная беларуская мова, прычым у яе фармаваньні бралі ўдзел некаторыя з дыялектаў паўднёвых плямёнаў усходніх славянаў[25].

З гэтага ж пэрыяду, на думку шэрагу дасьледнікаў гісторыі Беларусі, адлічваецца пачатак этапу фармаваньня беларускага этнасу. Існуюць таксама і гіпотэзы, якія адносяць на гэты ж пэрыяд, XIII ст., канец утварэньня беларускага этнасу[26][27]. Існуе меркаваньне, якое разглядае старабеларускую мову як выключна пісьмовую, якая мае царкоўнаславянскія або наогул штучныя карані, на якія ўплывалі мясцовыя беларускія і ўкраінскія гаворкі (З. Зінкявічус, Ё. Палёніс)[12]; погляд на старабеларускую мову як такую, што мела стараславянскую аснову з польскім і часткова ўсходнеславянскім уплывам выказвалася францускім лінгвістам А. Мартэлем[28]. Прадстаўленае меркаваньне, згодна зь якім беларуская і ўкраінская этнічная тэрыторыі мелі мову агульнае прыроды[29].

Прынятая ў Расейскай імпэрыі афіцыйная канцэпцыя сьцьвярджала, што старабеларуская (беларуская) мова паходзіць з адзінай старажытнарускай прамовы, як і самі яе носьбіты разам з расейцамі і ўкраінцамі — са старажытнарускага этнасу. Але шэраг дасьледнікаў (С. Смаль-Стоцкі, Р. Піўтарак, В. Грыцкевіч і інш.) паказваюць на самастойнае паходжаньне кожнай з усходнеславянскіх моваў з агульнаславянскай прамовы. На карысьць гэтага паказваюць адлюстраваньне фанэтычных, граматычных і лексычных рысаў жывога беларускага маўленьня ўжо ў фактычна першых арыгінальных тэкстах, створаных на беларускай этнічнай тэрыторыі — граматах смаленскага князя Мсьціслава Давыдавіча з Рыгай і Гоцкім берагам (1229), полацкага япіскапа Якава (1300), вялікай княгіні Ўльяны царкве ў Азярышчах (1377) і інш.[7] Але істотнай аказваецца старажытнаруская моўная аснова гэтых помнікаў, выразна беларускія рысы гэтых помнікаў яшчэ не складаюць нормы[30].

Шэраг рысаў, што ўказваюцца ў якасьці эксклюзіўна ўсходнеславянскіх, існуюць у іншых галінах славянскае групы: так, пераходы *ǫ > [u] вядомы ў лужыцкіх, сэрбскахарвацкай і чэскай мовах; *ę > ’a — у верхнелужыцкай і чэскай; *or-, *ol- > -ро, -ло — амаль ва ўсіх славянскіх мовах за выключэньнем баўгарскай, сэрбскахарвацкай і славенскай моваў; націскных ъ, ь > о, е — у лужыцкіх; ь > e — ва ўсіх, за выняткам сэрбскахарвацкай і часткова баўгарскай; захаваньне bl-, vl-, pl-, ml- — у старабаўгарскай, сэрбскахарвацкай і славенскай мовах; пераход *tj > č — у славенскай[31]. Выключнай рысай, што стала ўласьцівай адначасова беларускім, украінскім і расейскім дыялектам, стала ўзьнікненьне спалучэньняў -оро-, -оло-, -ере- з праславянскіх *-or-, *-ol-, *-el-, *-er- адпаведна (*borna > борона, *golva > голова, *melko > молоко), пры гэтым *-er- перад *-ti ў тагачасных дыялектах беларускай этнічнай тэрыторыі захавалася ў ранейшай форме ў адрозьненьне ад расейскіх (параўн. суч. мерці, жэрці, перці, але рас. мереть, тереть, переть)[32]. Аднак створанае для рэлігійных тэкстаў кірылічнае пісьмо, якое атаясамлівалася зь фіксаванымі ім хрысьціянскімі дагматамі, і таму было, як і самі гэтыя дагматы, недатыкальным, не дазваляла на ўзроўні нормы адлюстроўваць некаторыя найважнейшыя рысы жывога маўленьня («дзеканьне-цеканьне», «аканьне-яканьне», пераход «л» у «в» (ў), падаўжэньне зычных, пераход «е» ў «о», прыстаўныя «в» і «г»). Гэта дае падставу шэрагу навукоўцаў і публіцыстаў суседніх краінаў адмаўляць беларускай мове ў самастойнасьці[12], сьцьверджаньне аб існаваньні старажытнарускае мовы мэтадалягічна часта прыраўноўваецца да ўяўленьня гэтае мовы як расейскае мовы ў сучасным азначэньні[32]. Але за агульнай пісьмовай абалонкай агульнаславянскіх словаў хавалася рознае іх вымаўленьне рознымі ўсходнеславянскімі народамі[33][34]. Акрамя таго, у часе назіралася паступовае набліжэньне старабеларускіх тэкстаў да рэальнае маўленчае практыкі, што пацьвярджаецца пры параўнаньні раньніх і позьніх тэкстаў на старабеларускай мове. Тым ня менш, у навуцы палажэньне аб старажытнарускай мове як аб мове-продку і мове, што ўжывалася ўсходнімі славянамі да XIV ст., зьяўляецца агульнапрынятым[k], што датычна грамадзка-сацыяльнай, палітычнай і культурнай роляў старабеларускае мовы ў шэрагу галінаў пісьмовае дзейнасьці дапаўняецца пэўным суіснаваньнем (гл. ніжэй) пісьмовае культуры, што яўна засноўвалася на народным маўленьні (перадусім актавая пісьмовасьць), асацыяваным зь беларускім этнасам, і пісьмовае культуры, заснаванай на відавочна ўсходнеславянскіх і разам з тым вызначана небеларускіх сродках мовы (найранейшае летапісаньне ў ВКЛ).

Найранейшай пісьмовай фіксацыяй старабеларускай мовы можна лічыць дагавор Полацку з Рыгай, складзены ў 1330 годзе[35]. У гэты ж час дзяржаўныя пераўтварэньні аддзяляюць тагачасныя ўсходнеславянскія гаворкі сучасных Беларусі і Ўкраіны ад усходнеславянскіх гаворак цяперашняе Расеі[36]. Полацкія і смаленскія дакумэнты гэтай эпохі сьведчаць аб пачатку працэсу складваньня тагачасных формаў беларускае мовы[37][38].

Як меркаваў нарвэскі славіст Х. Станг, першапачаткова на тэрыторыі ВКЛ існавала некалькі тыпаў актавай старабеларускай мовы, якія адрозьніваліся адна ад адной граматычнымі і артаграфічнымі рысамі. Такія тыпы ўключалі ў сябе моўную форму Полацку, Віцебску і Смаленску, мову канцылярыі Вітаўта, мову граматаў Казімера, а таксама канцылярскую мову часоў Аляксандра[1]. На думку Е. Курашкевіча, А. Сабалеўскага і Х. Станга, дадаткова існавалі галіцкія і малдаўскія (агульнапаўднёвамаларускія) і валынскія ды беларускія граматы[29].

У моўнай форме Віцебску, Смаленску ды Полацку вылучалася цоканьне (зьмяшэньне гукаў [t͡ʃ] ды [t͡s]), зьмяшэньне е ды і, а таксама зьвязка есме ў пэрфэкце. Такіх рысаў няма ў мове канцылярыі Вітаўта, якая падзяляе некаторыя характарыстыкі з моваю ўкраінскіх канцылярыяў. У пісьмовасьці часоў Казімера паўднёвавалынскі ўплыў зьмяншаецца, у выніку чаго форма мовы стала належыць да паўночнавалынскага або паўднёвабеларускага тыпу (пры гэтым тагачасныя граматы паходзяць у асноўным зь беларускіх рэгіёнаў, маючы, напрыклад, супадзеньне е і яця ва ўсіх пазыцыях). Пры Аляксандры мова стандартызуецца і дасягае стабільнай формы, а за часамі Жыгімонта Аўгуста зьнікае паўднёвы (украінскі) тып актавае мовы; тагачасная канцылярская мова ВКЛ выступала ўжо як мова, блізкая да беларускіх гаворак каля Вільні. У гэтай жа мове паступова распусьцілася і полацка-смаленская форма старабеларускай мовы[1][39][40].

На думку Я. Станкевіча, з XIV літаратурная старабеларуская мова засноўвалася на гаворках паўднёвай Полаччыны. З XV ст. уплыў павялічылі гаворкі паўночнага ўсходу, але гэты працэс быў спынены літоўска-маскоўскімі войнамі, пасьля чаго літаратурная аснова мовы перасунулася на заходнія гаворкі цэнтральнага дыялекту[41]. Урэшце, літаратурныя функцыі паступова замацаваліся за мескім кайнэ Вільні[42].

Як устанавіў Я. Карскі, на народным грунце паступова выпрацавалася досыць штучная мова, якая стала выкарыстоўвацца як у дзяржаўных галінах дзейнасьці, так і ў іншых (напрыклад, сьвецкіх творах)[1]. На думку І. Лапо, вялікую ролю ў фармаваньні старабеларускай літаратурнай мовы адыгралі ня толькі фактары літаратуры, але і патрэбы дзяржаўных функцыяў[43]. Тым ня менш, мова сялянства зьяўлялася досыць далёкай ад пісьмовай мовы, але да яе было бліжэй маўленьне вышэйшае клясы дзяржавы. Адметным зьяўляецца таксама той факт, што ў дзелавой літаратуры тых часоў уплыў мясцовых гаворак адбіваецца менш, чымся ў рукапіснай рэлігійнай літаратуры[1].

Выкарыстаньне па пашырэньні ВКЛ[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

З часоў Крэўскай уніі пачынаецца працэс выцясьненьня старабеларускае мовы польскай[12]. З XV ст. у сувязі са збліжэньнем з Польшчай царкоўнаславянская мова выцясьняецца спачатку з жыціяў, на замену якой прыходзіць старабеларуская мова, у пачатку наступнага стагодзьдзя старабеларуская мова займае нішу кананічных рэлігійных тэкстаў[44]. У часы свайго найбольш актыўнага выкарыстаньня старабеларуская мова мела статус афіцыйнае мовы Вялікага Княства Літоўскага і ўжывалася як сродак зносінаў між тагачаснымі беларусамі і іншымі этнічнымі групамі краіны (летувісамі-аўкштайтамі, жамойтамі, латгаламі, татарамі, габрэямі, цыганамі, караімамі і інш.)[45]. Ужо паводле стану на 1557 г. (рэфэрат аб мусульманах ВКЛ, напісаны літоўскім татарынам асманскаму султану Сулейману) адзначаецца родны характар тагачаснае народнае беларускае мовы для большасьці літоўскіх татараў, хоць паланёныя татары ў бітве пад Клецкам (1510) мусілі захоўваць уласныя дыялекты/ У прыватнасьці, не пазьней як у XVII ст. на старабеларускую мову быў перакладзены Каран, хоць верагодна, што старабеларуская мова выкарыстоўвалася ў літаратуры літоўскіх татараў з XV ст.[46]

Эпохай росквіту дзелавой пісьмовасьці на старабеларускай мове можна лічыць XVI ст., калі на мове выйшла тры Статуты ВКЛ (1529, 1566, 1588), складаліся афіцыйныя дакумэнты агульнадзяржаўнага і мясцовага ўзроўню[1]. У Другім літоўскім Статуце мова атрымала афіцыйнае замацаваньне[47]. Пісьмовыя помнікі гэтага ж стагодзьдзя сьведчаць на карысьць складаньня на той час усіх характэрных асаблівасьцяў мовы, якія сталі ўласьцівымі і ў тым ліку сучаснай беларускай мове[33]. Далей, як лічыцца, адбывалася паступовае разьмеркаваньне тых ці іншых лінгвістычных рысаў паводле асобных дыялектаў мовы[44]. Адначасна, з 1441 г. у Мэтрыцы ВКЛ фіксуецца корпус актаў на шэрагу іншых моваў (у прыватнасьці, польскіх і лацінскіх). Так, напрыклад, аддзел дакумэнтаў на лаціне канцылярыі ВКЛ ў другой палове 1530-х гг. узначальваўся двума пісарамі[48].

Пасьля Люблінскай уніі ў асяродзьдзі этнічна балтыйскае знаці складаецца пэўная апазыцыя супраць выкарыстаньня старабеларускае мовы, што праяўлялася ў імкненьні да нібыта роднаснай летувіскай мове лаціны, што падмацоўвалася псэўдагістарычнымі палажэньнямі аб паходжаньні балтаў ВКЛ ад лацінаў (гл. Палямон). Адным з адметных прадстаўнікоў антыстарабеларускай апазыцыі сярод балтаў ВКЛ стаў тагачасны гісторык Міхалон Літвін, на думку якога старабеларуская мова не адпавядала плянам па культурным разьвіцьці літоўскае знаці, у сувязі з чым прапаноўвалася адмова ад старабеларускае мовы[49]. Іншым прыхільнікам падобных ідэяў стаў тагачасны віленскі войт Аўгустын Ратундус, які ў сваім перакладзе Статуту ВКЛ адзначыў быццам бы роднасны для балтаў характар лаціны і зьвярнуў увагу на падабенства старабеларускае мовы да мовы тады варожай Маскоўскае дзяржавы, а таксама некаторую неўнармаванасьць старабеларускае мовы[50][51][52]. Апрача таго, таксама з гэтага ж пэрыяду сярод знаці ВКЛ набывае пашырэньне польскае мовы, што было выклікана галоўным чынам прэстыжам культуры польскай арыстакратыі сярод шляхты ВКЛ[53].

Дыглясія[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

«Бивлиѧ руска» Ф. Скарыны, XVI ст. — прыклад старабеларускага тэксту з паралельным выкарыстаньнем царкоўнаславянскае мовы.

Да пачатку XVII ст. на тэрыторыях этнічнага арэалу ўсходніх славянаў, у тым ліку і ў ВКЛ, дзейнічаў стан дыглясіі з удзелам царкоўнаславянскае і старабеларускае моваў, што спрычынялася да выкарыстаньня абедзьвюх моваў у розных галінах грамадзтва і недапушчэньня іх ужываньня ў адной і той жа галіне[12]. Дыглясія прыводзіла да выкарыстаньня аднаго і таго ж тэрміну датычна адразу старабеларускай і царкоўнаславянскай моваў (гл. вышэй). Летапісныя традыцыі ў пэўнай, хоць і меншай паводле маштабу ступені абумоўлівалі дыглясію старабеларускай ды старажытнарускай моваў, значна меншым і спэцыфічным было ўзаемадзеяньне старабеларускае мовы з польскай, расейскай і стараўкраінскай. Сукупнасьць генэтычна беларускіх моўных рысаў, супрацьпастаўленых наратыўным крыніцам і літургічным помнікам стала вынікам арыентацыі на іншую літаратурную мадэль, якая стала іншай у выніку своеасаблівага культурнага падтэксту першыфх паасобных уласнабеларускіх паводле мовы літургічных твораў (гл. ніжэй). У выніку, уласна тагачасная беларуская мова ў рознгай ступені свайго праяўленьня была ўключана ў схему «рэлігійная і навуковая царкоўнаславянская літаратура — сьвецка-мастацкія помнікеі са старажытнарускімі і старабеларускімі элемэнтамі — некананічная, бліжэйшая да жывой мовы літаратура — найбліжэйшая да народнай мовы дзелавая пісьмовасьць». Існаваньне гэтае схемы прыкладна да другой паловы XVI ст. суправаджалася паступовым вывадам зь пісьма старажытнарускае мовы[54].

Лінгвістычнае ўзаемадзеяньне[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

У часы пашырэньня царкоўнаславянскае мовы ў галіне праваслаўных літургічных тэкстаў уласна царкоўнаславянская мова, у сваю чаргу, зазнавала ўплыў з боку старабеларускае мовы, што надае падставы шэрагу дасьледчыкаў вылучаць асобны звод царкоўнаславянскае мовы ВКЛ[15]. Гэты ўплыў, у прыватнасьці, вядомы з 1480-х гг., калі ў Кракаўскай друкарні, заснаванай магнатамі ВКЛ, выйшлі Трыёдзь каляровая (1483), Актоіх, Часаслоў, Псалтыр, Трыёдзь посная, Трыёдзь Каляровая (1491)[32]. Беларускі ізвод царкоўнаславянскае мовы таксама зафіксаваны дзякуючы помнікам ерэтычнага псьменства мяжы XV—XVI стст. (гл. ніжэй)[55] Нярэдка падобная беларусізацыя гэтага зводу адбывалася не стыхійна, а цалкам пасьлядоўна. Зрэшты, гэты працэс спыніўся зь сярэдзіны XVII ст., калі канчаткова акрэсьліліся галіны дзейнасьці старабеларускае ды царкоўнаславянскае моваў, а значна менш беларусізаваная царкоўнаславянская мова атрымала падмацаваньне дзякуючы перадрукоўцы маскоўскіх твораў і рэлігійнай барацьбе, спрычыненай да росту інтарэсу да царкоўнаславянскай мовы ў канцы XVI ст. Гэтае функцыянальнае разьмежаваньне ў выніку фактычна аддало ў прэрагатыву старабеларускае мовы сьвецкую пісьмовасьць, царкоўнаславянскай — літургічную[56].

Пачынаючы зь сярэдзіны XVII ст. у сувязі зь міграцыяй шэрагу дзеячоў культуры ВКЛ у Маскоўскую дзяржаву ўплыў старабеларускае рэдакцыі царкоўнаславянскае мовы зьведала і царкоўнаславянская мова Масквы[57].

Падобнае ўзьдзеяньне, да прыкладу, зазнавала таксама польская мова (напрыклад, адметна старабеларускія запазычваньні ў дыярыюшах Мацея Стрыйкоўскага)[29].

Сацыялінгвістычнае ўзаемадзеяньне[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Дзякуючы пранікненьню ў ВКЛ ідэяў Рэнэсансу, Рэфармацыі і гуманізму адбываўся зрух з царкоўнаславянска-старабеларускай дыглясіі да сытуацыі білінгвізму, што, на думку, Б. Усьпенскага, стала вынікам капіяваньня сытуацыі лацінска-польскага білінгвізму ў Польшчы, якая на той момант выступала як пасрэднік пры атрыманьні ВКЛ ідэяў Заходняй Эўропы. На карысьць узьнікненьня білінгвізму ў ВКЛ і таго, што гэтая зьява зьявілася дзякуючы польскаму ўплыву, сьведчаць пераклады рэлігійных (але некананічных) «Страсьцяў Хрыстовых», «Аб трох каралёх-валхвох» і «Жыціе Аляксея, чалавека Божага», ажыцьцёўленыя ў каталіцкім асяродзьдзі. Пачатак старабеларуска-царкоўнаславянскаму білінгвізму ў ВКЛ паклала ідэя перакладу Бібліі Скарынам, пры гэтым, аднак, у выданьнях Скарыны назіраецца сынтэз старабеларускіх і царкоўнаславянскіх элемэнтаў зь перавагай апошніх[12]. Зь іншага боку, ужо на мяжы XV—XVI стст. часам адзначаецца разьмежаваньне тэрмінаў рускïи языкъ і словенскïи языкъ у іх сучасным разуменьні[58]. Працэс ня быў рэзкім і адбываўся пасьлядоўна: так, уплыў старабеларуска-царкоўнаславянскае дыглясіі назіраўся ў старабеларускіх тэкстах Сымона Буднага. Адзначаецца, што царкоўнаславянская мова мела ролю сымбалю непарушнасьці існых культурных установак, што прывяло да негатоўнасьці прыняцьця новых моўных ідэяў у асяродку праваслаўнае грамадзкасьці ВКЛ. Нягледзячы на тое, што працэс адмаўленьня ад дыглясіі збольшага быў закладзены Скарынам, у гэтую эпоху ўжо не назіраецца зьмяшэньня тэрмінаў адносна царкоўнаславянскай і старабеларускай: напрыклад, абноўлены, інавацыйны варыянт кірыліцы, якім друкаваліся выданьні Скарыны, акрэсьліваліся выдаўцом тэрмінам, асобным ад тэрміну для царкоўнаславянскае мовы (рускими словами а словенским языком)[12]. У гэты ж пэрыяд Васілём Цяпінскім зьдзяйсьняецца пераклад і выданьне Эвангельля на старабеларускай мове[59]. Пры гэтым ужо з канца XIV ст. прасочваюцца пачаткі працэсу паступовай замены царкоўнаславянскіх і старажытнарускіх формаў на старабеларускія, які адбываўся стыхійна і адбіваўся нават на рэлігійных тэкстах[60].

Адначасова з ХІІ ст. існавала арыгінальнае летапісаньне на будучай беларускай этнічнай тэрыторыі, што доўжылася да XVI ст. і вядомае ў асобных сьпісах (Віленскі, Увараўскі, Супрасьльскі, Акадэмічны, гл. беларуска-літоўскія летапісы) альбо ў якасьці часткова захаваных фрагмэнтаў. Іх мова ў сутнасьці ўяўляе сабой у большасьці выпадкаў старажытнарускую, што датычыць перапісаных летапісаў, хоць часам яны (напрыклад, г.зв. летапіс Аўраамкі, складзены ў Смаленску) маюць пэўную колькасьць беларусізмаў[61]. Зь дзелавой пісьмовасьці, што адлюстроўвала стан тагачаснае беларускае мовы ў маўленьні большасьці яе носьбітаў, а таксама арыгінальныя літоўскія практыкі пісьма, у гэтыя помнікі летапісаньня адбывалася інфільтрацыя спэцыфічных артаграфічных прыёмаў[62]. Інфільтрацыя беларусізмаў праяўлялася таксама ў наяўнасьці лексычных беларусізмаў, сынанімічных беларуска-старажытнарускіх параў, спэцыфічных старабеларускіх запазычваньняў[63]. У якасьці інфільтраваных беларусізмаў або ступені іх насычанасьці можна разглядаць розную частасьць лексычных беларусізмаў і розную частасьць спэцыфічных прыкметаў г.зв. другога паўднёваславянскага ўплыву[64][65].

Пашырэньне ўжываньня[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

У другой палове XVI ст. выкарыстаньне старабеларускае мовы пашыраецца дзякуючы пранікненьню мовы ў канфэсійную галіну, адбывалася разьвіцьцё дзелавой камунікацыі на гэтай мове. Пашырэньне выкарыстаньня старабеларускае мовы цягнула за сабою яе стабілізацыю з прычыны павелічэньня колькасьці пісьмовых узораў мовы; рост прэстыжу старабеларускае мовы засьведчаны дзякуючы перакладам на мову літургічных дакумэнтаў неславянскіх этнасаў ВКЛ (татараў, габрэяў). Падобны рост статусу старабеларускае мовы зьвязваецца са зьнікненьнем уплыву царкоўнаславянскае мовы, таксама на гэтае ж стагодзьдзе прыпадае выпрацоўка нормаў лексыкі, артаграфіі і граматыкі дзелавой старабеларускай мовы, прычынаю чаго, імаверна, стала ўзьдзеяньне народнае мовы або імкненьне да набліжэньня да яе[12]. Самай прагрэсіўнай галіной графікі старабеларускай дзелавой мовы апынулася графіка, дзе адбылося адкіданьне дублетных графічных сродкаў[66].

Разам з тым, у сутнасьці старабеларускімі зьяўляюцца пераклады канца XV ст. твораў «Пакуты Хрыста», «Жыціе Аляксея, чалавека божага», «Аповесьць аб трох каралёх-валхвох», зробленыя ў каталіцкім асяродзьдзі, хутчэй за ўсё, не з царкоўнаславянскіх сьпісаў і асобамі, мала знаёмымі з царкоўнаславянскай традыцыяй)[67][68].

На мяжы XVIXVII стагодзьдзяў на старабеларускай мове пачынаюць складацца палемічныя творы, што было спрычынена падзеямі Берасьцейскай уніі; друкаваныя тэксты гэтае галіны мелі больш архаічны характар з прычыны ранейшага выкарыстаньня царкоўнаславянскае мовы ў друку, у той час як рукапісныя палемічныя творы былі больш набліжаныя да народнага маўленьня. Тым ня менш, выкарыстаньне тагачаснае старабеларускае мовы ў рэлігійным дачыненьні было частковым і найчасьцей было распаўсюджана ў пропаведзях і тлумачэньнях рэлігійных твораў[44].

Да сярэдзіны XVII ст. усё мацней пачала праўляцца тэндэнцыя да дыфэрэнцыяцыі старабеларускай мовы і тагачасных формаў украінскае мовы. Акрамя таго, структурныя адрозьненьні, а таксама сьведчаньні сучасьнікаў гавораць на карысьць яўнага разьмежаваньня паміж старабеларускай і тагачаснай расейскай мовамі[69]. Ва ўласна Маскоўскай дзяржаве існаваў тэрмін «беларускае пісьмо», пад якім разумелі лексычныя і графічныя рысы афіцыйнай мовы ВКЛ, што адрозьнівалі яе ад пісьмовае мовы Масквы (гл. вышэй)[19][20]. Усьведамленьне блізкімі паводле мовы расейцамі старабеларускае мовы як асобнай выяўлялася нават у перакладзе беларусізмаў у зьмяшаных беларуска-царкоўнаславянскіх тэкстах (напрыклад, у расейскім сьпісе «Арыстотэлевых варотаў» пачатку XVII ст.)[70]. На мяжы XVI—XVIІ стст. паралельна гэтаму працэсу адбылося канчатковае разьмежаваньне сьвецкіх твораў як твораў, дзе ўжывалася старабеларуская мова, і твораў літургіі, дзе ўжывалася царкоўнаславянская, што было падрыхтавана існым на той час досьведам рознага выкарыстаньня дзьвюх памянёных моваў, іх адасобленага ўяўленьня і ростам цікаўнасьці да рэлігійных твораў у сувязі з ростам Контррэфармацыі, адказам на якую стаў спэцыфічны ўздым праваслаўнае культуры (гл. вышэй)[56].

Заняпад[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

На думку Х. Станга, паступовы працэс звужэньня карыстаньня старабеларускае мовы на карысьць польскай адлічваецца прыкладна з 1480 году[29].

У новастворанай дзяржаве Рэчы Паспалітай адбывалася паступовая палянізацыя мясцовага насельніцтва ВКЛ, перш за ўсё буйных магнатаў і шляхты, з-за чаго старабеларуская пісьмовая мова зазнала заняпад і ўрэшце была выведзеная са справаводзтва 29 жніўня 1696 году[71][47]. Скарачэньне ўжываньня старабеларускае мовы намецілася ўжо прыкладна ў сярэдзіне XV ст. (гл. вышэй), і ў мэтах прадухіленьня працэсу палянізацыі, у другім і трэціх статутах ВКЛ быў упершыню замацаваны статус старабеларускай мовы як афіцыйнай мовы ў княстве. Іншымі чыньнікамі заняпаду старабеларускае мовы сталі вайсковыя канфлікты на тэрыторыі ВКЛ другой паловы ХVII — пачатку XVIII стст.[72][73], што прыводзілі да скарачэньня насельніцтва, а таксама дэзынтэграцыя насельніцтва краіны паводле сацыяльна-рэлігійнае прыналежнасьці[74]. Моцны ўплыў на заняпад старабеларускае мовы аказала складаньне Люблінскай уніі 1569 году, хоць фармальнага афіцыйнага становішча мовы яна не зьмяніла[75]. Больш адметны чыньнік заняпаду старабеларускае (стараўкраінскай, «рускай» мовы) у выніку Люблінскай уніі, што аказваў працяглае і сыстэмнае, замацаванае ў часе і дапоўненае шэрагам прыкметных культурных і грамадзкіх зьяваў, выявіўся ў працэсе паступовага далучэньня трох этнічна ўкраінскіх ваяводзтваў і Падляшша непасрэдна да Каралеўства Польскага ў выніку уніі. У выніку шэрагу няўдалых перамоваў арыстакратычных колаў ВКЛ і Польшчы адносна ўмоваў уніі, што доўжыліся з 1562 г., Польшча адмовілася ад плянаў інкарпарацыі ўсяго ВКЛ і засяродзілася на тэрытарыяльных прэтэнзіях на шэраг земляў, у прыватнасьці, Валынь[76]. Па заканчэньні гэтых падзеяў 5 сакавіка 1569 г. быў выдадзены прывілей аб далучэньні Падляскага ваяводзтва да Польшчы, 26 траўня — аб далучэньні Валыні. У апошні прывілей па просьбе мясцовай арыстакратыі было дадзена палажэньне аб захаваньні «рускай» мовы ў судох і ўстановах, пры гэтым на той жа мове прадпісвалася выдаваць у тым ліку акты каралеўскай канцыялырі і каралеўскіх ураднікаў; прэрагатыва польскае мовы адносна Валыні скарацілася толькі да актаў местам Валыні. У большасьці сваёй захоўвалася і дзеяньне Статуту ВКЛ[77]. 2 чэрвеня добраахвотным чынам Жыгімонту ІІ Аўгусту як польскаму каралю прысягнула Брацлаўскае ваяводзтва, пасьля чаго валынскі прывілей быў фактычна пашыраны і на гэты рэгіён[78]. У траўні пачалося далучэньне Кіеўскага ваяводзтва, што спрычынілася да выданьня рэгіёну прывілею такое ж сутнасьці[79]. У сілу гэтае ж уніі старабеларуская мова ўкраінскіх ваяводзтваў стала зазнаваць спробы выцісканьня і палянізацыю[80].

З часу XVIIXVIII стст. вядомая страта старабеларускае мовы ў асяродзьдзі літоўскіх габрэяў, прычынаю чаго паслужыла павелічэньне міграцыі габрэяў зь нямецкіх дзяржаваў, якія выкарыстоўвалі ідыш[81]. З XVII ст. пад уплывам палянізацыі польская мова пачала выцясьняць зь літургіі літоўскіх татараў старабеларускую мову, што спрычынілася да яе поўнага зьнікненьня ў памянёнай галіне ў XVIII ст.[46], хоць пераклад Карану на польскую мову зьявіўся ўжо ў часы сучаснае беларускае мовы (1857)[82].

Разам з тым, нягледзячы на агульны заняпад старабеларускае мовы і скарачэньне яе галінаў карыстаньня мова працягвала захоўвацца як традыцыйны сродак дыпляматычнага кантактаваньня між Рэччу Паспалітай і Масковіяй, хоць у 1646 годзе ў сувязі з дапушчэньнем памылак у тытулятуры маскоўскага цара паслы Рэчы Паспалітай прапаноўвалі адмовіцца ад выкарыстаньня старабеларускае мовы на карысьць польскай[15].

У афіцыйным справаводзтве і асабістым пісьмовым кантактаваньні выцясьненьне старабеларускае мовы польскай адбывалася паступова і выяўлялася спачатку ў падпісаньні дакумэнтаў лацінскімі літарамі (з пачатку XVII ст.), пасьля чаго моўная асыміляцыя пашырылася за кошт выцясьненьня старабеларускае мовы толькі ў прэамбулу і канец дакумэнтаў. У выніку 29 жніўня 1696 году канфэдэрацыйны сойм Кароны Польскай і Вялікага Княства Літоўскага, скліканы з ініцыятывы літоўска-беларускай шляхты ў мэтах прадухіленьня ўплыву магнацкага роду Сапегаў, прыняў дакумэнт Юрыдычнага ўраўнаваньня шляхецкіх саслоўяў Польшчы і ВКЛ, які ў тым ліку прадугледжваў наданьне статусу афіцыйнай толькі польскай мове, але захоўваў юрыдычную моц ранейшых старабеларускіх дакумэнтаў. Цягам наступнага XVIII ст. пісцы рэгіянальных і агульнадзяржаўных установаў былі забавязаныя валодаць старабеларускай мовай у сувязі з патрэбай у арыентацыі ў раней выдадзеных актах[75].

Разам з гэтым, польская мова аказвала ўплыў практычна на ўсе ўзроўні старабеларускае мовы, што было зьвязана палітычным уплывам і зьяўленьнем новых паняткаў[69]. Нягледзячы на гэта, цягам усяго XVIII ст. старабеларуская мова знаходзіла выкарыстаньне ў іншых галінах (напрыклад, у якасьці рэплік у тагачасных камэдыях, дзе рэплікі на старабеларускай мове надаваліся галоўным чынам простым пэрсанажам з мэтаю асьмейваньня мовы[29]). У мове гэтай галіны дзейнасьці сустракаюцца беларускія простамоўныя словы (якія нярэдка супадаюць зь лексыкай сучаснай беларускай мовы), дыялектызмы, русізмы і палянізмы, у пісьмовасьці гэтага пэрыяду вылучалася збліжэньне этымалягічнага правапісу з фанэтычным (як у сучаснай беларускай мове)[47]. Маўленьне гэтага пэрыяду ў цэлым заклала асновы новай беларускай літаратурнай мовы, гэтыя варыянты старабеларускае мовы былі зьвязаныя з народнымі гаворкамі[47][29][83]. Помнікі беларускага маўленьня гэтага пэрыяду былі абмежаваныя пераважна корпусам тэкстаў камэдыйна-драматычнага жанру, што, праз падобную жанравую звужанасьць, абумовіла разрыў між старабеларускай і сучаснай беларускай моўнымі традыцыямі, хоць у дзелавой пісьмовасьці і сьвецкіх літаратурных творах (Прамова Мялешкі, Ліст да Абуховіча) ранейшых часоў складваліся перадумовы да пераходу да новае літаратурнае традыцыі. Наогул між старабеларускай мовай і беларускай мовай сучаснага пэрыяду пераемнасьць не адзначаецца[29].

Лінгвістычная характарыстыка[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Фанэтыка, фаналёгія[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Цягам ХІXIV ст. адбылося падзеньне рэдукаваных старажытнарускіх ь, ъ, што пазьней адлюстравалася ў тым ліку і на лексычным і марфалягічным узроўнях мовы[44].

Некаторыя з асаблівасьцяў мовы пачынаюць адлюстроўвацца ўжо ў пісьмовых дакумэнтах XIV ст., складзеных на тэрыторыі этнічнага арэалу будучага беларускага этнасу. Сярод іх у фанэтыцы пераход ѣ > e (ехати, тобе, мне, у дворе, хотелъ, терпети), выпадзеньне ініцыяльнага и (шолъ), пераход e > o пасьля шыпячых (бочокъ, пришолъ, хочомъ), паляталізацыя заднянёбных г, к, х > з, ц, с (в Різѣ), цоканьне (толькі ў смаленска-полацкіх гаворках, гл. вышэй)[12]. Тэксты часоў ХІІІ ст. паказваюць існаваньне пераходу в > у (у Ризе, уздумал)[84]. Адначасова, безнаціскное [e] зазнавала пераход у [а] пасьля зьмякчэлых зычных, а таксама зацьвярдзелвых ж, ч, ш, ц. Гэтая зьява, а таксама згаданы пераход [о] > [a] таксама адлюстраваны ў пісьмовых помніках, складзеных у Смаленскім і Полацкім княствах XIII-XIV стст. (ажо, сельце, въдѣ, хълопу[85]. З гэтага ж часу ў якасьці ўласьцівасьці старабеларускае мовы пісьмовыя помнікі фіксуюць разьвіцьцё доўгага [e] ў пазыцыях перад дзьвюма насавымі зычнымі або доўгімі насавымі (каменны, румены). Прасочваецца адлюстраваньне на пісьме ѣ як e перад складамі зь ненаціскным [і] (седить, детина), ъ у прэфіксах перад йь як ы (зыйдеть, падыйметь, падыйдеть), адлюстраваньне ненаціскнога я як е (светы, месец, паметь, поес, любеть, любечы[86]. Ліст рыскага магістрату да віцебскага князя, датаваны 1271-1280 гг., адлюстроўвае пераход націскнога ѣ > e, уласьцівы паўночна-ўсходняму дыялекту беларускае мовы, у той час як на астатняй частцы этнічнай беларускай тэрыторыі пад ѣ па-ранейшаму разумелася дыфтангічнае вымаўленьне[87] (захоўвае гэты характар, напрыклад, у граматыцы Яна Ўжэвіча 1643 г. у выглядзе блытаньня лацінскіх i/ie пры перадачы кірылічных тэкстаў: мыслѣте[l]mysliete, у той час як украінскае ѣ > i ім перадавалася церазь и: слузи, дузи, черзи[m][88]. У тым жа помніку паказанае адлюстраваньне націскнога e як о пасьля шыпячых перад цьвёрдымі (шолъ, пришолъ, пошолъ, оу чомь), пры гэтым у іншых пазыцыях падобнае не назіраецца з прычыны немажлівасьці перадачы тагачаснымі сродкамі пісьма [o] пасьля мяккіх зычных (што спарадзіла захаваньне этымалягічных напісаньняў кшталту оутеклъ, путемъ)[87]. З прычыны этымалягічнага характару правапісу ўзьніклае аканьне параўнальна часта выяўлялася ў блытаньні на пісьме этымалягічных е ды о (хочом, можемъ, аже, ажо, княжо), пры гэтым смаленскае еще паводле стану на ХІІІ ст. фіксуецца толькі ў формах празь е. Нягледзячы на разьвіцьцё пераходу [e] > [o] ў падобных да слова еще канцавых пазыцыях у цяперашнім паўночна-ўсходнім дыялекце беларускае мовы, формы тыпу еще рэалізоўваліся праз [e] прынамсі да XVII ст., што адлюстравана, у прыватнасьці, бліжэйшымі да народнага маўленьня Аль-Кітабамі (аб чым гл. ніжэй) гэтага ж стагодзьдзя (напрыклад, аналягічныя сучасным формы [майо́], [твайо́], [свайо́], [чыйо́] існуюць побач з [майэ́], [твайэ́], [свайэ́], [чыйэ́])[89]. Пазыцыйны пераход [v] > [w ~ u] ў канцы ХІІІ ст. (ліст рыскага магістрату 1271-1280 гг.) адлюстроўваўся пераважна заменай на пісьме в на оу (с тобою оу витебьсце, стояли ту оу дворе, поехалъ оу витьбескъ, онъ оуборзѣ)[90]. Пазыцыйны пераход [l] > [w] ў полацка-смаленскіх помніках таго ж часу адлюстроўваўся ў напісаньня накшталт дѣтьское свое пославъ, ты имъ выдавъ розбоиника. Пасьля пераходу моцных ераў ъ, ь > о, е пэўны час захоўвалася традыцыйнае напісаньне, што ў смаленскіх помніках ХІІІ — пач. XIV стст. спрычынялася да гіпэркарэкцыі (со великою, со собою, со гостемъ поруч з с ними, с коньми, с темь; миро замест миръ, путь чисто замест путь чистъ)[91].

У сваю чаргу, аканьне магло разьвіцца яшчэ ў праславянскую эпоху, з часоў якой было захавана ў старабеларускай мове[92] Зь іншага боку, імаверная магчымасьць узьнікненьня гэтае зьявы першапачаткова ў цэнтральнай частцы беларускай этнічнай тэрыторыі, зь якой аканьне пазьней ахапіла ўсю памянёную тэрыторыю[93]. Яно выяўлялася яшчэ з канца ХІІІ ст. у выглядзе гіпэркарэкцыі (памылковае выпраўленьне на чаканую граматычную ці пісьмовую форму на месцы напісаньня іншай этымалёгіі): так, у згаданым лісьце магістрату Рыгі належнае, этымалягічнае а слова скарлат (назва гатунку тканіны) заменена на о (дали ему скорлата порть), нягледзячы на паходжаньне слова ад лац. scarlatum[94]. Дзякуючы гіпэркарэкцыі ўскосна адлюстраванае зацьвярдзеньне [r] (котории замест належнага этымалягічнага которыи[95].

Адпаведна асаблівасьцям паўночна-ўсходняга дыялекту, з ХІІІ ст. назіраецца мена ч/ц (цоканьне): мець «меч», черньчи, доконцанъ, немчи[95], што захоўвалася і далей у літаратурнай форме старабеларускае мовы паўночнага ўсходу пазьнейшага ВКЛ (аб чым гл. вышэй). Нават па зацьвярджэньні і паступовым асталяваньні ў старабеларускай мове стандартаў іншых гаворак у XV ст. сыстэматычныя апіскі полацкіх пісцоў захоўвалі рысы тыпу дзеяслова есме, цоканьня, мены ж-з, ш-с[95].

На думку У. Анічэнкі, колькасьць падобных прыкладаў была параўнальна маленькай, аднак у будучыні яны выступілі ў якасьці ўзораў пісьма[96]. Дзякуючы балтыйскаму ўплыву ўзьніклі пазыцыйная мяккасьць зычных і ётацыя пры зьбегах галосных[7].

На працягу XIVXVI стагодзьдзяў у тагачаснай старабеларускай мове разьвіваюцца такія фанэтычныя рысы, як зацьвярдзеньне [r], пераход гістарычна паляталізаваных [t, d] у паляталізаваныя афрыкаты [t͡sʲ, d͡zʲ] (цеканьне і дзеканьне) і да т.п. Старым формам украінскай мовы старабеларуская разам з расейскай была супрацьпастаўленая дзякуючы пашырэньню аканьня (гл. вышэй), пераходу [e] > [o] ў становішчы перад цьвёрдай зычнай і пасьля мяккай зычнай, супадзеньню праславянскага *ě з [е] (гл. вышэй) і аглушэньню звонкіх зычных на канцы словаў. Разам з тым, тагачасныя формы ўкраінскай і беларускай моваў былі супрацьпастаўленыя расейскай праз разьвіцьцё ў першых дзьвюх паляталізацыі ў давальным і месным склонах (параўн. суч. назе, руцэ, укр. нозі, руці, але рас. ноге, руке); надзвычай пашыранае (у параўнаньні з расейскай) выкарыстаньне фрыкатыўнага [ɣ]; пераход праславянскіх напружаных рэдукаваных галосных у ы пры існаваньні ў наступнай пазыцыі *j (у адрозьненьне ад расейскага о: адсюль узьнікненьне спалучэньняў ый, ий); пераход спалучэньняў ръ, рь, лъ, ль > ры, лы; пераход пачатковага ненаціскнога и > й; частае разьвіцьцё пратэтычных [v, ɣ]; пераход гістарычных в, л > [w]; падваеньне зычных між галоснымі ў выніку асыміляцыі наступнага [j][44]. У часы існаваньня рэгіянальных формаў старабеларускае мовы існавалі пэўныя дыялектныя адрозьненьні, якія адлюстроўваліся на пісьме (гл. вышэй)[92].

Марфалёгія[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Марфалягічны лад зазнаў вялікі рад зьменаў у параўнаньні са старажытнарускай мовай: так, старабеларускай мове было ўласьцівае аб’яднаньне назоўнікаў у тыпы скланеньня паводле радоў, што кардынальна адрозьнівалася ад ранейшых формаў; вялікая колькасьць дзеяслоўных часоў (аорыст, імпэрфэкт і часткова плюсквампэрфэкт) былі выцесьненыя пэрфэктам, які стаў асноўным сродкам выражэньня мінулага часу дзеясловаў, што было зьвязана з афармленьнем выражэньня дзеяслоўнага трываньня, пры гэтым згодна з традыцыяй зьніклыя часы некаторы пэрыяд захоўваліся і далей[44].

Да ХІІІXIV стст. адбылася страта некаторых старых тыпаў скланеньня (прыкладам, са старажытнай асновай на зычную і *ū), узаемаўплыў цьвёрдага і мяккага відаў скланеньня на *ŏ ды *ā, што прыводзіла да іх уніфікацыі, а таксама ўзаемаўплыў склонавых флексіяў унутры адной парадыгмы; разьвіўся шырокі ўплыў флексіяў жаночага роду ў множным ліку на парадыгмы мужчынскага і жаночага радоў, што прывяло да фактычнае страты адрозьненьня ў тыпах скланеньня назоўнікаў у множным ліку, атрымала разьвіцьцё катэгорыя адушаўлёнасьці—неадушаўлёнасьці. Было страчана скланеньне кароткіх прыметнікаў, якія захавалі толькі формы назоўнага склону адзіночнага і множнага лікаў[97].

ХІІІXIV стагодзьдзямі датуецца зьнікненьне парнага ліку, які выкарыстоўваўся для адрозьненьня парных прадметаў, што значна перабудавала парадыгмы назоўнікаў, прыметнікаў і дзеясловаў. Пашырылася значэньне пратэтычнага в і інтэрвакальнага дж у дзеяслове першай асобы адзіночнага ліку, узьнікла супрацьпастаўленьне назваў жывёлаў у вінавальным склоне аналягічным расейскім формам у родным склоне, узьнікненьне шыпячых зычных у загадным ладзе дзеясловаў з асновай на заднеязычны, пашырылася выкарыстаньне дзеепрысловаў на -учи/-ючи, -ачи/-ячи[44][92] (хоць у згаданым лісьце рыскага магістрату 1271-1280 гг. прасочваецца блытаньне е/о ў дзеепрыслоўях: пиюче, выскочивше, оуведавше, емъшо[98]), клічныя формы назоўнікаў, пры гэтым пералічаныя формы былі ўласьцівыя і стараўкраінскай мове[44][92]. Некаторыя старабеларускія асаблівасьці ў марфалёгіі (напрыклад, клічны склон, ступені параўнаньня прыметнікаў і прыслоўяў з прыназоўнікам за, асобная форма загаднага ладу для выслаўленьня супольнасьці) маюць балтыйскае паходжаньне[7].

У пісьмовых дакумэнтах з XIV ст. у марфалягічным дачыненьні пачалі адлюстроўвацца замена суфіксальнага л у дзеясловах мужчынскага роду мінулага часу ў в (оубоявся), замена прыназоўніку в на у перад зычнымі і такая ж замена прыстаўкі в- (у витьбескъ, у чомъ, у томъ, улюбилъ, оузяти), пашырэньне канчатку ў дачыненьні да роднага склону рэчыўных, абстрактных і, радзей, канкрэтных назоўнікаў мужчынскага роду адзіночнага ліку (воску), пашырэньне канчатку () пры дапасаваньні з колькаснымі лічэбнікамі два, тры, чатыры (берковескы, копи), пашырэньне канчатку ў мяккіх асновах назоўнікаў меснага склону (у клети), пераход > , ў каранёх неасабовых займеньнікаў ва ўскосным склоне (тымъ, чимъ), у лексыцы — пачашчэньне выкарыстаньня лексэмаў, што маюць паралелі зь лексэмамі сучаснае беларускае мовы (жито, кривда, ыстобъка, боронити, ведати)[12]. Аналягічна з адлюстраваньнем фанэтыкі ў дакумэнтах гэтага ж пэрыяду (гл. вышэй), гэтыя пісьмовыя прыклады сталі ўзорамі для пазьнейшых складальнікаў старабеларускіх дакумэнтаў[96].

Назоўнік[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Найбольш унармаванай і блізкай да народнай беларускай мовы стала адлюстраваньне марфалёгіі ў актавай пісьмовасьці. Так, пашырыўся канчатак назоўнікаў мужчынскага роду з асновай на шэрагу разнастайных сэмантычных катэгорыяў (бору, дому, году, року, кгвалту, доводу, замку, мосту, звѣру), адушаўлёныя назоўнікі мужчынскага роду ў давальным склоне адзначаліся канчаткамі , (брату, войту, гостю, чоловеку), пры гэтым пазьней ён быў выцесьнены канчаткамі -ови, -еви ва ўласных імёнах)[99]. Нягледзячы, аднак, на панаваньне гэтае формы, а таксама запазычаньне ўкраінска-польскага -ови, давальны склон у полацка-смаленскіх помніках ХІІІ ст. яшчэ адлюстроўваў пэўную розьніцу між -u- i -o- асновамі, што прычынялася да існаваньня таксама і канчаткаў -ови/-еви ў давальным склоне (ко князю, герлаху, ильбранту, к смоленску, але гостеви, к мостови, к манастыреви)[100]. Назоўнікі жаночага роду з асновамі на ў творным склоне на пісьме мелі выключна форму -ью (волостью, давностью, печатью, данью), хоць у некаторых помніках іншых галінаў літаратурнай дзейнасьці захоўваўся стараславянскі канчатак -ию. Назоўнікі з асновамі на почасту захоўвалі канчатак , хоць часьцей за яго ўжо ўжываўся канчатак , нават у назоўніках з асновамі на незаднеязычныя, у якіх у сучаснай беларускай мове існуюць амаль толькі канчаткі /, / (аналягічныя сучасным формы у белску, у менску, на рынку, в меху, але в делу, в листу, у бору, у выпису). Захоўваліся, асабліва ў назоўніках мужчынскага і жаночага роду, формы клічнага склону (мужику, пане, воеводо, господарине, кнѧже)[99].

Множны лік назоўнікаў у гэтых жа тыпах помнікаў утвараўся пры дапамозе канчаткаў / (купцы, попы, кнѧзи), якія захоўваліся нават поруч зь нязьмененымі асновамі на заднеязычныя, якія ў стараславянскіх і старажытнарускіх помніках маглі мяняцца ў сьвісьцячыя (врѧдники, потужники, слуги), канчаткі множнага ліку назоўнікаў на -инъ з былымі асновамі на зычны аналягічна сучаснай беларускай мове мелі канчатак (дворане, мещане)[99]. Адначасна, канчатак блізу з гэтага ж часу пашырыўся ў назоўніках роднага склону множнага ліку зь мяккімі асновамі на ’а (купли, державци, тещи) і ў назоўным склоне назхоўнікаў множнага ліку з тымі ж асновамі, а таксама з асновамі на ’о (князи, гаи, вулицы)[86]. Родны склон назоўнікаў асновы на -і- множнага ліку меў форму *-ьjь > -ии (людии), пазьней іх выціснуць аналягічныя сучасным (параўн. суч. «людзей») па аналёгіі з давальнага і меснага склонаў)[100]. Назоўнікі ніякага роду ў множным ліку ў назоўным і вінавальных склонах досыць працяглы час захоўвалі канчатак (дерева, лѣта, ѡзера), хоць пазьней ён быў выцесьнены з народных формаў беларускае мовы канчаткам . Назоўнікі з асновамі на ў множным ліку роднага склону атрымалі новыя, адпаведныя народнай мове, формы -овъ/-евъ, хоць аналягічна сучаснай беларускай мове захавалася форма годъ (братовъ, вижовъ, пословъ, ратаевъ, але пять год, ѡсмь год). У розных тыпах канчаткаў мужчынскага роду множнага ліку давальнага склону захоўвалі традыцыйныя канчаткі -омъ/-емъ (дворомъ, земяномъ, счадкомъ), пры гэтым падобныя формы на -охъ/-ехъ (в домехъ, на местцохъ, у боехъ) заставаліся ў дзелавой пісьмовасьці нават пазьней. Творны склон множнага ліку пераважна адзначаны, відаць, яшчэ аналягічнымі народнай мове, формамі на / (з двораны, з бурмистры, с седлы, с товарыши). Узоры ўжываньня пераважна назоўнікаў жаночага роду адлюстроўваюць традыцыйнае захаваньне на пісьме формаў парнага ліку (две версте, две копе, ѡбедве стороне), хоць існаваньне поруч зь імі назоўнікаў жаночага роду ў множным ліку побач з тымі ж лічэбнікамі (две девки, две косы), а таксама адсутнасьць формаў парнага ліку ў падобных жа формах назоўнкіаў мужчынскага роду (два годы, три чоловеки, чотыри дни) адлюстроўвае адміраньне гэтае зьявы ў жывой тагачаснай беларускай мове[99].

Займеньнік, прыметнік[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Займеньнікам з ХІІІ ст. па канец XV ст. была ўласьцівая пэўная варыяцыйнасьць і прадаўжэньне іх зьменаў побач з шэрагам дыялектных адрозьненьняў. Так, у адрозьненьне ад захаду Полацкага княства (пазьнейшага Полацкага намесьніцтва) і рэшты этнічнага беларускага арэалу, з формы мъйь разьвіўся ўказальны займеньнік тый, у той час як на захадзе Полацкай зямлі шляхам рэдуплікацыі тъ разьвіўся займеньнік тот, у больш паўднёвых частках беларускага арэалу па аналёгіі з формамі мой, то разьвілася форма той (параўн. з суч. літаратурным)[95]). Помнікі дзелавой пісьмовасьці з канца XV ст. дэманструюць унармаванасьць канчаткаў прыметнікаў, парадкавых лічэбнікаў і займеньнікаў некаторых разрадаў у назоўным склоне адзіночнага ліку, адлюстроўваючы толькі формы -ый/-ий (власный, другий, который, лепшый). Прыкладна ў канцы XV — пачатку XVІ стст. у гэтых формах амаль заўсёды выкарыстоўваўся канчатак -ого/-его, які замяняўся царкоўнаславянскім -аго ў прыметніках, якія мелі вызначаны стылізаваны кантэкст (божьяго тела, индикта четвертаго[n]). Нягледзячы на істотны ўплыў на канчаткі прыметнікаў і неасабовых займеньнікаў адзіночнага ліку меснага склону з боку канчаткаў творнага склону ў народнай мове, захоўваліся канчаткі меснага склону -омъ/-емъ (параўн. у великомъ селе, на моем властномъ поли, в другом листе, у старом дворе, але «ў вялікім сяле», «на маім уласным полі», «у другім лісьце», «у старым двары»)[101]. Побач зь імі паказальны займеньнік згодна з рысамі паўночна-ўсходніх гаворак цэнтральнае Беларусі меў форму тот «той»[86]. Прыметнікі, парадкавыя лічэбнікі і суадносныя зь імі займеньнікі жаночага роду роднага склону адзіночнага ліку адзначаліся толькі канчаткамі -ое/-ее (волное жонки, земское потребы, слушное речи, пѧтое недѣли). У назоўным і вінавальным склонах прыметнікаў множнага ліку вядомыя формы на -ыи/-ии (путныи люди, бобровыи гоны, многии шкоды, рухомыи речи)[101], хоць у той жа час адзначаюцца ў тым ліку і формы на -ые/-ие (новые, тые, вядомыя ў паўночна-ўсходніх гаворках цэнтральнае часткі беларускай этнічнай тэрыторыі[86], што недалёка ад Віцебскага павету, дзе складаліся акты гродзкіх судоў з памянутымі формамі на -ыи/-ии. Наогул прыметнікі ў дзелавой пісьмовасьці часьцей за ўсё мелі займеннае скланеньне ў атрыбутыўнай функцыі, рэшткі іменнага скланеньня захоўваліся пазьней у прыметніках жаночага роду ў вінавальным склоне (бортную землю, семую суботу, великую речъ, ѡсочную службу), але прэдыкатыўнай форме ўласьцівай часьцей за ўсё была кароткая форма (есми тепер не дуж, ѡни з города ехали пьяни, брат тво’ здоров)[101]. Побач са згаданымі прыметнікамі, формы сучасных прыналежных займеньнікаў «мае», «свае», «твае» не былі вядомыя ў помніках старабеларускае пісьмовасьці, замест чаго ва ўсіх родах выступалі формы мои, твои, свои. У адрозьненьне ад сучаснае беларускае мовы, згодна з тагачаснымі асаблівасьцямі паўночна-ўсходніх гаворак цэнтральных рэгіёнаў беларускай этнічнай тэрыторыі, прыметнік «увесь» у назоўным склоне множнага ліку ўтвараў форму вси[86]. Пазьнейшыя дакумэнты сьведчаць пра захаваньне ў тагачаснай беларускай народнай мове энклітычных займеньнікавых формаў ми «мне», мя «мяне» з прычыны захаваньня іх у вытрымках паказаньняў сьведак у актах гродзкіх судоў (бороду ми вырвалъ, узяли ми два волы, звалъ мя зрадцою, ѡн мя збилъ)[102].

Дзеяслоў[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Дзеяслоўныя канчаткі ў актавай пісьмовасьці канца XV — пачатку XVI стст. адзначаюцца трывалай інфінітыўнай формай на -ти з націскам на аснове (ховати, возити, кликати). Практычна паўсюдна выкарыстоўваўся канчатак -ть у трэцяй асобе цяперашняга часу адзіночнага (робить «робіць», держить, велить) і множнага (ведають, ждуть, мають) лікаў, пры гэтым з прычыны ўплыву паўночнабеларускіх гаворак гэты канчатак пашырыўся нават у І спражэньні (будеть «будзе», живеть «жыве», хочеть «хоча»). Пад пэўным уплывам паўночнабеларускіх гаворак усталяваліся формы множнага ліку першай асобы на -мъ (ведаемъ, рухаемъ, чинимъ)[103]. Для параўнаньня, блізкія геаграфічна гаворкі паўночнага ўсходу цэнтральнае часткі беларускай этнічнай тэрыторыі прычыніліся да ўзьнікненьня ў старабеларускай пісьмовай мове падзелу тэматычных і атэматычных дзеясловаў паводле канчаткаў: першыя атрымлівалі згаданы канчатак, у той час як атэматычныя дзеясловы вядомыя з канчаткам -мо (есмо «мы ёсьць»[o], дамо))[86], пры гэтым пазьней апошні канчатак пашыраўся пад украінскім уплывам (гл. ніжэй). Адпаведна паўночна-ўсходняму дыялекту, з ХІІІ ст. вядомая форма есме (гл. вышэй) замест паўднёва-заходняга есмо і маскоўскай ды наўгародзкай есмя[95].

Будучы час дзеясловаў утвараўся праз даданьне дапаможнага дзеяслову быти да інфінітыўнай формы (буду бити, будемъ говорити), хоць засьведчаная таксама форма будучага складанага ІІ часу, што ўтвараўся даданьнем гэтага ж дзеяслову да дзеясловаў мінулага часу (не ведаю, если будетъ ему княз тыи пенези заплатилъ). Мінулы час выражаўся толькі пэрфэктам, пры гэтым у першай асобе ўжывалася постпазыцыйная трансфармаваная зьвязка есми (брал есми, вчинил есми, казал есми, поткал есми)[103][104], а традыцыйны канчатак у гэтых формах, нягледзячы на захаваньне на пісьме, ужо перайшоў у [w]; гэтыя ж формы з асновай на зычны, адлюстроўваючы стан народнай тагачаснай беларускай мовы, выкарыстоўваліся наогул без л (побегъ, рекъ «сказаў», взрос, несъ), але ў літаратуры іншых жанраў яны традыцыйна захоўвалі л і ў гэтых дзеясловах. Множны лік мінулага часу дзеясловаў таксама адзначаўся наяўнасьцю зьвязкі (видели есмо, казали есмо, пришли есмо, спытали есмо)[103][104]. Трэцяя асоба адзіночнага і множнага ліку мінулага часу ўжываецца без падобных зьвязак, хоць яны часам вядомыя ў гэтым палажэньні ў іншых жанрах літараткры, а сама зьява існаваньня гэтых зьвязак працягвала захоўвацца ў народнай мове. Толькі ў актавай пісьмовасьці засьведчаныя формы мінулага часу са значэньнем мнагакратнасьці (биривалъ «браў», робливалъ «рабіў», служивали «служылі», кормливали «кармілі»)[103].

Помнікі гэтай жа катэгорыі, у адрозьненьне ад сьвецкай мастацкай або рэлігійнай літаратуры, паказваюць пашырэньне дзеепрыметнікаў цяперашняга часу на -учи/-ючи, -ачи/-ѧчи (бачачи, дбаючи, едучи, живучи), дзеепрыслоўі мінулага часу адзначаліся формамі на -ши (втекши, положивши «паклаўшы», пришодши), адпаведна, сьвецкай мастацкай і рэлігійнай літаратуры было ўласьціва захаваньне старых формаў на / і бяз -ши[105].

Загадны лад другой асобы множнага ліку ў тагачасных паўднёва-заходніх гаворках меў форму -ец’е, што адлюстравана ў зьмяшанай беларуска-царкоўнаславянскай Чэцьці (1489 г.) у выглядзе замены канчатку гэтай жа формы -ите дзеясловаў зь мяккай асновай (веселѣтесѧ, покажѣте, скажѣте)[106]. Рысы гэтых жа гаворак адлюстроўвае загадны лад першай асобы множнага ліку ў дзеясловах з асновай на зычны ці ёт на -мо (будьмо, даймо, разумѣймо)[104].

Аддзеяслоўныя назоўнікі ў актавых дакумэнтах з гэтага пэрыяду мелі амаль выключна канчаткі -нье/[н]е (будованье, дозволенье, пановане, положене)[107]. Раней існыя напісаньні накшталт писание/писанье замест аналягічным сучасным тыпу пісаньне падтрымлівалася формамі, дзе падваеньня не адбылося (зверие, купие, зверье і да т.п.)[108]).

Беларуска-літоўскае летапісаньне (гл. вышэй) дзякуючы пранікненьню туды шэрагу беларусізмаў ускосна адлюстроўвае іншыя важныя рысы граматычнага ладу тагачаснае беларускае мовы, а таксама яе зьмены ў кантэксьце паступовага адасабленьня ад старажытнарускіх дыялектаў і паасобных усходнеславянскіх моваў. У гэтых помніках мовы існуе штучнае, неабгрунтаванае выкарыстаньне пэрфэкту, аорысту, імпэрфэкт[p]; асаблівая рэдкасьць аорысту ў тых частках сьпісаў, што апавядаюць аб храналягічна бліжэйшых падзеях, поўная адсутнасьць імпэрфэкту ў тых жа месцах. Формы аорысту тыпу поведе «павёў», поиде «пайшоў» графічна супалі з формамі будучага часу тагачаснага паўднёва-заходняга дыялекту беларускае мовы («павядзе», «пойдзе»), у выніку да арыгінальнага аорысту перапісчыкі дадавалі канчатак -ть, што падтрымлівалася рэаьна існай у народнай мове тэндэнцыяй да замены мінулага часу будучым. Гэтая зьява прасочваецца ў цэлым шэрагу памянёных сьпісаў[109].

Украінскім уплывам тлумачыцца распаўсюджваньне дзеяслоўнага канчатку -мо ў помніках тэрыторыі Беларусі, дзе падобны канчатак адсутны (терпимо, спимо, идемо, пожадаемо, прагнемо), формаў назоўнага і вінавальнага склону множнага ліку назоўнікаў на ѣ (вѣршѣ складати). Кантакты адразу з стараўкраінскай і польскай мовамі спрычыніліся да ўзьнікненьня з XVII ст. у пісьмовых помніках безасабовых канструкцыяў дзеепрыметніку на -но/-то; канчаткаў -ови/-еви назоўнікаў мужчынскага роду множнага ліку ў давальным склоне (лебедеви), утварэньне загаднага ладу на -ете і формы прыметнікаў жаночага роду адзіночнага ліку ў вінавальным склоне на -ои (жаднои речи, покорнои мудрости)[29].

Сынтаксіс[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Зьвесткі пісьмовых помнікаў старабеларускае мовы дэманструюць шэраг інавацыяў у тым ліку і ў галіне сынтаксісу, сярод якіх адзначаліся, у прыватнасьці, пашырэньне выкарыстаньня складаназалежных сказаў і замена прыназоўнікавымі канструкцыямі беспрыназоўнікавых[44].

Лексыка[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Аркуш зь першага слоўніка Лаўрэнція Зізанія (1596), зьлева словы на царкоўнаславянскай мове, справа — адпаведнікі «простай мовай»

Аналягічна іншым славянскім мовам, бальшыню лексычнага фонду мовы складалі лексэмы славянскага паходжаньня, асабліва ўсходнеславянскага.

Існавала пашырэньне лексэмаў, якія раней зьяўляліся агульнавядомымі для славянаў, але мелі статус дыялектызмаў, у якасьці агульнаўжываных у мове. На аснове славянскіх каранёў было мажлівым утварэньне новых словаў, пры гэтым асноўным шляхам была афіксацыя з прыцягненьнем суфіксаў і прыставак[44].

Адметная фразэалёгія зафіксаваная ўжо ў вышэйзгаданай смаленскай «праўдзе» (дамове) з Гоцкім берагам і Рыгай 1229 (люди с колы перавести)[84].

На падставе беларускага маўленьня ў старабеларускі пэрыяд узьнікнуў шэраг сацыялектаў (у пэўнай ступені штучных формаў маўленьня, ужываных вызначанымі сацыяльнымі ці прафэсійнымі групамі насельніцтва): адверніцкая гаворка, катрушніцкі лемезень, парушніцкі лемез, сацыялект лабараў і да т.п.[110]

  • Запазычваньні:

Сярод запазычваньняў адзначаліся палянізмы, лацінізмы, германізмы (у прыватнасьці, са скандынаўскіх моваў), царкоўнаславянізмы, літуанізмы, цюркізмы (гл. таксама татарская мова ў Беларусі), элінізмы (запазычваньні з грэцкае мовы), уралізмы (запазычваньні з уральскіх моваў)[44]. З праславянскае і старажытнарускае моваў былі ўспадкаваныя запазычваньні ў гэтых мовах (элінізмы, грэцызмы, цюркізмы, іранізмы і да т.п.).

Дзякуючы пісьмовым кантактам унутры ВКЛ, адукацыі ўраджэнцаў сучаснае Беларусі на этнічна ўкраінскіх землях ВКЛ і прытоку ўкраінскага духавенства ў Амсьціслаўскае ваяводзтва пасьля падпісаньня Берасьцейскай царкоўнай уніі ды прытоку пісьменьнікаў украінскага паходжаньня ў старабеларускую мову пранікалі запазычваньні ўкраінскага паходжаньня, якія рэалізоўваліся таксама ў перайманьні агаласоўкі слова (котрий, що, сокіра) і зьмяшэньня на пісьме иы (печаты |и|, влади |ы|-ка, риба, ріданіе), ѣи (види(ѣ)ти, терпи(ѣ)ти, исти хочѣ, свѣдитель, довтѣпъ), оу (росул’, сuперникъ), замена ъ на ь, з на s. Гэтыя рысы сустракаюцца, як правіла, у помніках паўднёвага захаду сучаснае тэрыторыі Беларусі («Катэхізіс» С. Буднага, Прамова Мялешкі) і некаторыхз дакумэнтах зь іншых паўночных земляў ВКЛ. Шэраг як стараўкраінскіх, так і сумесных стараўкраінска-польскіх запазычваньняў фрагмэнтарна адзначаны таксама ў марфалягічным ладзе мовы (гл. вышэй)[111][112][29]. Іншыя ўкраінізмы рэалізоўваліся выключна ў пісьмовым выглядзе: выкарыстаньне і ў спалучэньні перад галосным (каменіе, познанію, хрестіанъ, людіе), и або й у значэньні й пасьля галосных у сярэдзіне і асабліва канцы слова замест ачастага ў старабеларускай знаку паерык (берестеискыи, великий), замена o > ω, асабліва ў пачатку слова (ωстаночнои, ωчію, ωблацы, дармω), замена старабеларускага у ў пазыцыі пасьля цьвёрдых зычных на ѹ, u, радзей ѫ (широтоу, словѫ, знакu, оукрѣпить), параўнальна рэдкае выкарыстаньне э ў значэньні [e], часьцейшае ўжываньне літары s (зело) у значэньні [z] (sвѣрей, ноsе, книsе), выкарыстаньне літары ґ для перадачы выбухнога [g] запазычваньняў (венґер, ґрековъ), пашырэньне пад паўднёваславянскім уплывам замены ъ > ь у канцы словаў (пророкь, своемь, низь), спарадычная замена знаку паерык на ъ (мер’твые > мрътвыи, мает’маеть, ин’шихъиншихь), пры гэтым усе з гэтых пісьмовых адрозьненьняў мелі сыстэматычны характар[29].

Кантактам з балтыйскімі мовамі (або іх субстрату) прыпісваецца паходжаньне дробавых лічэбнікаў тыпу «паўтраця»; структурна-сэмантычнай блізкасьці некаторых займеньнікаў, прыслоўяў і прыназоўнікаў; агульнай валентнасьці паасобных дзеясловаў, канструкцыяў адмоўя ў спалучэньні з родным склонам, канструкцыяў зь дзеясловам «мець» і г.д.[7][29][113].

Старабеларускія тэксты кітабаў, адносячыся пераважна да рэлігійнага рэгістру мовы, праяўляюць наяўнасьць спэцыфічных арыенталізмаў з галіны рэлігійнай лексыкі ісламскага абраду: [дуа́] «малітва», [с’элам] «прывітаньне», [вас’ійат] «запавет»[114].

Запазычаньні з польскае мовы праяўляліся як у зьмены агаласоўцы словаў у дзелавых помніках з канца XV ст. (влостный «валасны», постронний, ωбротити), у гэтай жа пісьмовасьці засьведчаная адносна невялікая колькасьць уласна лексычных палянізмаў (вшелѧкий «усялякі», жаденъ «»ніводны, кгды «калі» [у значэньні часу], росказати «загадаць»), але іх роля ў актавых дакумэнтах паказвае на карысьць пачатку працэсу інтэнсіўнага пранікненьня польскае лексыкі ў старабеларускую мову[115].

Дзякуючы прамым кантактам зь нямецкай мовай, а таксама пасярэдніцтвам ідыш і польскае мовы, у прыватнасьці, з прычыны кантактаў поўначы ВКЛ зь Лівонскім і Тэўтонскімі ордэнамі, а таксама Рыскім арцыбіскупствам, у тагачасную народную мову пранікалі германізмы, якія адтуль траплялі ў актавую пісьмовасьць (буда, крижъ, коштовати, кгвалтъ, барберъ, маршалокъ, рада, лаштъ) зь першай паловы XVI ст.[116]

Асаблівым чынам вылучаюцца лацінскія запазычваньні, якія ўмоўна падзяляюцца на некалькі групаў:

  • словы, што амаль не зьмянілі свайго вымаўленьня і значэньня (артыкулъ «частка дакумэнту» < articulus, магистратъ);
  • словы з захаваным гучаньнем, але зьмененым значэньнем (дуктъ «дакумэнт з апісаньнем ходу мяжы» < ductus праз польскае пасрэдніцтва; пры гэтым словы падобнага тыпу мелі нэўтральнае значэньне ў лацінскай, але набылі юрыдычнае значэньне ў старабеларускай);
  • словы са зьмененым гучаньнем, але захаваным значэньнем (шкрутыниумъ, шкрутаторъ). У некаторых падобных словах адзначаецца пераход лацінскага першапачатковага s у старабеларускае ш, што тлумачыцца польскім уплывам пры засваеньні гэтых словаў;
  • словы са зьмененымі гучаньнем і значэньнем (гл. вышэй);
  • словы, адсутныя ў лацінскай мове, але ўтвораныя на аснове лацінскіх каранёў.

Асноўны аб’ём лацінізмаў у старабеларускай мове склалі словы першай, другой і пятай групаў. Невялікая колькасьць словаў, што зьмянілі сваё вымаўленьне пад уплывам трэцяе мовы, сьведчыць пра прыход асноўнай часткі лацінскай лексыкі непасрэдна з мовы-арыгіналу[117]. Аднак асваеньне лацінскае лексыкі ў актавых помніках стала прыкметным толькі з канца XVI — пачатку XVII стст.[116]

Пісьмовыя помнікі старабеларускага пісьменства пэрыяду XVXVIII стст. сьведчаць пра захаваньне пры працэсе запазычаньня іншамоўных лексэмаў такіх зьяваў як цьвёрдасьць зычных перад e (сэнат, фэстъ), перадаваньне сярэднеэўрапейскага l як л’ (люнаты, лaбири [л’а], капалaнъ [л'а], каппеллѧ [л'а]) і аналягічнае перадаваньне лексэмаў арабскага паходжаньня (корабеля), захаваньне цьвёрдага характару s, z (сындикъ, сынодъ, визытовати), перадаваньне грэцкіх β як б (дьѧбл-, барбар(ъ)) і θ — як т (аритметыка, ωртокграθеѧ)[118][119][120][121][122].

Дзякуючы пасярэдніцтву польскае мовы ў старабеларускую мову, у прыватнасьці, пранікалі запазычваньні з моваў Заходняй Эўропы, існаваў асобны слой уласна польскіх запазычваньняў. У тэкстах пэрыяду пасьля скасаваньня афіцыйнага статусу мовы — павелічэньне колькасьці палянізмаў, царкоўнаславянізмаў і русізмаў.

Пісьмовасьць[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

У пісьмовай старабеларускай мове ў асноўным выкарыстоўваўся кірылічны альфабэт. Складам літараў і прынцыпам артаграфіі старабеларуская мова істотна адрозьнівалася ад сучаснай, маючы вялікі склад літараў і этымалягічны прынцып у правапісе, праз што старабеларуская пісьмовасьць значна разыходзілася з вуснай (у адрозьненьне ад сучаснай беларускай мовы). Адзначаецца зьвязанасьць пісьмовай традыцыі старабеларускае мовы з царкоўнаславянскай[123]. Вызначаная ўнівэрсальнасьць і дагматычнасьць пісьма дазваляла выкарыстоўваць пісьмовую старабеларускую мову для тагачасных гутарковых варыянтаў як беларускай, так і ўкраінскай моваў[29][12]. Найбольш адарванай ад пісьмовай траыцыі стала актавая мова, хоць і яна ў сілу абсорбцыі тагачасных стылявых прыёмаў і агульных паняцьцяў аб традыцыйнасьці ня стала поўным адлюстраваньнем тагачаснай беларускай мовы[124].

Выкарыстоўваліся таксама лацінскі альфабэт (эпізадычна, напрыклад Хроніка Быхаўца) і арабскае пісьмо (дакумэнты літоўскіх татараў, якія выкарыстоўвалі арабскае пісьмо для трансьлітарацыі старабеларускай пісьмовасьці).

Як адзначаецца, выкарыстаньне кірылічнага альфабэту было замацаванае радам рэлігійных канонаў, што рабіла артаграфічную сыстэму досыць архаічнай і не дазваляла ў поўнай ступені адлюстраваць фанэтычныя асаблівасьці старабеларускае мовы[12][33][34]. Як правіла, гэтыя каноны распаўсюджваліся і на літаратуру сьвецкіх жанраў, але рэлігійнае паходжаньне гэтых правілаў пацьвярджаецца найбольшай увагай да гэтага прынцыпу менавіта ў помніках рэлігійнае галіны[29]. Аднак ступень прытрымліваньня гэтых канонаў хісталася ў залежнасьці ад жанравай характарыстыкі тэксту і асабістых густаў складальніка[13].

Пры пераходзе на іншыя, менш традыцыйныя сыстэмы пісьма (напрыклад, арабіцу), традыцыйнасьць, прынятая ў кірылічным запісе, зьнікала, што прыводзіла да больш дакладнае перадачы гукавага ладу мовы[125][126][127]. Разам з тым, існавала пэўнае адхіленьне ад гэтых нормаў, што станавілася прычынай зьнікненьня некаторых літараў, што пазначалі ў старабеларускай адзіную фанэму (напрыклад, выкарыстаньне е на месцы этымалягічнага ѣ)[128]. З другой паловы XVI ст. у пісьмовай старабеларускай мове паўстала тэндэнцыя да перадачы выбухнога [g] шляхам літары г або спалучэньня кг; замены рэдукаваных старых усходнеславянскіх ъ, ь на о ды е адпаведна, вялікага юсу на у; перадачы ы перад р, ж, ч, ш, щ, ц; прыбраньня на пісьме ѣ і перадачы а як е пасьля мяккіх зычных (паметь «памяць», месец «месяц»)[129]. Аднак нормы так і не дасягнула адлюстраваньне дзеканьня і цеканьня ў адрозьненьне ад, прыкладам, зацьвярдзеньня шыпячых[29][130].

Некаторыя захаваныя кнігі Літоўскай Мэтрыкі ўжо з канца XV ст. адлюстроўваюць паступовае скарачэньне ўжываньня ѣ (напрыклад, напісаньне е ў словах вено, лесъ, сено замест этымалягічнага яць), хоць часам ён паўставаў на месцы этымалягічнага е (маетѣ, послѣ, тѣрпѣти). Ставіліся спробы адлюстраваньня пераходу [v] > [w] у шэрагу пазыцыяў шляхам напісаньня в (вказовати, встава, вжо, впросити) і яканьня шляхам замены этымалягічнага малога юсу (ѧ) на е (деветь, седечи, присегнути), пры гэтым апошняя рыса сустракалася ў стараўкраінскай пісьмовасьці пад старабеларускім уплывам і незалежна — у помніках на паўднёвых дыялектах расейскае мовы XVII ст., прычым у апошнім выпадку такая практыка сустракалася пераважна ў тых жа лексэмах, што і ў старабеларускай пісьмовасьці[131].

З пункту гледжаньня ўзаемадзеяньня старажытнарускае і старабеларускае моўных традыцыяў у ВКЛ, што ўключала большую частку тагачаснай беларускай этнічнай тэрыторыі, адметнасьць паказваюць помнікі г.зв. беларуска-літоўскага летапісаньня (гл. вышэй), якія структурна адносяцца да помнікаў старажытнарускае літаратуры, але маюць пісьмовыя беларусізмы з шэрагу спэцыфічна літоўскіх прыёмаў пісьма, у прыватнасьці, вынас канцавых літараў для зычных (горо[д], кнѧ[з], коро[л]), першых зычных з двайнога ці шырэйшага зьегу зычных у сярэдзіне слова (ве[л]ми, ви[л]нѧ, вите[б]скъ). Асабліва частым стаў вынас у дзеясловах мінулага часу (да[л], при[г]на[л], оубѣжа[л]), — у цяперашнім і будучым часох (вели[т], мови[т], почне[т])[132].

Працэс выцясьненьня этымалягічнага прынцыпу пісьма фанэтычным узмацніўся ў XVIII ст.[47]

Тэхніка пісьма ў старабеларускай мове выяўлялася ў выглядзе існаваньня ўстаўнога і паўустаўнога пісьма, да якіх з канца XIV ст. дадаўся скорапіс (з прычыны свайго асобнага разьвіцьця ад расейскага вядомы як беларускі ці віленскі). Скорапіс меў падабенства да формаў напісаньня лацінскіх літараў, што дасягнула найбольшае ступені ў XVII ст. у старадруках віленскіх друкарняў (напрыклад, выдадзеныф ў той жа час Эфімэрыёс). Яшчэ большае набліжэньне да формаў лацінскіх літараў у канцы XVII ст. зьдзейсьніў беларускі граматыст і дзяяч «брацтваў» Ільля Капіевіч, які прадпрыняў спробу рэформы напісаньня літараў шляхам наданьня ім большай акругленасьці і падабенства да лацінскага пісьма[133].

Пісьмовыя помнікі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

З ХІІІ—XIV стст. захаваўся вялікі корпус актавых помнікаў, якія адносяцца пераважна да Полацкага, Смаленскага і Віцебскага княстваў, у прыватнасьці, гэта дамова Смаленску з Рыгай і Гоцкім берагам 1229 г. (захаваная ў шасьці сьпісах), граматы полацкіх князёў Гердзеня (1264 г.), Ізяслава (~1265 г.), грамата смаленскага князя Фёдара (1284 г.), грамата полацкага епіскапа Якава (1300 г.), грамата рыжанаў да віцебскага князя Міхаіла аб крыўдах (~1300 г.), дамова Полацку з Рыгай (~1330 г.), укладная грамата княгіні Ўльяны царкве ў Азярышчах (1377 г.). Пазьней да іх дадаюцца акты агульналітоўскага значэньня і акты іншых рэгіёнаў (дамова літоўскіх князёў з Польшчай і Мазовіяй 1349 г.), прысяга Дзьмітрыя Альгердавіча Ягайлу (1388 г.). Нягледзячы на беларускія рысы ў гэтых граматах, яны, аднак, яшчэ ня склалі тагачасную пісьмовую норму, а аснова граматаў была старажытнарускай[30].

Адной з найважнейшых актавых крыніцаў старабеларускай мовы зьяўляюцца архівы Літоўскай Мэтрыкі, дакумэнты якой ствараліся ў вялікакняскай канцылярыі з канца XV ст. і якая ўтрымлівае пастановы вялікіх князёў літоўскіх, пастановы ўраднікаў ВКЛ, соймавыя пастановы, а таксама лісты службовых і прыватных асобаў, хоць большая частка арыгінальнфх дакумэнтаў у сувязі з частым выкарыстаньнем псавалася. На мяжы XVI-XVII стст. пачалася праца па перапісваньні актаў Мэтрыкі, з другой паловы XVII ст. яны пачалі перапісвацца польскім варыянтам лацінскага альфабэту і зазнаваць пазьнейшыя моўныя ўплывы[134].

На падставе ўскосных зьвестак мяркуецца існаваньне самастойных мастацкіх помнікаў, зь якіх захаваны толькі фрагмэнты, умоўна вядомыя як «Аповесьць аб паўстаньні чорных людзей», «Аповесьць аб Грунвальдзкай бітве», «Аповесьць аб Падольлі» і г.д.; перакладныя помнікі («Александрыя», «Траянская гісторыя»)[135]. Для двух апошніх, зрэгты, у цэлым уласьцівае захаваньне старажытнарускіх і царкоўнаславянскіх моўных элемэнтаў і сродкаў поруч з крыху большай беларусізацыяй гэтых помнікаў і пранікненьнем палянізмаў[136].

З пункту гледжаньня адлюстраваньня мажлівасьцяў існаваньня ў тагачасным беларускім культурным асяродзьдзі некалькіх моўных сыстэмаў, зьвязаных з гэтым мэнтальных і культурных установак адносна мовы і яе месца ў пэўных гаінах дзейнасьці маюць асобнае месца эвангельлі і псалтыры, перапісаныя на беларускай этнічнай тэрыторыі. У іх з XV—XVI стст. зрэдку трапляецца аканьне, пераход [u] > [w], зьмяшэньне ѣ ды е, хоць у цэлым такія выпадкі на пісьме надзвычай рэдкія з прычыны крайняй кананічнасьці гэтых твораў[137]. Творы павучальнага характару празь іх арыгінальны характар і, як вынік, адсутнасьць царкоўнаславянскіх пратографаў, а таксама праз імкненьне зрабіць тэкст даступнейшым зазнавалі беларусізацыю ўключна да стану зьмяшанага беларуска-царкоўнаславянскага тыпу, хоць колькасьць такіх помнікаў невялікая[138]. Тыповым помнікам такога характару стала Чэцьця 1489 г., перапісаная ў Камянцы Літоўскім пісцом з Наваградку[139], пасьля чаго найбольш зьмястоўнымі і арыгінальнымі зь іх можна лічыць творчасьць Ф. Скарыны. Царкоўная літаратура зьмяшанага беларуска-царкоўнаславянскага тыпу пашырылася ў ВКЛ у часы XV—XVI стст. праз пашырэньне дзейнасьці г.зв. ерасі жыдоўствуючых («Лапатачнік», «Лёгіка», «Шастакрыл», «Касмаграфія», «Арыстотэлевы вароты»), да іх адносіліся таксама лёгіка-філязофскія, мэдыцынскія трактаты, касмаграфічныя і энцыкляпэдычныя творы[140].

Дасьледаваньне[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Адным зь першых дасьледнікаў старабеларускае мовы стаў Сымон Будны, які займаўся ў тым ліку вывучэньнем гісторыі старабеларускае мовы, а таксама фанэтыку, лексыку, марфалёгію і роднасныя сувязі іншых славянскіх моваў[141]. Да ўзроўню філялягічных досьледаў тагачаснай заходняй Эўропы падняў сваю працу «Граматыка словенская» (1643) Ян Ужэвіч, дзе была выкладзеная параўнальная граматыка тагачасных беларускай ды іншых славянскіх моваў[142].

На цяперашні час дасьледнікамі вызначаная пісьмовасьць мовы (так, напрыклад, з ХІХ ст. пачынаючы з расейскага ўсходазнаўца А. Мухлінскага пачалося вывучэньне кітабаў[114]), яе тыпалягічныя паказчыкі (фаналёгія, фанэтыка, марфалёгія, сынтаксіс, лексыка), а таксама функцыянальныя стылі, аднак у галіне дасьледаваньня мовы застаецца шэраг нявызначаных пытаньняў[12]. Адным з падобных пытаньняў зьяўляецца пытаньне нацыянальнага і дзяржаўнага статусу ўсходнеславянскае мовы тагачаснае Беларусі і ВКЛ наогул[12], у сувязі з чым старабеларуская мова можа разглядацца як адзін з варыянтаў старажытнарускае мовы, як варыянт старажытнаўкраінскае мовы або як асобная мова ў дачыненьні да абедзьвюх.

Характар афіцыйнай мовы ВКЛ і тэндэнцыі ейнага разьвіцьця дасьледаваліся нарвэскім мовазнаўцам Х. Стангам, якім увогуле было вывучана 268 пісьмовых дакумэнтаў на мове з канцылярыяў вялікіх князёў літоўскіх Альгерда, Вітаўта, Жыгімонта Кейстутавіча, Казімера Ягелончыка, Аляксандра, Жыгімонта Старога, Боны Сфорцы, Жыгімонта Аўгуста, Стэфана Баторыя і Жыгімонта Вазы[29]. Пэрыядызацыйны аспэкт у дасьледаваньні старабеларускае мовы ўнёс Я. Карскі, які заклаў пачатак разьмежаваньня старажытнарускае і старабеларускае моваў, узяўшы ў якасьці крытэру для гэтага ступень адлюстраваньня беларускіх асаблівасьцяў, поруч з чым вылучыў падзелы Рэчы Паспалітай як храналягічную мяжу існаваньня старабеларускае мовы[143].

Датычна старабеларускай мовы пэрыяду да пачатку XVI ст. найбольш поўна апісаная мова актавых дакумэнтаў. Так, смаленска-полацкія граматы дасьледаваліся расейскім лінгвістам і палеографам А. Сабалеўскім, адмысловае дасьледаваньне полацкіх граматаў выкананае нарвэскім мовазнаўцам Х. Стангам, ім жа дасьледавалася раньня старабеларуская актавая мова наогул[144].

Прыклады[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Узор тэксту з дамовы («праўды») 1229 году між Смаленскам і Рыгай ды Гоцкім берагам, у якой, як лічыцца, ужо праяўляюцца прыкметы беларускай мовы[145]:

« Уздумал князь Смоленьскыи Мьстислав Давыдов сын, прислал в Ригу своего лучьшего попа Ерьмея и с нимь умьна мужа Пантелья и с своего города Смоленска: та два была послъем у Ризе, из Ригы ехали на Гочкыи берег, тамо твердити мир. »

Прыклад ужываньня старабеларускай мовы — першы абзац са звароту падканцлера ВКЛ Льва Сапегі да Жыгмонта III Вазы з нагоды прыняцьця Статуту Вялікага Княства Літоўскага, 1 сьнежня 1588 году, Берасьце:

« Наяснейшому пану, пану Жикгимонъту Третему [...] Были тые часы, наяснейшый милостивый г[о]с[по]д[а]ру королю, коли в томъ згромаженью а посполитован[ь]ю людскомъ, которое мы речью посполитою называем, не правомъ якимъ описанымъ або статутомъ, але только своимъ зданъемъ и уподобанъемъ владность свою г[о]с[по]д[а]ры и короли того света надъ людми ростегали. Але ижъ частокроть от пристойное своее повинности отступовали, а, на свой толко пожытокъ речы натегаючы, о сполное доброе всихъ мало дбали, оттул[ь] то было уросло, же люди, брыдечысе ихъ панованьемъ и звирхностю и не господарми, але тыранами оные называючы, на самом только статуте и праве описаномъ все беспеченство и доброе речы посполитое засажали. А прото онъ великий и зацный филозофъ греческий Арыстотелесъ поведилъ, же тамъ бельлуа, а по-нашому дикое звера, пануеть, где чоловекъ водлугъ уподобанья своего владность свою ростегаеть, а где опятъ право або статутъ гору маеть, там самъ богъ всимъ владнеть. »

Трансьлітарацыя сучасным запісам тэксту аднаго з кітабаў, XVII ст.:[114]

« Сюлейман казал собі палац вусокій збудова[ц]і... алі рыба одна мором плыне і стала... рэкла: — Господару Сюлеймане... пан Бог казал мні ў [ц]ебе йесь[ц]і піці просі[ц]ь. Сюлейман рэк: — Міла рыба. Праўда. Ото майеш што йесь[ц]і і пі[ц]і. »

Урывак з трэцяй, арыгінальнай часткі Хронікі Быхаўца (складзеная каля першай паловы XVI ст.; вядомая толькі ў вэрсіі мяжы XVIIXVIII стст., перапісанай лацініцай)[146]:

« Y tyie panowe wsi zjechalisia do Holszan do kniazia Jurja y umyślili y odnostaynuiu radu wczynili, wziaty sobi hospodarem na Welikoie kniastwo korolewicza Kazimira, syna Jagoyłowa, otczycza Litowskoie zemli, y posyłaiut posłow w Ladckuiu zemlu do korolewicza k Sudomiru. Y otprawił do neho w posełstwe z panow Kezgayłowych Michayła a Jana. »

Заўвагі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  1. ^ Канчатковае зацьвярджэньне і інстытуцыяналізацыя канцылярскіх установаў, што выдавалі афіцыйныя акты дзяржаўнага ўроўню, на этнічна беларускай тэрыторыі адбылася каля апошняе чвэрці XIV ст. На гэты час з такіх княстваў прадстаўленае толькі Смаленскае. Разам з тым, ужо з пачатку ХІІІ ст. буйныя княствы захаду ўсходнеславянскае тэрыторыі вядуць дыпляматычную перапіску ў гандлёвых мэтах (пераважна з Рыгай), зрэдчас князі гэтых тэрыторыяў з гэтага ж часу выдаюць жалаваныя граматы, хоць іх колькасьць была маленькая з прычыны слабога разьвіцьця фэўдальных зносінаў у тагачаснай Русі. Зрэшты, нават гэтыя нешматлікія ўзоры ХІІІ ст. адлюстроўваюць першыя беларускія рысы (аб чым гл. ніжэй). Сярод згаданых княстваў у ХІІІ ст. найбуйнейшымі зьяўляліся Полацкае, Віцебскае, Мсьціслаўскае і Смаленскае, на час трывалага выкарыстаньня актавае пісьмовасьці як паказчыку афіцыйных зносінаў (канец XIV ст.) зь іх захавалася толькі Смаленскае.
  2. ^ Пры ўключэньні ў панятак старабеларускае мовы таксама тагачаснае ўкраінскае мовы.
  3. ^ Пры ўключэньні ў панятак старабеларускае мовы таксама тагачаснае ўкраінскае мовы, якая стала выкарыстоўвацца польскай канцылярыяй у дачыненьні да галіцкіх земляў, далучаных да Польшчы ў 1346 г.
  4. ^ Пры ўключэньні ў панятак старабеларускае мовы таксама тагачаснае ўкраінскае мовы, у дачыненьні да далучаных земляў украінскага Закарпацьця.
  5. ^ Пры ўключэньні ў панятак старабеларускае мовы таксама тагачаснае ўкраінскае мовы.
  6. ^ Як афіцыйная мова (да 1696 г.) ВКЛ як складовае часткі Рэчы Паспалітай, у Польшчы (у дачыненьні да ўкраінскіх ваяводзтваў, адабраных Польшчай ад ВКЛ перад заключэньнем Люблінскай уніі), на агульнадзяржаўным узроўні (спэцыфічныя функцыі дыпляматычнае перапіскі).
  7. ^ Пры ўключэньні ў панятак старабеларускае мовы таксама тагачаснае ўкраінскае мовы, на этнічна ўкраінскіх землях Расеі зь сяр. XVII ст. па 1720 г.
  8. ^ У рэтраспэктыўным сэнсе.
  9. ^ Напрыклад, прыбыткова–расходная кніга магістрату Магілёва за 1709 вядзецца па-польску, аднак з 1710 зноў па-беларуску (кірыліцай); на пісьме пачынае адлюстроўвацца яскравая рыса беларускае мовы, як «дзеканьне» («у Госпадзе», «для чэлядзі»)[14].
  10. ^ У адрозьненьне ад айчыннай традыцыі, дзе стараўкраінскую звычайна разглядаюць асобным дыялектам пісьмовай мовы ВКЛ.
  11. ^
    « «У сучасным мовазнаўстве бясспрэчна ўстаноўленым лічыцца факт, што літаратурныя мовы сучасных усходнеславянскіх народаў — расейскага, украінскага і беларускага — паводле свайго паходжаньня ўзыходзяць да старажытнай адзінай літаратурна-пісьмовай мовы, якая была ва ўжытку ва ўсходніх славянаў у пэрыяд іх супольнага жыцьця на працягу Х—XIV стст.» »
    Жураўскі А. І. Гісторыя... С. 15.
  12. ^ Назва літары м.
  13. ^ Аднак там замена ѣ на e пад націскам можа сьведчыць пра манафтангізацыю яць у тагачасным паўднёва-заходнім дыялекце беларускае народнае мовы: Станкевіч Я. Язык і языкаведа. С. 362-363.
  14. ^ Тыповая формула, якая ішла пасьля даты ў канцы дакумэнту.
  15. ^ Дзеяслоў «быць» у форме першай асобы множнага ліку цяперашняга часу абвеснага ладу, у сучаснай беларускай мове ня мае дакладнага адпаведніку, але мае значэньне «зьяўляемся», «мы ёсьць».
  16. ^ Мінулыя часы дзеяслова, адсутныя ў беларускай мове, але існыя ў пісьмовай і народнай старажытнарускай мове часу яе існаваньня.

Крыніцы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  1. ^ а б в г д е ё ж А.И. Журавский. Деловая письменность в системе старобелорусского литературного языка. — М.: Восточнославянское и общее языкознание, 1978.
  2. ^ Мечковская Н. Б. Социальная лингвистика: Пособие для студентов гуманит. вузов и учащихся лицеев. — 2-е изд., испр. — М.: Аспект-Пресс, 2000. С. 106.
  3. ^ Языковая ситуация в Беларуси: этические коллизии двуязычия // Сацыякультурная прастора мовы (сацыяльныя і культурныя аспекты вывучэння беларускай мовы): На бел. і рус. мовах / С. Ф. Іванова, Я. Я. Іваноў, Н. Б. Мячкоўская. — Мн.: Веды, 1998.
  4. ^ Лариса Пуцилева (Болонский университет). Между Польским королевством и Российской империей: поиски национальной идентичности в белорусской поэзии // Contributi italiani al 14. congresso internazionale degli Slavisti: Ohrid, 10-16 settembre 2008 / a cura di Alberto Alberti ... [et al.]. — Firenze: Firenze University Press, 2008. [1] С. 202.
  5. ^ Ольга Лазоркина. Дипломатическая деятельность канцелярии Великого княжества Литовского в XVII в. // Журнал международного права и международных отношений 2008 — № 1.
  6. ^ Паводле працаў украінскага мовазнаўца П. Плюшча, украінскія пісьменьнікі 16—17 стагодзьдзяў называлі стараўкраінскую мову «русскою мовою», «речью русской», «российским языком» або «языком русским».
  7. ^ а б в г д Свяжынскі У. М. Беларуская мова // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 1: Абаленскі — Кадэнцыя. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. С. 300
  8. ^ Катлярчук А.. Чаму беларусы не апанавалі літоўскай спадчыны // Arche № 2 (25) — 2003.
  9. ^ Дубавец С., Сагановіч Г. Старажытная Літва і сучасная Летува // З гісторыяй на «Вы». Выпуск 2. Менск, 1994.
  10. ^ а б в Насевіч В. Л. Літвіны // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 2: Кадэцкі корпус — Яцкевіч. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. С. 206—208.
  11. ^ Зайкоўскі Э. Літва гістарычная... // Народная Воля №99—100, 30.06.2009
  12. ^ а б в г д е ё ж з і к л м н о п р с Свяжынскі У. Праблема ідэнтыфікацыі афіцыйнай мовы Вялікага Княства Літоўскага // METRICIANA: даследаванні і матэрыялы Метрыкі Вялікага Княства Літоўскага. ATHENAEUM: Commentarii Historiae et Culturae. — 2001. — В. 1. — № 3.
  13. ^ а б Шакун Л. М. Старабеларуская літаратурная мова // Беларуская мова: Энцыкл / Беларус. Энцыкл.; Пад рэд. Б 41 рэд. А. Я. Міхневіча; Рэдкал.: Б. І. Сачанка (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелЭн, 1994. — С. 533. — 655 с.
  14. ^ Катлярчук А. З гісторыі перакладу Бібліі на старабеларускую мову // Запіскі Культурна-гістарычнай Калегіі імя Канстанціна Астрожскага / Рэд. М. Белямук. — Берасьце: АТТ «Брэсцкая друкарня», 2002. С. 43—47.
  15. ^ а б в г Тумаш В. Дыпляматычная кантравэрсыя 1646 году за беларускую мову // Запісы Беларускага Інстытуту Навукі й Мастацтва. — 1974. — № 12.
  16. ^ Древнерусский язык / ред. П. З. Савочкин. — Мн.: Издат. БГУ, 1970. — 87-90 с.
  17. ^ Гл., напрыклад, паводле Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 1: Абаленскі — Кадэнцыя. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — 684 с.: іл. ISBN 985-11-0314-4.
  18. ^ Яскевіч А. А. Старабеларускія граматыкі: да праблемы агульнафілалагічнай цэласнасці. — 2-е выд. — Мн.: Беларуская навука, 2001. С. 18
  19. ^ а б А. Белы. Сумежная і падуладная // Хроніка «Белай Русі». Нарыс гісторыі адной геаграфічнай назвы. — Мн.: Энцыклапедыкс, 2000. — С. 164-165. — 238 с. — (Бібліятэка часопісу «Беларускі гістарычны агляд»). — ISBN 985-6599-12-1
  20. ^ а б А. Белы. Дзесяць тэзісаў пра Белую Русь // Хроніка «Белай Русі». Нарыс гісторыі адной геаграфічнай назвы. — Мн.: Энцыклапедыкс, 2000. — С. 189. — 238 с. — (Бібліятэка часопісу «Беларускі гістарычны агляд»). — ISBN 985-6599-12-1
  21. ^ Ермаловіч М. Наступ каталіцтва, падрыхтоўка і правядзенне Берасцейскай царкоўнай Уніі // Беларуская дзяржава Вялікае Княства Літоўскае. — Мн.: Беллітфонд, 2003. — С. 352. — 448 с. — ISBN 985-6576-08-3
  22. ^ Свяжынскі У. М. Літоўская мова // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 1: Абаленскі — Кадэнцыя. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. С. 210
  23. ^ Филин Ф. П. Об истоках русского литературного языка. — Вестник языкознания, 1974. — № 3. — С. 9.
  24. ^ Станкевіч Я. Гісторыя беларускага языка. — Вільня: Ekspres, 1939. — С. 4. — 16 с.
  25. ^ Филин Ф. П. Происхождение русского, украинского и белорусского языков. Историко-диалектологический очерк. — изд. второе, стереотипное. — М.: КмоКнига. — С. 61. — 656 с.
  26. ^ Чаквін І. У. Беларуская народнасць // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 1: А — Беліца / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: М. В. Біч і інш.; Прадм. М. Ткачова; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 1993. — 494 с., [8] к.: іл. ISBN 5-85700-074-2.
  27. ^ Каробушкіна Т. М., Штыхаў Г. В Усходнія славяне — асноўнае насельніцтва Беларусі ў ІХ — першай палове ХІІІ ст. // Нарысы гісторыі Беларусі. У 2-х ч. Ч. 1 / М. П. Касцюк, У. Ф. Ісаенка, Г. В. Штыхаў і інш. — Мн.: Беларусь, 1994. — С. 70. — 527 с. — ISBN 5-338-00929-3
  28. ^ Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: 1967 Т. 1. — С. 57-58. — 371 с.
  29. ^ а б в г д е ё ж з і к л м н о Свяжынскі У. Аб статусе беларускай і ўкраінскай моў у часы Вялікага Княства Літоўскага // METRICIANA: Dasledavańni i materyjały Metryki Vialikaha Kniastva Litoŭskaha. — ATHENAEUM: Commentarii Historiae et Culturae, 2003. — В. ІІ. — Т. VIII. — С. 132-163.
  30. ^ а б Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: Навука і тэхніка, 1967. — Т. 1. — С. 30-31. — 371 с.
  31. ^ Станкевіч Я. Язык і языкаведа / Я. Станкевіч. — 2-е выд.. — Вільня: Ін-т беларусістыкі, 2007. — С. 298-300, 303, 307. — 1214 с.
  32. ^ а б в Станкевіч Я. Язык і языкаведа / Я. Станкевіч. — 2-е выд.. — Вільня: Ін-т беларусістыкі, 2007. — С. 299, 308. — 1214 с.
  33. ^ а б в Свяжынскі У. Беларуская мова // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 1: Абаленскі — Кадэнцыя. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. С. 301
  34. ^ а б Булыка А. М. Развіццё арфаграфічнай сістэмы старабеларускай мовы. — Мн.: 1970. — С. 68-97.
  35. ^ М. Р. Судник. Белорусский язык // Лингвистический энциклопедический словарь / под. ред. В. Н. Ярцевой. — М.: Советская Энциклопедия, 1990.
  36. ^ В. В. Иванов. Древнерусский язык // Лингвистический энциклопедический словарь / под ред. В. Н. Ярцевой. — М.: Советская Энциклопедия, 1990.
  37. ^ Каробушкіна Т. М., Штыхаў Г. В. ІІ // Нарысы гісторыі Беларусі. — Мн.: Беларусь, 72. — Т. 1.
  38. ^ Карский Е. Ф. Белорусы. — Вильно: 1904 Т. 1. — С. 105.
  39. ^ Chr. S. Stang. Die westrussische Kanzleisprache des Grossfurstentums Litauen. — Oslo: 1935. — С. 19-20, 52, 163.
  40. ^ Chr. S. Stang. Die altrussische Urkundensprache der Stadt Polozk. — Oslo: 1939. — С. 147.
  41. ^ Станкевіч Я. Гісторыя беларускага языка. — Вільня: Ekspres, 1939. — С. 3-4. — 16 с.
  42. ^ Шакун Л. М. Старабеларуская літаратурная мова // Беларуская мова: Энцыкл / Беларус. Энцыкл.; Пад рэд. Б 41 рэд. А. Я. Міхневіча; Рэдкал.: Б. І. Сачанка (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелЭн, 1994. — С. 532. — 655 с.
  43. ^ И. И. Лаппо. Литовский статут 1588 года.
  44. ^ а б в г д е ё ж з і к Жураўскі А. І. Беларуская мова // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 1: А — Беліца / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: М. В. Біч і інш.; Прадм. М. Ткачова; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 1993. — 494 с., [8] к.: іл. ISBN 5-85700-074-2.
  45. ^ Чаквін І. Беларусы // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 1: Абаленскі — Кадэнцыя. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — 684 с.: іл. ISBN 985-11-0314-4.
  46. ^ а б Станкевіч Я. Язык і языкаведа / Я. Станкевіч. — 2-е выд.. — Вільня: Ін-т беларусістыкі, 2007. — С. 387. — 1214 с.
  47. ^ а б в г д Аниченко В. В. Развитие белорусского литературного языка в XVIII в. — М.: Вопросы языкознания, 1978.
  48. ^ Груша А. Службовы склад і структура канцылярыі Вялікага Княства Літоўскага 40-х гадоў XV — першай паловы XVI ст // Аддз. спец. гіст. навук Ін-та гісторыі Нац. акад. навук Беларусі; рэд. А. Дзярновіч. — Мінск: Ін-т гісторыі, 2001. — Т. 1. — С. 44.
  49. ^ Jakubowski J. Studia nad stosunkami narodowościowymi na Litwie przed Unią Lubelską. — Warszawa: 1912. — С. 64.
  50. ^ Martel A. La langue polonaise dans les pays ruthenes, Ukraine et Russie blanche. — Lile: 1938. — С. 51-54.
  51. ^ Martel A. La langue polonaise dans les pays ruthenes, Ukraine et Russie blanche. — Lile: 1938. — С. 308-310.
  52. ^ Maciūnas, Vincas. Senoji lietuvių literatūra // Lietuva. Lietuvių enciklopedija. — Vilnius: 1990 Т. 13. — С. 597.
  53. ^ Martel A. La langue polonaise dans les pays ruthenes, Ukraine et Russie blanche. — Lile: 1938. — С. 45-51.
  54. ^ Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. — Мн.: 1967. — С. 112-113.
  55. ^ Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. — Мн.: 1967. — С. 93.
  56. ^ а б Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. — Мн.: 1967. — С. 95-96.
  57. ^ Станкевіч Я. Язык і языкаведа / Я. Станкевіч. — 2-е выд.. — Вільня: Ін-т беларусістыкі, 2007. — С. 290. — 1214 с.
  58. ^ Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. — Мн.: 1967. — С. 91.
  59. ^ Мяснікоў, А. Ф. Васіль Цяпінскі // Сто асоб беларускай гісторыі: гістарычныя партрэты / Анатоль Мяснікоў. — Мн.: Литература и Искусство, 2008. — С. 57. — 344 с. — ISBN 978-985-6720-26-3
  60. ^ Свяжынскі У. М. Паверх бар'ераў: маскоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім // Metriciana. — С. 229.
  61. ^ Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. — Мн.: 1967. — С. 59-61.
  62. ^ Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. — Мн.: 1967. — С. 63.
  63. ^ Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. — Мн.: 1967. — С. 69.
  64. ^ Сярод іх існуе вялікая колькасьць унікальных зьяваў, што патрабуюць іх асобнага асьвятленьня праз іх комплексную сутнасьць, што не дазваляе аднесьці яго ў поўнай меры да гісторыі старабеларускае моўнае традыцыі або толькі да гісторыі старабеларускай артаграфіі, бо рысы гэтага ўплыву пранікалі ня толькі ва ўласна правапіс, але таксама стваралі штучныя, існыя выключна на пісьме граматычныя формы. Сярод іх — спалучэньне плыўны+ъ замест беларускіх галосных перад тымі ж плыўнымі (връхьверхъ); архаічныя спалучэньні гы, кы (ногы, трокы, великыиноги, троки, великии); замена творнага склону множнага ліку назоўнікаў асноваў на (бояры, кнѧзи, воибоярми, кн̃зьми, воими); канчатак прыметнікаў -аа (проуская, великаяпроускаа, великаа); стары канчатак -ое ў родным склоне прыметнікаў, неасабовых займеньнікаў і парадкавых лічэбнікаў (литовскои, тои, ѡдноилитовское, тое, ѡдное); ужываньне аорысту (гл. ніжэй); кароткія мужчынскія дзеепрыметнікі замест жаночых (надеючисѧ, просѧчи, ѡ[т]ше[д]шинадѣѧсѧ, просѧ, ѡ[т]шедъ); адсутнасьць замены назоўным склонам давальнага ў дзеепрыметніках канструкцыі «давальны самастойны» тыпу бывшоу, ѡтъехавшоу, стоѧвшу; адкіданьне бліжэйшага да народнае мовы творнага канчатку -тью з заменай яго на -тию (братьею, вѣстью, ратьюбратиею, вестию, ратию); займеннае скланеньне прыметнікаў замест іменнага (литовскоую землю, лѧдскоую землю, люди ратныилитовскоу землю, лѧжскоу землю, люди ратьни). Гл. Жураўскі А. І. Гісторыя... С. 69-71.
  65. ^ Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. — Мн.: 1967. — С. 69-71.
  66. ^ Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. — Мн.: 1967. — С. 262.
  67. ^ У выніку, творы адлюстроўваюць моцнае выцясьненьне старажытнарускіх і царкоўнаславянскіх элемэнтаў беларусізмамі і палянізмамі. Так, ѧ ды ꙗ заменены на ïа (ïаблоко, марïа, зелïа); рэдка ўжыты ѣ; больш пасьлядоўна ўжыты ги, ки, хи (роуки, грехи, ноги); родны склон адзіночнага ліку назоўнікаў асноваў на маюць почасту канчатак / (смоуткоу, часоу, верхоу); назоўнікі назоўнага склону множнага ліку маюць канчаткі / (клаштори, короли, соуседы); родны склон на -овъ/-евъ (братовъ, моужовъ, тоурковъ); творны склон множнага ліку з канчаткам -ми (дверми, каменми, следми); родны склон прыметнікаў адзіночнага ліку з канчаткам -ого (милого, мѣдного, гнилого); назоўны склон множнага ліку меў як канчаткі мужчынскага роду, так і канчаткі на ўзор жаночага (леасныи, оубогïи, оумерлыи, але темные, чорные, ганебные); найвышэйшая ступень утваралася на ўзор царкоўнаславянскае мовы, то бок шляхам даданьня пре- (прегоркий, пресмоутный, препокорный), вышэйшая дзякуючы суфіксу -ш- (богатший, веселший, ширший). Адпаведна тагачаснай народнай мове, адлюстраваны энклітычныя формы займеньнікаў ми, мѧ, ти, тѧ (выслоухаи мѧ прошу тѧ). Зусім адсутныя аорыст і імпэрфэкт, ужыты пераважна пэрфэкт, радзей — плюсквампэрфэкт. Адпаведна народнай мове, пераважаюць дзеепрыметнікі іменнага скланеньня (ведаючи, живоучи, идоучи). З народнай мовай помнікі збліжаюцца таксама дзякуючы перавазе дзеепрыметнікаў на -вши пры дзейніку адзіночнага ліку (взѧвши, пришодши, рекши). Зьмяняльныя формы дзеепрыметнікаў пераважна маюць формы -уч-, -ач- (держачий, дрыжачий, седѧчий). Тым ня менш, шэраг лексэмаў адлюстроўваюць польскі ўплыў у парадыгме (продавце, толмаче, мистре; жолдници, писменници, слоужебници, апостолове, грекове, дедичове, оучневе; адамови, волкови, послови; малего, смачнего, чирвонего; ветхе, чорне, лесне; горы оусточне, короли велебне, моуры камене; вѣдаемы, видимы, хочемы; веселимысѧ, поидимы, поустимы; моглъ, обвыклъ, злѧклъсѧ). Помнікі адлюстроўваюць беларускія сьляды найпаўней у лексыцы (гоукъ, гроши, кривда, досѧгати, лаяти, жадати, збройный, певный, чирвоный, борздо, докуль, двойчи). Падрабязьнейшы лінгвістычны разбор тэкстаў паводле іх сьпісаў гл. паводле Жураўскі А. І. Гісторыя... С. 98-106.
  68. ^ Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: Навука і тэхніка, 1967. — Т. 1. — С. 98. — 371 с.
  69. ^ а б Свяжынскі У. Народы і мовы // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 1: Абаленскі — Кадэнцыя. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — 684 с.: іл. ISBN 985-11-0314-4.
  70. ^ Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: Навука і тэхніка, 1967. — Т. 1. — С. 96-97. — 371 с.
  71. ^ Ермаловіч М. Апошняя трэць XVII ст. // Беларуская дзяржава Вялікае Княства Літоўскае. — Мн.: Беллітфонд, 2003. — С. 400. — 448 с. — ISBN 985-6576-08-3
  72. ^ Лойка П. А. Палітычныя адносіны ў Вялікім княстве Літоўскім // Нарысы гісторыі Беларусі. У 2-х ч. Ч. 1 / М. П. Касцюк, У. Ф. Ісаенка, Г. В. Штыхаў і інш. — Мн.: Беларусь, 1994. — С. 139. — 527 с. — ISBN 5-338-00929-3
  73. ^ Марозава С. Б. Культура Беларусі ў XVI - першай палове XVII ст. // Гісторыя Беларусі: У 2 ч. Ч. 1. Са старажытных часоў да канца XVIII ст. Курс лекцый / І. П. Крэнь, І. І. Коўкель, С. В. Марозава, С. Я. Сяльвестрава, І. А. Фёдараў. — Мн.: РІВШ БДУ, 2000. — С. 437. — 656 с. — ISBN 985-6299-34-9
  74. ^ Лойка П. А. Палітычныя адносіны ў Вялікім княстве Літоўскім // Нарысы гісторыі Беларусі. У 2-х ч. Ч. 1 / М. П. Касцюк, У. Ф. Ісаенка, Г. В. Штыхаў і інш. — Мн.: Беларусь, 1994. — С. 139. — 527 с. — ISBN 5-338-00929-3
  75. ^ а б Грыцкевіч А. Заняпад беларускай мовы ў Беларуска-Літоўскім гаспадарстве ў ХVІІІ стагоддзі // Аняменне. З кронікі знішчэння беларускай мовы.
  76. ^ Грушевський М. Істория України-Руси / М. Грушевський. — Львів: Наукове Товариство ім. Шевченка, 1903. — Т. 4. XIV-XVI віки — відносини політичні. — С. 333. — 532 с. — (Збірник фільософічної секції Наукового товариства імени Шевченка).
  77. ^ Грушевський М. Істория України-Руси / М. Грушевський. — Львів: Наукове Товариство ім. Шевченка, 1903. — Т. 4. XIV-XVI віки — відносини політичні. — С. 333, 335-336. — 532 с. — (Збірник фільософічної секції Наукового товариства імени Шевченка).
  78. ^ Грушевський М. Істория України-Руси / М. Грушевський. — Львів: Наукове Товариство ім. Шевченка, 1903. — Т. 4. XIV-XVI віки — відносини політичні. — С. 343, 345. — 532 с. — (Збірник фільософічної секції Наукового товариства імени Шевченка).
  79. ^ Грушевський М. Істория України-Руси / М. Грушевський. — Львів: Наукове Товариство ім. Шевченка, 1903. — Т. 4. XIV-XVI віки — відносини політичні. — С. 343-344, 348. — 532 с. — (Збірник фільософічної секції Наукового товариства імени Шевченка).
  80. ^ Станкевіч Я. Язык і языкаведа / Я. Станкевіч. — 2-е выд.. — Вільня: Ін-т беларусістыкі, 2007. — С. 287. — 1214 с.
  81. ^ Станкевіч Я. Гісторыя беларускага языка. — Вільня: Ekspres, 1939. — С. 8. — 16 с.
  82. ^ Станкевіч Я. Язык і языкаведа / Я. Станкевіч. — 2-е выд.. — Вільня: Ін-т беларусістыкі, 2007. — С. 387-388. — 1214 с.
  83. ^ Ціванова Г. К. Асаблівасці графікі і правапісу беларускіх тэкстаў у зборніку Марашэўскага // Пытанні беларускага і славянскага мовазнаўства. — Мн.: 1980. — С. 78-87.
  84. ^ а б Ганцова С. К., Чамярыцкі В. А., Штыхаў Г. В. Сведкі беларускай мінуўшчыны: зборнік дакументаў і матэрыялаў па гісторыі Беларусі VI — XV стст / рэд. Г. В. Штыхаў. — Мн.: 1996. — С. 71.
  85. ^ Станкевіч Я. Язык і языкаведа / Я. Станкевіч. — 2-е выд.. — Вільня: Ін-т беларусістыкі, 2007. — С. 240, 243. — 1214 с.
  86. ^ а б в г д е Станкевіч Я. Язык і языкаведа / Я. Станкевіч. — 2-е выд.. — Вільня: Ін-т беларусістыкі, 2007. — С. 285-286. — 1214 с.
  87. ^ а б Станкевіч Я. Язык і языкаведа / Я. Станкевіч. — 2-е выд.. — Вільня: Ін-т беларусістыкі, 2007. — С. 345-346. — 1214 с.
  88. ^ Станкевіч Я. Язык і языкаведа / Я. Станкевіч. — 2-е выд.. — Вільня: Ін-т беларусістыкі, 2007. — С. 362-363. — 1214 с.
  89. ^ Станкевіч Я. Язык і языкаведа / Я. Станкевіч. — 2-е выд.. — Вільня: Ін-т беларусістыкі, 2007. — С. 241-242. — 1214 с.
  90. ^ Станкевіч Я. Язык і языкаведа / Я. Станкевіч. — 2-е выд.. — Вільня: Ін-т беларусістыкі, 2007. — С. 349. — 1214 с.
  91. ^ Станкевіч Я. Язык і языкаведа / Я. Станкевіч. — 2-е выд.. — Вільня: Ін-т беларусістыкі, 2007. — С. 350. — 1214 с.
  92. ^ а б в г Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: Навука і тэхніка, 1967. — Т. 1. — С. 33. — 372 с.
  93. ^ Станкевіч Я. Язык і языкаведа / Я. Станкевіч. — 2-е выд.. — Вільня: Ін-т беларусістыкі, 2007. — С. 239. — 1214 с.
  94. ^ Станкевіч Я. Язык і языкаведа / Я. Станкевіч. — 2-е выд.. — Вільня: Ін-т беларусістыкі, 2007. — С. 348-349. — 1214 с.
  95. ^ а б в г д Станкевіч Я. Язык і языкаведа / Я. Станкевіч. — 2-е выд.. — Вільня: Ін-т беларусістыкі, 2007. — С. 351. — 1214 с.
  96. ^ а б Анічэнка У. В. Беларускія граматы // Беларуская мова. Энцыклапедыя. — Мн.: 1994. — С. 90.
  97. ^ Иванов В. В. Восточнославянские языки // Лингвистический энциклопедический словарь / под ред. В. Н. Ярцевой. — М.: Советская Энциклопедия, 1990.
  98. ^ Станкевіч Я. Язык і языкаведа / Я. Станкевіч. — 2-е выд.. — Вільня: Ін-т беларусістыкі, 2007. — С. 346. — 1214 с.
  99. ^ а б в г Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: Навука і тэхніка, 1967. — Т. 1. — С. 43, 45. — 371 с.
  100. ^ а б Станкевіч Я. Язык і языкаведа / Я. Станкевіч. — 2-е выд.. — Вільня: Ін-т беларусістыкі, 2007. — С. 351-352. — 1214 с.
  101. ^ а б в Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: Навука і тэхніка, 1967. — Т. 1. — С. 46-47. — 371 с.
  102. ^ Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: Навука і тэхніка, 1967. — Т. 1. — С. 45. — 371 с.
  103. ^ а б в г Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: 1967 Т. 1. — С. 47-49, 50. — 371 с.
  104. ^ а б в Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: 1967 Т. 1. — С. 87. — 371 с.
  105. ^ Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: 1967 Т. 1. — С. 50. — 371 с.
  106. ^ Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: 1967 Т. 1. — С. 86. — 371 с.
  107. ^ Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: 1967 Т. 1. — С. 51. — 371 с.
  108. ^ Станкевіч Я. Язык і языкаведа / Я. Станкевіч. — 2-е выд.. — Вільня: Ін-т беларусістыкі, 2007. — С. 350. — 1214 с.
  109. ^ Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: 1967 Т. 1. — С. 66-67. — 371 с.
  110. ^ Свяжынскі У. І. Беларуская мова // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 1: Абаленскі — Кадэнцыя. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — 684 с.: іл. ISBN 985-11-0314-4.
  111. ^ У. В. Анічэнка. Украінізм // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 16: Трыпалі — Хвіліна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн., 2003. — 576 с.: іл. ISBN 985-11-0263-6 (т. 16), ISBN 985-11-0035-8.
  112. ^ Карский Е. Ф. К истории белорусского языка в XVII ст. — Труды по белорусскому и другим славянским языкам. — М.: 1962. — С. 483.
  113. ^ Войніч І. В., Свяжынскі У. М Літоўская мова // Беларуская мова. Энцыклапедыя. — М.: 1994. — С. 384.
  114. ^ а б в Каткоўскі У. Кітабы — унікальная зьява ў беларускай мове // pravapis.org.
  115. ^ Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: 1967 Т. 1. — С. 51, 52. — 371 с.
  116. ^ а б Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: 1967 Т. 1. — С. 53. — 371 с.
  117. ^ Мусорин А. Ю. Латинизмы в юиридической терминологии Статута Великого княжества Литовского 1588 года. — Новосибирск: 1997.
  118. ^ Бушлякоў Ю., Вячорка В., Санько З., Саўка З. Беларускі клясычны правапіс. Збор правілаў: сучасная нармалізацыя. — 2005.
  119. ^ Булыка А. М. Даўнія запазычанні беларускай мовы. — Мн.: 1972.
  120. ^ Булыка А. М. Лексічныя запазычанні ў беларускай мове XVI‑XVIII стст. — Мн.: 1980.
  121. ^ Гістарычны слоўнік беларускай мовы. — Мн.: 1982-2005 Т. Т. 1–24 (А-П).
  122. ^ Канкарданс беларускай мовы XIX ст. У 11 т. — Мн.: 1992.
  123. ^ Станкевіч Я. Гісторыя беларускага языка. — Вільня: Ekspres, 1939. — С. 9. — 16 с.
  124. ^ Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: 1967 Т. 1. — С. 57, 58-59. — 371 с.
  125. ^ Антонович А. К. Белорусские тексты, писанные арабским письмом. — Вильнюс: 1968. — С. 363.
  126. ^ Станкевіч Я. Гісторыя беларускага языка. — Вільня: Ekspres, 1939. — С. 6. — 16 с.
  127. ^ Так, напрыклад, у сувязі з гэтым у арабскім пісьме літоўскіх татараў былі створаныя знакі для перадачы [d͡z, t͡s]. Там жа сыстэматычна перадаюцца аканьне, пераходы [l] > [w], [v] > [w], [u] > [[w] дзякуючы напісаньням тыпу быў, воўк, галоўка, наўчоны. Іншая істотная рыса гэтых помнікаў — адарванасьць іх ад тагачаснага старабеларускага літаратурнага кайнэ (аб чым гл. вышэй), што дазволіла ў памянёных помніках перадаць тагачасныя дыялектныя асаблівасьці, зьнівэляваныя ў кірылічных. Гл. Станкевіч Я. Языкаведа... С. 394-395. Тым ня менш, асаблівасьці графікі арабскае мовы, што сталася крыніцай для выкарыстаньня арабскага пісьма ў ісламскай літургіі, прычынілася да асаблівасьцяў транскрыпцыі гукаў тагачаснае беларускае мовы. Так, арабская літара для задне-паднябённага [d] стала ўжывацца ў значэньні беларускага [z], пры гэтым паляталізаваны варыянт апошняй — [zʲ] — перадаваўся дзьвюма сымбалямі, дал і за. Арабскі знак для вострага задне-паднябённага [s] перадаваў беларускае [s], знакі та ды сін, нягледзячы на іх першапачаткова розныя ды іншыя функцыі, сталі выкарыстоўвацца ў значэньні паляталізаванага [sʲ]. Цьвёрдае і паляталізаванае [k] перадаваліся літарамі для задне-паднябённага і пярэдне-паднябённага [k] адпаведна. Іншыя літары ня мелі варыянтаў для мяккіх, адным знакам (ваў) перадаваліся [v] i [w]. Адбывалася блытаніна практычна ўсіх галосных паводле параў оу, еа/я, іы, спароджаная асаблівасьцямі адпаведных арабскіх знакаў. Там жа, С. 420-421.
  128. ^ Анічэнка У. В. Беларускія граматы // Беларуская мова. Энцыклапедыя. — Мн.: 1994. — С. 89.
  129. ^ Станкевіч Я. Гісторыя беларускага языка. — Вільня: Ekspres, 1939. — С. 5. — 16 с.
  130. ^ Булыка А. М. Развіццё арфаграфічнай сістэмы старабеларускай мовы. — Мн.: 1970. — С. 75-82.
  131. ^ Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: Навука і тэхніка, 1967. — Т. 1. — С. 42. — 371 с.
  132. ^ Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: Навука і тэхніка, 1967. — Т. 1. — С. 63. — 371 с.
  133. ^ Станкевіч Я. Язык і языкаведа / Я. Станкевіч. — 2-е выд.. — Вільня: Ін-т беларусістыкі, 2007. — С. 293. — 1214 с.
  134. ^ Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: Навука і тэхніка, 1967. — Т. 1. — С. 40-41. — 371 с.
  135. ^ Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: Навука і тэхніка, 1967. — Т. 1. — С. 72-73. — 371 с.
  136. ^ Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: Навука і тэхніка, 1967. — Т. 1. — С. 73-78. — 371 с.
  137. ^ Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: Навука і тэхніка, 1967. — Т. 1. — С. 80. — 371 с.
  138. ^ Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: Навука і тэхніка, 1967. — Т. 1. — С. 81-82. — 371 с.
  139. ^ Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: Навука і тэхніка, 1967. — Т. 1. — С. 84. — 371 с.
  140. ^ Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: Навука і тэхніка, 1967. — Т. 1. — С. 89-90. — 371 с.
  141. ^ Мяснікоў, А. Ф. Сымон Будны // Сто асоб беларускай гісторыі: гістарычныя партрэты / Анатоль Мяснікоў. — Мн.: Литература и Искусство, 2008. — С. 53. — 344 с. — ISBN 978-985-6720-26-3
  142. ^ Станкевіч Я. Язык і языкаведа / Я. Станкевіч. — 2-е выд.. — Вільня: Ін-т беларусістыкі, 2007. — С. 357-358, 370, 373. — 1214 с.
  143. ^ Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: Навука і тэхніка, 1967. — Т. 1. — С. 7-8. — 371 с.
  144. ^ Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: Навука і тэхніка, 1967. — Т. 1. — С. 39. — 371 с.
  145. ^ Ганцова С. К., Чамярыцкі В. А., Штыхаў Г. В. Сведкі беларускай мінуўшчыны: зборнік дакументаў і матэрыялаў па гісторыі Беларусі VI — XV стст / рэд. Г. В. Штыхаў. — Мн.: 1996. — С. 72.
  146. ^ Хроники : Литовская и Жмойцкая, и Быховца; Летописи : Баркулабовская, Аверки и Панцырного // Полное собрание русских летописей / отв. ред. Б. А. Рыбаков. — М.: Издательство «Наука», 1975. — Т. 32.

Літаратура[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Вонкавыя спасылкі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Commons-logo.svg  Старабеларуская мовасховішча мультымэдыйных матэрыялаў