Старабеларуская мова

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі
Перайсьці да: навігацыі, пошуку
Гэтая назва мае некалькі сэнсаў. Калі вас цікавяць іншыя сэнсы, глядзіце таксама літоўская мова, руская мова, стараўкраінская мова.
Старабеларуская мова
руский языкъ[1][2][3][4]
Ужываецца ў Сярэднявечныя краіны і краіны раньняга Новага часу Ўсходняй Эўропы
Рэгіён Усходняя Эўропа
Колькасьць карыстальнікаў
Клясыфікацыя

Індаэўрапейская сям’я

Афіцыйны статус
Афіцыйная мова ў Заходніх усходнеславянскіх княствах ХІІІ—XIV стст.[a], Галіцка-Валынскім княстве[b], Польшчы[c], Вугоршчыне[d], Малдаўскім княстве[e], Вялікім Княстве Літоўскім, Рэчы Паспалітай[f], Гетманшчыне, Расеі[g]
Рэгулюецца
Код мовы
ISO 639-2(B) sla
Omega 1.png Гэты артыкул утрымлівае тэкст з выкарыстаньнем знакаў кірыліцы, што выйшлі з ужытку па ўвядзеньні «грамадзянскага» пісьма.
Гэтыя сымбалі могуць некарэктна адлюстроўвацца вашым браўзэрам.

Ста́рабелару́ская мова (гістарычна ру́ская, літоўская[5][6][7][8][9], простая мова[10]) — усходнеславянская мова, дзяржаўная і пісьмовая мова Вялікага Княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай, а таксама Малдаўскага княства, у аснову якой, на думку некаторых дасьледнікаў, лягла тагачасная народная беларуская мова[h][1], разглядаецца таксама як храналягічны этап у разьвіцьці беларускай мовы ў адрозьненьне ад сучаснай беларускай мовы[11]. Мела шырокае распаўсюджаньне на землях Вялікага Княства Літоўскага да канца XVII ст., калі пачала саступаць месца польскай, захоўвалася ва ўжытку (прынамсі юрыдычным[i]) да другой трэці XIX ст., пакуль яе канчаткова ня выціснула расейская[13][14].

Узьнікненьне першых усходнеславянскіх дыялектных рысаў, якія пазьней палеглі ў аснову асобных усходнеславянскіх моваў, пачынаюць узьнікаць каля з канца ХІ ст. Ужо пад пачатак ХІІІ ст. дзякуючы гэтым рысам у пісьмовых помніках выразна адрозьніваюцца тры ўсходнеславянскія мовы, а ў дачыненьні да беларускай яны канчаткова набліжаюцца да сучасных каля XVI ст. Гэтыя рысы ўжо з ХІІІ ст. ляглі ў аснову старабеларускай дзелавой мовы, якая была параўнальна блізкай да народнай з прычыны патрэбы абслугоўваньня ёй практычных народных патрэбаў. З канца XIV ст. пісьмовае выкарыстаньне гэтае мовы пашыраецца на ўсёй беларускай этнічнай тэрыторыі, а з канца XV ст. некалькі адрозныя пісьмовыя формы беларускай мовы кладуцца ў аснову першых сьвецкіх твораў. Канчатковага ўздыму старабеларуская мова дасягае ў сярэдзіне XVI ст., калі яе вельмі дэмакратычны, блізкі да дзелавога варыянт, становіцца трывалай мовай сьвецкіх і рэлігійных твораў, а ў самой мове ва ўсіх яе жанрах уніфікуецца пісьмовасьць, якая паводле тых часоў становіцца надзвычай блізкай да жывога маўленьня. Адначасна, канчаткова складаецца наддыялектнае кайнэ з пэўнымі старабеларускімі рысамі, што было ў пэўнай ступені пазбаўлена беларускіх рысаў і што, такім чынам, дазволіла карыстаць мову на ўсёй прасторы ВКЛ, г.зн. і на этнічна ўкраінскіх землях. З канца XVI ст. у сувязі з царкоўнай палемікай выкарыстаньне мовы звужаецца з боку царкоўнаславянскае мовы, тады ж узьнікаюць першыя прыкметы палянізацыі, якія разам сталі сыстэматычнымі каля другой траціны XVII ст. Гэты працэс азнаменаваў сваё заканчэньне забаронай на афіцыйнае выкарыстаньне старабеларускай мовы ў 1696 г.

Тэрміналёгія[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Я. Карскі — дасьледнік беларускай этнаграфіі, першы, хто стаў выкарыстоўваць тэрмін «старабеларуская мова»

Азначэньне «старабеларуская мова» ўвёў філёляг-славіст, дасьледнік беларускай этнаграфіі Я. Карскі (1893) на падставе яе роднаснай блізкасьці з народнымі беларускімі гаворкамі XIX ст.

У сучаснай беларускай гістарычнай і мовазнаўчай літаратуры часьцей за ўсё выкарыстоўваецца тэрмін старабеларуская мова, радзей замест яго выступае тэрмін беларуская мова[15]; гэтыя ж тэрміны сустракаюцца ў беларускамоўнай навуковай літаратуры эпохі СССР. У дарэвалюцыйнай і сучаснай расейскай гістарычнай і лінгвістычнай практыцы найбольш часта прымяняецца тэрмін заходнеруская мова (рас. западнорусский язык), поруч зь якім выкарыстоўваецца таксама тэрмін руская мова (рас. русский язык). Ва ўкраінскай гістарычнай і мовазнаўчай практыках часьцей ужываецца тэрмін стараўкраінская мова (укр. староукраїнська мова), які звычайна датычыць азначэньня пісьмовай мовы ВКЛ цалкам[j]. У заходнеэўрапейскай мовазнаўчай намэнклятуры старабеларуская мова, разам з паняцьцем стараўкраінская мова, разглядаецца як частка агульнага ідыёму і акрэсьліваецца тэрмінам руская мова (анг. ruthenian language), да якой прылічваюць літаратурную мову ўсіх усходнеславянскіх тэкстаў, якія немагчыма пэўна прылічыць да царкоўнаславянскіх, і якія паходзяць з ВКЛ і Рэчы Паспалітай XIV—XVIII стагодзьдзяў. Гэтая думка падтрымліваецца польскай і летувіскай навуковымі школамі. У згаданых краінах, а таксама ў працах асобных аўтараў могуць прымяняцца тэрміны пісьмовая мова ВКЛ, канцылярская мова ВКЛ і да т. п.

Гістарычныя назвы старабеларускае мовы з боку яе носьбітаў і замежнікаў-сучасьнікаў ускладняліся цяжкой сытуацыяй выкарыстаньня раду харонімаў і адсутнасьцю ў поўнай ступені нацыянальнай ідэнтыфікацыі ў сучасным разуменьні ва ўмовах тагачаснага фэўдальнага грамадзтва. Пэўныя парасткі Рэнэсанснай зацікаўленасьці да этнічных працэсаў збольшага не паўплывалі на гэты працэс, а ў XVII ст. неадназначнасьць тэрмінаў у дачыненьні да адной мовы канчаткова вырашылася карпаратыўнай, станавай дыфэрэнцыяцыяй.

Гістарычныя назвы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  • Беларуская (белорусскій язык[13], бѣлороccийский язык[16][17]): зрэдку ўжывалася ў колішняй Маскоўскай дзяржаве; таксама ў Ю. Крыжаніча. У прыватнасьці, у Маскоўскай дзяржаве выкарыстоўвалі тэрмін «беларускае пісьмо», якім пазначалі сукупнасьць графічных і лексычных асаблівасьцяў, якія адрозьнівалі афіцыйную ўсходнеславянскую мову ВКЛ ад афіцыйнае мовы тагачаснае Масквы[18]. Уласна ўзьнікненьне тэрміну «Белая Русь» з вытворнымі ад яго прыметнікамі генэтычна ня мае непасрэднае сувязі з «Русьсю» ў ВКЛ[19]. Гэты тэрмін цягам Высокага і Позьняга Сярэднявечча «вандраваў» па розных рэгіёнах Усходняй Эўропы[20] і сытуацыйна зьвязваўся зь беларускай этнічнай тэрыторыяй, як гэта адбылося ў пачатку XV ст. у сувязі са згадваньнем дынастыі смаленскіх князёў, хоць тады тэрмін у гэтым значэньні не замацаваўся[21]. Аднак найчасьцей тэрмін зьвязваўся з былой Наўгародзкай рэспублікай, і ў пачатку другой паловы XVI ст. ён пашырыўся на паўночны ўсход ВКЛ праз заваёву Маскоўскай дзяржавай Полаччыны і прэтэнзіі ВКЛ па вяртаньні Полаччыны і перадачы Ноўгараду, г. зн. адбылося істотнае перасоўваньне гэтага тэрміну[22]. Першым тэрмін «беларусы» ў сучасным разуменьні папулярызуе Мацей Стрыйкоўскі, а пад сярэдзіну XVII ст. тэрмін «Белая Русь» пашыраецца далей на ўсход беларускай этнічнай тэрыторыі, праз што адбываецца яго кантамінацыя з адным са значэньняў «Русі» ў ВКЛ[23]. Азначэньне «беларуская мова» (па-расейску: белорусский язык) у дачыненьні як мовы XIX ст., так і мовы Сярэднявечча, ужывалася ў працах расейскіх дасьледнікаў XIX ст. Буслаева, Аганоўскага, Жыцецкага, Сабалеўскага, Недзешава, Уладзімерава.
  • Літоўская (литовский язык, Litauwica lingua[8] ды інш.): шмат спасылак у Маскоўскай дзяржаве, а таксама ў Сыгізмунда Гербэрштайна (1-я пал. XVI ст.), Л. Зізанія (канец XVI ст.)[8]. Уласна харонім Літва (і, адпаведна, вытворныя прыметнікі) у вузкім сэнсе не ўзыходзіць да славянскіх моваў[24], але пад сярэдзіну XIII ст. праз сутыкненьне і зьмяшэньне памежных частак усходнеславянскай і балцкай этнічнай тэрыторыяў і дзяржаватворчыя працэсы будучага ВКЛ харонім пашырыўся на навакольнае ўсходнеславянскае Панямоньне[25]. Пазьней тэрмін зьведваў насоўваньне на ўсход: акты канца XIV ст. акрэсьліваюць мяжу Літвы на захад ад Менску, але ўжо пад канец першай паловы XV ст. як «Літва» і «Русь» выразна процістаўляюцца Менск і Барысаў[26]. Тады ж паўстаюць крыніцы, дзе «літоўская» мова адрозьніваецца ад «славянскай»[27], іншыя аўтары ўжо з канца XIV ст. дзе-нідзе блытаюць паняткі «літоўскай» і «славянскай» моваў, «Літвы» і «Русі»[28]. Аднак гэты тэрмін у XIV—XV стст. нават на захадзе беларускай этнічнай тэрыторыі канчаткова не асталяваўся, што вынікае з раду сыстэматычных згадак яго як «Русі»[29]. Урэшце, у другой палове XVI ст. у дачыненьні да земляў зьменшанага ў 1569 г. ВКЛ мяжа «Русі» ўмацоўваецца на правабярэжжы Дняпра і на поўдзень ад Полаччыны[30]. Вышэйшы ўзровень выкарыстаньня гэтае назвы ўяўляў сабою значэньне беларусаў як адных з прадстаўнікоў палітычнага народу ВКЛ[31]. «Літоўскі» палітычны народ разумеўся замежнікамі почасту як палітычны народ з «рускай» культурнай асновай, што складала яго двусэнсоўнасьць побач зь яго рэгіянальным сэнсам і з выпадкамі перасоўваньня гэтага тэрміну ў канцы XVI ст. на значэньне балцкага этнасу ВКЛ сярод летувіскіх кніжнікаў ВКЛ[32][33], хоць поруч вядомыя і адасабленьні «літоўцаў» у тым жа сэнсе і «жамойтаў» (Lietuwai ir Zemaiczems, gentis Samaytice ydioma)[33][34] і іх разьмежаваньне з паняткам палітычнага народу ВКЛ[33]. Блізу зь сярэдзіны XVII ст. тэрмін «літоўскі» канчаткова губляе этнічную і рэгіянальную прывязку, зьліваючыся з разуменьнем яго як пазначэньня палітычнай супольнасьці ў складзе большага, «польскага» (г. зн. Рэчы Паспалітай) палітычнага народу[35].
  • Руская (руски езыкъ і да т.п.): называлася так сучасьнікамі, у асноўным з Заходняй Эўропы. Неадназначны тэрмін, якія можа адносіцца і да старабеларускай, і да стараўкраінскай, і нават да мясцовага царкоўнаславянскага тэксту. Апошняе было зьвязана з раней існай у ВКЛ дыглясіяй (гл. ніжэй), у выніку чаго царкоўнаславянская і старабеларуская мова разглядаліся як два варыянты аднае мовы, з прычыны чаго дзьве мовы пазначаліся адзіным тэрмінам[10]. З пачатку XVI ст. тэрмін руский языкъ абрысоўваецца ў якасьці саманазвы мовы, поруч зь якім ужываліся радзей таксама простый языкъ, простая молва, простый дïѧлектъ, руский дïѧлектъ, руская мова (то бок, такім чынам, назва цесна ўзаемадзейнічала з ужываньнем азначэньня простая, аб чым гл. далей). Гэтыя назвы далі падставы для атаясамліваньня шэрагам дасьледчыкаў гэтае мовы з расейскай, што няслушна з факталягічнага пункту гледжаньня[36]. Апошняе, аднак, прычынілася ў тым ліку да стварэньня тэрміну сучаснае гістарычнае ды лінгвістычнае навукі заходнеруская мова (з варыяцыямі). Саманазва беларусаў і іх мовы як «рускіх» гістарычна сягае ў часы ўсходнеславянскай этнічнай агульнасьці. Продкі трох усходнеславянскіх народаў, маючы агульную аснову для разьвіцьця, але стварыўшы ў далейшай гістарычнай пэрспэктыве новыя палітычныя ўмовы, склаліся такім чынам у выглядзе этнасаў, што паасобку захоўвалі «рускую» ідэнтычнасьць, але разьвілі ўласныя культуры[37][38][39]. Гэтая ідэнтычнасьць, нягледзячы на ўзьнікненьне трох асобных усходнеславянскіх народаў, генэтычна зьвязаная з разуменьнем рускай этнічнай агульнасьці часоў Кіеўскае Русі, і, такім чынам, у часы гэтае дзяржавы, а таксама пазьнейшага ВКЛ абмяжоўвалася з захаду прыкладна аднолькавымі рубяжамі: навакольлямі Пінску, Берасьця, Клецку, Менску[40], часам — да Падляшша[41]. Тым ня менш, ён так і не набыў дакладна акрэсьленага этнічнага разуменьня і мог пазначаць выключна суайчыньнікаў у ВКЛ[k][42]. Адначасна, панятак «рускага» народу ВКЛ нават у першай палове XVII ст. пашыраўся ня толькі на ўсход ВКЛ і ўкраінскія ваяводзтвы Польшчы, але і на захад беларускай этнічнай тэрыторыі[l][43]. На гэтую акалічнасьць накладалася навачаснае разуменьне нацыянальнае мовы, яе разьмежаваньне з царкоўнаславянскай (гл. ніжэй)[44]. Паралельна яму не зьнікаў вышэйшы ўзровень выкарыстаньня гэтага тэрміну як даўняга рэлігійнага, рэгіянальнага і карпарацыйнага пазначэньня[45]. Што ж да варыянту тагачаснай лякалізацыі Русі толькі ў межах ВКЛ (гл. вышэй), на захадзе ён сягаў звычайна крайняга ўсходу захаду Беларусі[m][46].
  • Простая руская або простая гаворка (простый руский язык або простая молва): варыянт папярэдняга, які сустракаўся, напрыклад, у выдаўца Рыгора Хадкевіча (XVI ст.). Аналягічна папярэдняму прыметніку, магла тычыцца таксама і царкоўнаславянскае мовы ў ВКЛ[10]. На думку беларускага гісторыка М. Ермаловіча, варыяцыі назвы выступалі ў пэяратыўным (прыніжальным) значэньні з боку жыхароў ВКЛ каталіцкага вызнаньня, якія засвойвалі польскую самасьвядомасьць[47].

Сучасныя назвы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  • (Стара)беларуская мова. У дачыненьні да старабеларускага пэрыяду разьвіцьця ўведзены ў пачатку ХІХ ст. і найпаўней адлюстраваў ягоную структуру, хоць ён зазнаваў пярэчаньні ў сувязі з фактам ужываньня мовы па-за межамі беларускай этнічнай тэрыторыі[17] (напрыклад, беларускія рысы найбольш пераважаюць у XIV-XV стст.). У іншым падыходзе да разгляду крыніцаў тэрмін можа разумецца як азначэньне агульнае пісьмовае нормы ўкраінцаў і беларусаў, што падмацоўваецца храналягічна нераўнамернай перавагай уласна беларускіх рысаў у гэтай мове[48].
  • (Старая) заходнеруская мова або гаворка (па-расейску: (древний) западнорусский язык або наречие): сустракаецца пераважна ў тых дасьледнікаў, якія падтрымлівалі канцэпцыю протарускай стадыі разьвіцьця, асабліва з канца XIX ст. — Я. Карскі, А. Шахматаў. Падтрымліваецца ў сучасным мовазнаўстве і гістарыяграфіі, пераважна расейскімі дасьледнікамі. Беларускім мовазнаўцам У. Сьвяжынскім зьвязваецца з уключэньнем беларускіх земляў у склад Расейскай імпэрыі, дзе існавала ідэалёгія заходнерусізму, якая адмаўляла ў беларускай моўнай ды этнічнай тоеснасьці, а таксама з папулярнасьцю канцэпцыяў падобнага напрамку ў гістарыяграфіі сучаснай Расеі[10]. Да самога ўзьнікненьня тэрміну спрычынілася ўяўленьне аб беларускай мове як аб дыялекце расейскай (у сваю чаргу, існавала і атаясамліваньне старабеларускае мовы з расейскай праз выкарыстаньне ў дачыненьні да першай тэрмінаў руский языкъ і да т.п.), што, зрэшты, набыло факталягічную няслушнасьць у сувязі зь якасна іншым вывучэньнем статусу беларускае мовы сярод іншых усходнеславянскіх і ўсталяваньнем яе самастойнага статусу[17]. Тэрмін часта ахапляе старабеларускую і стараўкраінскую мовы як блізкія, практычна адзіныя пісьмовыя мовы, і ў гэтым разуменьні можа мець адпаведнік паўднёваруская мова. Але асобныя працы маюць тэндэнцыю да часьцейшага выкарыстаньня тэрміну заходнеруская мова да пісьмовае мовы беларусаў ВКЛ, паўднёваруская мова — мовы тагачасных украінцаў, хоць адначасова ён можа дастасоўвацца да старажытнарускае мовы. Паводле ўкраінскага мовазнаўцы В. Русаноўскага акрэсьліваецца як «украінска-беларуская» і адасабляецца ад канцылярскае мовы ўкраінцаў украінскіх этнічных тэрыторыяў па-за ВКЛ, у тым ліку пэўнымі графічнымі асаблівасьцямі[49].
  • Стараўкраінская мова. Паводле В. Русаноўскага, тоесная панятку заходнеруская мова і ў дачыненьні да мовы дзелавой пісьмовасьці ахапляе як мову ўсяго ВКЛ (то бок, украінскіх і беларускіх этнічных тэрыторыяў), так і ўкраінскіх этнічных тэрыторыяў па-за ВКЛ[n]. Гэты ж тэрмін пры апісаньні мовы сьвецка-мастацкага жанру ўжыты толькі ў дачыненьні мовы ўкраінскай этнічнай тэрыторыі[50]. Аднак радам дасьледчыкаў зьвяртаецца ўвага на ўкладаньне агульнадзяржаўных актаў на беларускай этнічнай тэрыторыі, а таксама разьмежаваньне пісьмовых стараўкраінскіх і старабеларускіх рысаў, што не дазваляе пашыраць памянёны тэрмін на ўсю пісьмовую мову ВКЛ[51].
  • Канцылярска-славянская мова (з варыяцыямі). Падтрымліваецца, у прыватнасьці, летувіскімі гістарыяграфіяй і мовазнаўствам. Поруч з гэтым, гэтымі ж навуковымі школамі на падставе сытуацыйных і параўнальна нашмат радзейшых прэцэдэнтаў выкарыстаньня ў афіцыйным ужытку ВКЛ іншых моваў, вусным кантактаваньнем вялікіх князёў ВКЛ з намесьнікамі краіны і неабгрунтаваным пераносам моўнае сытуацыі раньнесярэднявечнай этнічнай Летувы зьмяншаецца дзяржаўная значнасьць старабеларускае мовы; з мэтаю большага абгрунтаваньня перавагі балцкага элемэнту ў палітычным жыцьці ВКЛ гэтымі ж навуковымі школамі падтрымліваецца згаданая тэрміналёгія[52].
  • Літоўска-руская (па-расейску: литовско-русский): расейскія дасьледнікі XIX ст. Кепен, архіяпіскап Філарэт, С. Сахараў, Каратаеў. Ужываўся, у прыватнасьці, у надзвычай спрэчных праблемах (П. Кепенам у 1825 г. дастасаваны ў дачыненьні да мовы выданьняў Ф. Скарыны[53].
  • Літоўска-славянская (па-расейску: литово-славянский): расейскі дасьледнік XIX ст. Бараноўскі.
  • Руска-польская, руска-польскі дыялект[10]: Штрытэр, польскія дасьледнікі Самуіл Багуміл Ліндэ, польскі пісьменьнік Вішнеўскі. Погляды на старабеларускую мову як варыянт польскай падтрымліваліся, між іншага, наяўнасьцю палянізмаў у шэрагу помнікаў XVII ст.[54]

Гісторыя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Паходжаньне[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Княствы ўсходніх славянаў у пэрыяд распаду старажытнарускае мовы.
Вялікае Княства Літоўскае ў пэрыяд 1443-1447 гг.

З ХІІІ ст. у межах ВКЛ на базе гаворак, што паходзілі ад пляменных дыялектаў дрыгавічоў, паўднёва-ўсходніх крывічоў, часткова радзімічаў і севяранаў пачынае складвацца тагачасная беларуская мова, прычым у яе фармаваньні бралі ўдзел некаторыя з дыялектаў паўднёвых плямёнаў усходніх славянаў, пры гэтым у цэлым пачатак вылучэньня асобных рысаў сучасных усходнеславянскіх моваў можа быць аднесена на ХІ—ХІІ ст.[55] З гэтага ж пэрыяду, на думку шэрагу дасьледнікаў гісторыі Беларусі, адлічваецца пачатак этапу фармаваньня беларускага этнасу. Існуюць таксама і гіпотэзы, якія адносяць на пэрыяд XIII ст. канец утварэньня беларускага этнасу[56][57]. У геаграфічным дачыненьні тагачасны арэал беларускага этнасу ахапіў тэрыторыі, абмежаваныя з усходу і захаду канцавінаю Смаленскае зямлі і басэйнам Бугу адпаведна, на поўначы і поўдні — Наўгародзкай зямлёй, верхавінамі Волгі ды басэйнам Прыпяці адпаведна[58], што суправаджалася разрывам між будучымі межамі этнічных арэалаў арэалу крывічоў, які ў выніку распаўся на паўднёва-заходнюю частку (частку будучага беларускага арэалу) і расейскую паўночна-ўсходнюю[59]. Такім чынам, канец аб’яднаньню этнічных беларускіх земляў у складзе ВКЛ — дзяржавы, дзе тагачасная беларуская пісьмовая культура атрымала перавагу — быў скончаны ўключэньнем у склад ВКЛ Смаленскае зямлі (аб чым гл. ніжэй)[58].

Існуе меркаваньне, якое разглядае старабеларускую мову як выключна пісьмовую, якая мае царкоўнаславянскія або наогул штучныя карані, на якія ўплывалі мясцовыя беларускія і ўкраінскія гаворкі (З. Зінкявічус, Ё. Палёніс)[10]; погляд на старабеларускую мову як такую, што мела стараславянскую аснову з польскім і часткова ўсходнеславянскім уплывам выказвалася францускім лінгвістам А. Мартэлем[60]. Прадстаўленае меркаваньне, згодна зь якім беларуская і ўкраінская этнічная тэрыторыі мелі мову агульнае прыроды[51].

Прынятая ў Расейскай імпэрыі афіцыйная канцэпцыя сьцьвярджала, што старабеларуская (беларуская) мова паходзіць з адзінай старажытнарускай прамовы, як і самі яе носьбіты разам з расейцамі і ўкраінцамі — са старажытнарускага этнасу. Але шэраг дасьледнікаў (С. Смаль-Стоцкі, Р. Піўтарак, В. Грыцкевіч і інш.) паказваюць на самастойнае паходжаньне кожнай з усходнеславянскіх моваў з агульнаславянскай прамовы. На карысьць гэтага паказваюць адлюстраваньне фанэтычных, граматычных і лексычных рысаў жывога беларускага маўленьня ўжо ў фактычна першых арыгінальных тэкстах, створаных на беларускай этнічнай тэрыторыі — граматах смаленскага князя Мсьціслава Давыдавіча з Рыгай і Гоцкім берагам (1229), полацкага япіскапа Якава (1300), вялікай княгіні Ўльяны царкве ў Азярышчах (1377) і інш.[5] Але істотнай аказваецца старажытнаруская моўная аснова гэтых помнікаў, выразна беларускія рысы гэтых помнікаў яшчэ не складаюць нормы[61], хоць помнікі масавага маўленьня — берасьцяныя граматы розных частак усходнеславянскае тэрыторыі — паказваюць на выразнае разбурэньнн першай як літаратурнай нормы (гл. ніжэй). Тым ня менш, у навуцы палажэньне аб старажытнарускай мове як аб мове-продку і мове, што ўжывалася ўсходнімі славянамі да XIV ст., зьяўляецца агульнапрынятым[o], што датычна грамадзка-сацыяльнай, палітычнай і культурнай роляў старабеларускае мовы ў шэрагу галінаў пісьмовае дзейнасьці дапаўняецца пэўным суіснаваньнем (гл. ніжэй) пісьмовае культуры, што яўна засноўвалася на народным маўленьні (перадусім актавая пісьмовасьць), асацыяваным зь беларускім этнасам, і пісьмовае культуры, заснаванай на відавочна ўсходнеславянскіх і разам з тым вызначана небеларускіх сродках мовы (найранейшае летапісаньне ў ВКЛ). Нарэшце, вылучэньне старажытнарускае мовы з праславянскай і далейшы распад старажытнарускай ня сталі раўнамерным мэханічным працэсам: па ўсёй бачнасьці, старажытнаруская мова ўспадкавала шэраг праславянскіх дыялектызмаў, што потым знайшлі сваё адлюстраваньне ва ўсходнеславянскіх мовах (напрыклад, розныя формы дзеясловаў 1 асобы множнага ліку ці трэцяй асобы адзіночнага)[62], некаторыя зь іх узьнікалі на будучай беларускай або ўкраінскай этнічных тэрыторыях ужо з ХІ—ХІІ стст. (гл. далей)

Найранейшай пісьмовай фіксацыяй старабеларускай мовы можна лічыць дагавор Полацку з Рыгай, складзены ў 1330 годзе[63]. У гэты ж час дзяржаўныя пераўтварэньні аддзяляюць тагачасныя ўсходнеславянскія гаворкі сучасных Беларусі і Ўкраіны ад усходнеславянскіх гаворак цяперашняе Расеі[64]. Полацкія і смаленскія дакумэнты гэтай эпохі сьведчаць аб пачатку працэсу складваньня тагачасных формаў беларускае мовы[65]; адносна ўласна працэсу адасабленьня беларускіх гаворак са старажытнарускае мовы, на якіх была заснаваная старабеларуская пісьмовая мова, адметна, што мову берасьцяных граматаў асобных рэгіёнаў (у прыватнасьці, Віцебску) нельга адносіць да старажытнарускае літаратурнае традыцыі з прычыны амаль поўнай адсутнасьці ў іх царкоўнаславянскіх рысаў[66]. Зь іншага боку, у пытаньні дзелавой мовы беларускай этнічнай тэрыторыі як паказчыку, што адлюстроўваў пісьмовую культуру на народнай моўнай аснове, мове актаў нельга аддаваць выключную ўвагу з прычыны падтрыманьня старажытнарускае мовы ў гэтай жа галіне (напрыклад, дзеяньне ў асобных рэгіёнах Рускай Праўды[67].

Нягледзячы на фармаваньне беларускага этнасу каля ХІІІ ст., на беларускай этнічнай тэрыторыі існавала два цэнтры палітычнае кансалідацыі: раньняе ВКЛ і палітычнае аб’яднаньне Полацкага ды Смаленскага княстваў. Гэтая адасобленасьць у сутнасьці захавалася і далей празь першапачаткова фэўдальны, г.зн. фэдэрацыйны характар ВКЛ, хоць у цэлым этнічная кансалідацыя беларусаў нават паскорылася (што асабліва важна на фоне існаваньня беларускай моўнай традыцыі на грунце смаленска-полацкіх гаворак). Тым ня менш, працяглая цэнтралізацыя[p], а таксама кансалідацыя пры дапамозе ўсходнеславянскага фэўдальнага права ў ВКЛ па вялікім рахунку скончылі працэс складаньня ВКЛ як фэўдальнае дзяржавы з ужыванай старабеларускай мовай. Усходнеславянскі этнічны кампанэнт у ВКЛ з часу яго паўстаньня быў большным колькасна і тэрытарыяльна, паралельна гэтаму працэсу балты ВКЛ засвойвалі ўсходнеславянскае фэўдальнае права, што падмацоўвалася эканамічнай моцай усходнеславянскіх земляў краіны[68][q].

Як меркаваў нарвэскі славіст Х. Станг, на тэрыторыі ВКЛ з канца XIV ст. існавала некалькі тыпаў актавай старабеларускай мовы, якія адрозьніваліся адна ад адной граматычнымі і артаграфічнымі рысамі. Такія тыпы ўключалі ў сябе моўную форму Полацку, Віцебску і Смаленску, мову канцылярыі Вітаўта, мову граматаў Казімера, а таксама канцылярскую мову часоў Аляксандра[1]. На думку Е. Курашкевіча, А. Сабалеўскага і Х. Станга, дадаткова існавалі галіцкія і малдаўскія (агульнапаўднёвамаларускія) і валынскія ды беларускія граматы[51]. У сваю чаргу, нават дэмакратычныя ў сваім напісаньні помнікі актавага пісьма засноўваліся на старажытнарускай традыцыі, хоць і адбывалася іх паступовае набліжэньне з народнаю мовай (гл. «Ступені дэмакратызацыі пісьма»), бо адносна старабеларускае мовы як зьявы пісьмовае культуры большае часткі яе існаваньня выяўляецца яе аснова зь беларускіх народных гаворак[69].

У моўнай форме Віцебску, Смаленску ды Полацку вылучалася цоканьне (зьмяшэньне гукаў [t͡ʃ] ды [t͡s])[r], зьмяшэньне е ды і, а таксама зьвязка есме ў пэрфэкце. Такіх рысаў няма ў мове канцылярыі Вітаўта, якая падзяляе некаторыя характарыстыкі з моваю ўкраінскіх канцылярыяў. У пісьмовасьці часоў Казімера паўднёвавалынскі ўплыў зьмяншаецца, у выніку чаго форма мовы стала належыць да паўночнавалынскага або паўднёвабеларускага тыпу (пры гэтым тагачасныя граматы паходзяць у асноўным зь беларускіх рэгіёнаў, маючы, напрыклад, супадзеньне е і яць ва ўсіх пазыцыях). Пры Аляксандры мова стандартызуецца і дасягае стабільнай формы, а за часамі Жыгімонта Аўгуста зьнікае паўднёвы (украінскі) тып актавае мовы; тагачасная канцылярская мова ВКЛ выступала ўжо як мова, блізкая да беларускіх гаворак каля Вільні. У гэтай жа мове паступова распусьцілася і полацка-смаленская форма старабеларускай мовы[1][70][71].

На думку Я. Станкевіча, з XIV літаратурная старабеларуская мова засноўвалася на гаворках паўднёвай Полаччыны. З XV ст. уплыў павялічылі гаворкі паўночнага ўсходу, але гэты працэс быў спынены літоўска-маскоўскімі войнамі, пасьля чаго літаратурная аснова мовы перасунулася на заходнія гаворкі цэнтральнага дыялекту[72]. Урэшце, літаратурныя функцыі паступова замацаваліся за мескім кайнэ Вільні[73], у прыватнасьці, акты мяжы XVI—XVII стст. выступаюць як адзіныя ў моўным дачыненьні нягледзячы на паходжаньне з розных частак ВКЛ, а таксама Варшавы ці Кракава[74]. Гэта, у прыватнасьці, паслужыла адным з чыньнікаў кансэрватыўнасьці пісьмовае старабеларускае мовы, г.зн. вымушала ўнікаць найбольш выразных беларускіх рысаў дзеля выкарыстаньня актаў ды іншых помнікаў на тнічна ўкраінскіх тэрыторыях[75].

Як устанавіў Я. Карскі, на народным грунце паступова выпрацавалася досыць штучная мова, якая стала выкарыстоўвацца як у дзяржаўных галінах дзейнасьці, так і ў іншых (напрыклад, сьвецкіх творах)[1][76]. На думку І. Лапа, вялікую ролю ў фармаваньні старабеларускай літаратурнай мовы адыгралі ня толькі фактары літаратуры, але і патрэбы дзяржаўных функцыяў[77]. Тым ня менш, мова сялянства зьяўлялася досыць далёкай ад пісьмовай мовы, але да яе было бліжэй маўленьне вышэйшае клясы дзяржавы. Адметным зьяўляецца таксама той факт, што ў дзелавой літаратуры тых часоў уплыў мясцовых гаворак адбіваецца менш, чымся ў рукапіснай рэлігійнай літаратуры[1].

Выкарыстаньне па пашырэньні ВКЛ[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

З часоў Крэўскай уніі пачынаецца працэс выцясьненьня старабеларускае мовы польскай[10]. З XV ст. у сувязі са збліжэньнем з Польшчай царкоўнаславянская мова выцясьняецца спачатку з жыціяў, на замену якой прыходзіць старабеларуская мова, у пачатку наступнага стагодзьдзя старабеларуская мова займае нішу кананічных рэлігійных тэкстаў[78]. У часы свайго найбольш актыўнага выкарыстаньня старабеларуская мова мела статус афіцыйнае мовы Вялікага Княства Літоўскага і ўжывалася як сродак зносінаў між тагачаснымі беларусамі і іншымі этнічнымі групамі краіны (летувісамі-аўкштайтамі, жамойтамі, латгаламі, татарамі, габрэямі, цыганамі, караімамі і інш.)[79]. Старабеларуская мова адзначаецца сучасьнікамі на мяжы XV—XVI стст. як паўсюдная прэстыжная мова летувісаў у ВКЛ[80][s]. Ужо паводле стану на 1557 г. (рэфэрат аб мусульманах ВКЛ, напісаны літоўскім татарынам асманскаму султану Сулейману) адзначаецца родны характар тагачаснае народнае беларускае мовы для большасьці літоўскіх татараў[81][82], хоць паланёныя татары ў бітве пад Клецкам (1510) мусілі захоўваць уласныя дыялекты. У прыватнасьці, не пазьней як у XVII ст. на старабеларускую мову быў перакладзены Каран, хоць верагодна, што старабеларуская мова выкарыстоўвалася ў літаратуры літоўскіх татараў з XV ст.[81]

Эпохай росквіту дзелавой пісьмовасьці на старабеларускай мове можна лічыць XVI ст., калі на мове выйшла тры Статуты ВКЛ (1529, 1566, 1588), складаліся афіцыйныя дакумэнты агульнадзяржаўнага і мясцовага ўзроўню[1]. У Другім літоўскім Статуце мова атрымала афіцыйнае замацаваньне[83]. Пісьмовыя помнікі гэтага ж стагодзьдзя сьведчаць на карысьць складаньня на той час усіх характэрных асаблівасьцяў мовы, якія сталі ўласьцівымі і ў тым ліку сучаснай беларускай мове[84]. Далей, як лічыцца, адбывалася паступовае разьмеркаваньне тых ці іншых лінгвістычных рысаў паводле асобных дыялектаў мовы[78]. Адначасна, з 1441 г. у Мэтрыцы ВКЛ фіксуецца корпус актаў на шэрагу іншых моваў (у прыватнасьці, польскіх і лацінскіх). Так, напрыклад, аддзел дакумэнтаў на лаціне канцылярыі ВКЛ ў другой палове 1530-х гг. узначальваўся двума пісарамі[85], а ўжываньне мовы як сродку перадачы афіцыйных зносінаў у ВКЛ ня стала поўнасьцю агульнадзяржаўным празь нярэдкае карыстаньне лаціны ў актах, выдадзеных пераважна этнічна летувіскім землям[86], а з канца XV ст. лаціна выкарыстоўвалася ў ВКЛ у актах фундацыі касьцёлаў[87], хоць выкарыстаньне старабеларускае мовы ў актах фундацыі касьцёлаў ВКЛ было прыкметным нават у канцы XVI ст.[88] Урэшце, лаціна выкарыстоўваецца ва ўсіх агульназемскіх прывілеях ВКЛ з 1387 г. па пачатак XVI ст.[89]

Дыглясія[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

«Бивлиѧ руска» Ф. Скарыны, XVI ст. — прыклад старабеларускага тэксту з паралельным выкарыстаньнем царкоўнаславянскае мовы.

Да пачатку XVII ст. на тэрыторыях этнічнага арэалу ўсходніх славянаў, у тым ліку і ў ВКЛ, дзейнічаў стан дыглясіі з удзелам царкоўнаславянскае і старабеларускае моваў, што спрычынялася да выкарыстаньня абедзьвюх моваў у розных галінах грамадзтва і недапушчэньня іх ужываньня ў адной і той жа галіне[10]. Дыглясія прыводзіла да выкарыстаньня аднаго і таго ж тэрміну датычна адразу старабеларускай і царкоўнаславянскай моваў (гл. вышэй). Летапісныя традыцыі ў пэўнай, хоць і меншай паводле маштабу ступені абумоўлівалі дыглясію старабеларускай ды старажытнарускай моваў, значна меншым і спэцыфічным было ўзаемадзеяньне старабеларускае мовы з польскай, расейскай і стараўкраінскай. Сукупнасьць генэтычна беларускіх моўных рысаў, супрацьпастаўленых наратыўным крыніцам і літургічным помнікам стала вынікам арыентацыі на іншую літаратурную мадэль, якая стала іншай у выніку своеасаблівага культурнага падтэксту першыфх паасобных уласнабеларускіх паводле мовы літургічных твораў (гл. ніжэй). У выніку, уласна тагачасная беларуская мова ў рознгай ступені свайго праяўленьня была ўключана ў схему «рэлігійная і навуковая царкоўнаславянская літаратура — сьвецка-мастацкія помнікі са старажытнарускімі і старабеларускімі элемэнтамі — некананічная, бліжэйшая да жывой мовы літаратура — найбліжэйшая да народнай мовы дзелавая пісьмовасьць». Існаваньне гэтае схемы прыкладна да другой паловы XVI ст. суправаджалася паступовым вывадам зь пісьма старажытнарускае мовы[90].

Лінгвістычнае ўзаемадзеяньне[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

У часы пашырэньня царкоўнаславянскае мовы ў галіне праваслаўных літургічных тэкстаў уласна царкоўнаславянская мова, у сваю чаргу, зазнавала ўплыў з боку старабеларускае мовы, што надае падставы шэрагу дасьледчыкаў вылучаць асобны звод царкоўнаславянскае мовы ВКЛ[13]. Гэты ўплыў, у прыватнасьці, вядомы з 1480-х гг., калі ў Кракаўскай друкарні, заснаванай магнатамі ВКЛ, выйшлі Трыёдзь каляровая (1483), Актоіх, Часаслоў, Псалтыр, Трыёдзь посная, Трыёдзь Каляровая (1491)ы[91]. Беларускі звод царкоўнаславянскае мовы таксама зафіксаваны дзякуючы помнікам ерэтычнага псьменства мяжы XV—XVI стст. (гл. ніжэй)[92] Нярэдка падобная беларусізацыя гэтага зводу адбывалася не стыхійна, а цалкам пасьлядоўна. Зрэшты, гэты працэс спыніўся зь сярэдзіны XVII ст., калі канчаткова акрэсьліліся галіны дзейнасьці старабеларускае ды царкоўнаславянскае моваў, а значна менш беларусізаваная царкоўнаславянская мова атрымала падмацаваньне дзякуючы перадрукоўцы маскоўскіх твораў і рэлігійнай барацьбе, спрычыненай да росту інтарэсу да царкоўнаславянскай мовы ў канцы XVI ст. Гэтае функцыянальнае разьмежаваньне ў выніку фактычна аддало ў прэрагатыву старабеларускае мовы сьвецкую пісьмовасьць, царкоўнаславянскай — літургічную[93].

Пачынаючы зь сярэдзіны XVII ст. у сувязі зь міграцыяй шэрагу дзеячоў культуры ВКЛ у Маскоўскую дзяржаву ўплыў старабеларускае рэдакцыі царкоўнаславянскае мовы зьведала і царкоўнаславянская мова Масквы[94].

Падобнае ўзьдзеяньне, да прыкладу, зазнавала таксама польская мова (напрыклад, адметна старабеларускія запазычваньні ў дыярыюшах Мацея Стрыйкоўскага)[51]. Зь цягам палянізацыі арыстакратыі ВКЛ беларусізмы пранікалі ў вымаўленьне, лексыку, словаўтварэньне, што адлюстроўваюць лісты Жыгімонта ІІ Аўгуста, Сапегаў і Радзівілаў[95].

Сацыялінгвістычнае ўзаемадзеяньне[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Дзякуючы пранікненьню ў ВКЛ ідэяў Рэнэсансу, Рэфармацыі і гуманізму адбываўся зрух з царкоўнаславянска-старабеларускай дыглясіі да сытуацыі білінгвізму, што, на думку, Б. Усьпенскага, стала вынікам капіяваньня сытуацыі лацінска-польскага білінгвізму ў Польшчы, якая на той момант выступала як пасрэднік пры атрыманьні ВКЛ ідэяў Заходняй Эўропы. На карысьць узьнікненьня білінгвізму ў ВКЛ і таго, што гэтая зьява зьявілася дзякуючы польскаму ўплыву, сьведчаць пераклады рэлігійных (але некананічных) «Страсьцяў Хрыстовых», «Аб трох каралёх-валхвох» і «Жыціе Аляксея, чалавека Божага», ажыцьцёўленыя ў каталіцкім асяродзьдзі. Пачатак старабеларуска-царкоўнаславянскаму білінгвізму ў ВКЛ паклала ідэя перакладу Бібліі Скарынам, пры гэтым, аднак, у выданьнях Скарыны назіраецца сынтэз старабеларускіх і царкоўнаславянскіх элемэнтаў зь перавагай апошніх[10].

Актывізацыі ў XVI ст. беларускамоўнага разьвіцьця літургіі спрыяў рост увагі да народнае мовы як паказчыку грамадзкіх інтарэсаў у сувязі з інстытуцыяналізацыяй саслоўнае сыстэмы ВКЛ і ростам уплыву Рэфармацыі, што адбывалася на фоне зьяўленьня іншых славянскіх Бібліяў: так, у 1488 г. была выдадзеная поўная друкаваная чэская Біблія, зь сярэдзіны XV ст. узьнікае поўны польскі рукапісны пераклад[96]. Працэс ня быў рэзкім і адбываўся пасьлядоўна: так, уплыў старабеларуска-царкоўнаславянскае дыглясіі назіраўся ў старабеларускіх тэкстах Сымона Буднага. Адзначаецца, што царкоўнаславянская мова мела ролю сымбалю непарушнасьці існых культурных установак, што прывяло да негатоўнасьці прыняцьця новых моўных ідэяў у асяродку праваслаўнае грамадзкасьці ВКЛ[10][97]. Нягледзячы на тое, што працэс адмаўленьня ад дыглясіі збольшага быў закладзены Скарынам, у гэтую эпоху ўжо не назіраецца зьмяшэньня тэрмінаў адносна царкоўнаславянскай і старабеларускай: напрыклад, абноўлены, інавацыйны варыянт кірыліцы, якім друкаваліся выданьні Скарыны, акрэсьліваліся выдаўцом тэрмінам, асобным ад тэрміну для царкоўнаславянскае мовы (рускими словами а словенским языком)[10][t], хоць наогул такія спробы назіраюцца ўжо на мяжы XV—XVI стст.[98] Тым ня менш, нягледзячы на перавагу царкоўнаславянскае лексыкі ды іншых элемэнтаў у творах Ф. Скарыны, ён акрэсьліваў мову шэрагу сваіх выданьняў як руский языкъ, што найлепш тлумачыцца этнічнай прыналежнасьцю патэнцыяльных іх адрасатаў. Разам з тым, гэты тэрмін Скарынам усё-ткі не выкарыстоўваўся ў дачыненьні да твораў зь меншаю колькасьцю беларусізмаў (Псалтыр, Апостал, Малая падарожная кніжыца)[99]. Сама ідэя існаваньня і складаньня падобных мяшаных твораў узьнікла праз зразумеласьць пэўных царкоўнаславянскіх формаў шэраговым чытачам у сувязі з распаўсюджанасьцю царкоўнаславянскае літаратуры. Захоўвалася таксама і ідэя царкоўнаславянскае мовы як паказчыку адзінае праваслаўнае культуры. У выніку, гэта спрычынялася нават да шырокага зьмешваньня словаў тыпу власъ, врагъ, глававолосъ, ворогъ, голова[100].

У гэты ж пэрыяд Васілём Цяпінскім зьдзяйсьняецца пераклад і выданьне Эвангельля на старабеларускай мове[101]. Пры гэтым ужо з канца XIV ст. прасочваюцца пачаткі працэсу паступовай замены царкоўнаславянскіх і старажытнарускіх формаў на старабеларускія, які адбываўся стыхійна і адбіваўся нават на рэлігійных тэкстах[102]. Непасрэдныя пераклады хрысьціянскіх тэкстаў на старабеларускую мову пачалі зьяўляцца, імаверна, з канца XV ст., але дагэтуль дайшлі толькі пэўныя тэксты пачатку XVI ст. (у прыватнасьці, «Ёў», «Рут», «Эклезіяст», «Прытчы Салямонавы», «Плач Ераміі», «Кніга Данііла Прарока», «Эсьфір»). Шэраг іх перакладзены з габрэйскіх ці заходнеславянскіх тэкстаў, пры гэтым адзін зь іх, «Песьня песень», часам неабгрунтавана адносіцца да ўкраінскіх[103][104]. Шэраг іх адлюстроўвае як рысы, што збліжалі іх з мовай актавае пісьмовасьці, так і кардынальна інавацыйныя для тагачаснага традыцыйнага пісьма рысы[105] Аднак, нават гэтыя помнікі ўтрымліваюць царкоўнаславянізмы[106].

Амаль не перакладаўся на старабеларускую мову Новы Запавет (вядомыя два пераклады Эвангельля), што, відаць, тлумачыцца яго вузкаспэцыялізаваным выкарыстаньнем, дзе пераважалі царкоўнаславянская мова (праваслаўе) або лаціна (каталіцызм)[107].

Адначасова з ХІІ ст. існавала арыгінальнае летапісаньне на будучай беларускай этнічнай тэрыторыі, што доўжылася да XVI ст. і вядомае ў асобных сьпісах (Віленскі, Увараўскі, Супрасьльскі, Акадэмічны, гл. беларуска-літоўскія летапісы) альбо ў якасьці часткова захаваных фрагмэнтаў. Іх мова ў сутнасьці ўяўляе сабой у большасьці выпадкаў старажытнарускую, што датычыць перапісаных летапісаў, хоць часам яны маюць пэўную колькасьць беларусізмаў[108]. Зь дзелавой пісьмовасьці, што адлюстроўвала стан тагачаснае беларускае мовы ў маўленьні большасьці яе носьбітаў, а таксама арыгінальныя літоўскія практыкі пісьма, у гэтыя помнікі летапісаньня адбывалася інфільтрацыя спэцыфічных артаграфічных прыёмаў[109]. Інфільтрацыя беларусізмаў праяўлялася таксама ў наяўнасьці лексычных беларусізмаў, сынанімічных беларуска-старажытнарускіх параў, спэцыфічных старабеларускіх запазычваньняў[110]. У якасьці інфільтраваных беларусізмаў або ступені іх насычанасьці можна разглядаць розную частасьць лексычных беларусізмаў і розную частасьць спэцыфічных прыкметаў г.зв. другога паўднёваславянскага ўплыву[u][111].

Пашырэньне ўжываньня[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

У другой палове XVI ст. выкарыстаньне старабеларускае мовы пашыраецца дзякуючы пранікненьню мовы ў канфэсійную галіну, адбывалася разьвіцьцё дзелавой камунікацыі на гэтай мове. Пашырэньне выкарыстаньня старабеларускае мовы цягнула за сабою яе стабілізацыю з прычыны павелічэньня колькасьці пісьмовых узораў мовы; рост прэстыжу старабеларускае мовы засьведчаны дзякуючы перакладам на мову літургічных дакумэнтаў неславянскіх этнасаў ВКЛ (татараў, габрэяў). Падобны рост статусу старабеларускае мовы зьвязваецца са зьнікненьнем уплыву царкоўнаславянскае мовы, таксама на гэтае ж стагодзьдзе прыпадае выпрацоўка нормаў лексыкі, артаграфіі і граматыкі дзелавой старабеларускай мовы, прычынаю чаго, імаверна, стала ўзьдзеяньне народнае мовы або імкненьне да набліжэньня да яе[10]. Самай прагрэсіўнай галіной графікі старабеларускай дзелавой мовы аказалася графіка, дзе адбылося адкіданьне дублетных графічных сродкаў[112].

Недастатковае разьвіцьцё культурнай, этнічнай, грамадзкай ідэнтыфікацыі беларускага насельніцтва ВКЛ, манаполія царквы на шэраг галінаў культурнае дзейнасьці спрычыніліся да таго, што ў пэрыяд ХІІІ-XV ст. сьвецкая і рэлігійная літаратура сілкавалася пераважна са старажытных крыніцаў, г.зн. у строгім дачыненьні не адносілася да помнікаў старабеларускае мовы[113]. Аднак з пашырэньнем у ВКЛ актавага пісьменства старабеларуская мова пакрысе інфільтравалася ў іншыя галіны культурнае дзейнасьці, што ў XV ст. выявілася ў выглядзе зьяўленьня перакладаў такіх твораў як «Пакуты Хрыста», «Жыціе Аляксея, чалавека божага», «Аповесьць аб трох каралёх-валхвох» (гл. ніжэй)[114], хоць гэты працэс ішоў павольна да сярэдзіны XVI ст. і адзначаўся існаваньнем вялікага корпусу арыгінальных літоўскіх летапісаў, напісаных на старажытнарускай мове (гл. вышэй). Што ж датычыць сьвецкай арыгінальнай літаратуры, то да ўкладаньня поўных зводаў этапнай зьявай стала «Аповесьць пра Падольле», чыя старабеларуская, дастаткова дэмакратычная мова тлумачыцца сьвецкім асяродзьдзем аўтара[115]. Традыцыі беларускамоўнага летапісаньня пасьля неўзабаве напісанай «Хронікі Вялікага Княства Літоўскага і Жамойцкага» прадоўжыліся дзякуючы складаньню «Хронікі Быхаўца»[116][117].

З пачатку XVI ст. старабеларуская мова стала прадметам школьнага навучаньня, хоць аб гэтым захаваліся пераважна ўскосныя зьвесткі. З канца таго ж стагодзьдзя гэтае вывучэньне ўзрастае ў брацкіх школах (якіх у ВКЛ існавала больш за дваццаць), што ўзьніклі як рэакцыя на Берасьцейскую царкоўную унію і ставілі на мэце падрыхтоўку адукаваных палемістаў. Вывучэньне мовы тлумачылася патрэбаю перакладу хрысьціянскіх тэкстаў на старабеларускую мову і яе пэўнай роляй як паказчыку культурнай ідэнтычнасьці ў супрацьвагу росту асыміляцыі. У сваю чаргу, дзеля папулярызацыі рэлігійнага ўплыву іншых канфэсіяў вывучэньне мовы было разгорнута ў каталіцкіх і ўніяцкіх школах[118].

Далейшае павелічэньне корпусу літаратуры на старабеларускай мове абумоўлівалася распачатым з XVI ст. працэсам адасабленьня карпарацыйных інтарэсаў, узмацненьнем сэкулярызацыйных поглядаў і зьмяншэньнем манаполіі царквы на культурную дзейнасьць[119], што ў цэлым закладала глебу для ўспрыманьня ідэяў Адраджэньня і Рэфармацыі, што каталізавалася кантактамі з заходнеэўрапейскай культурай; гэтыя ж культурныя ўстаноўкі вялі да дэмакратызацыі ўласна моўнае культуры і пашырэньня ўжываных жанравых сродкаў[120]. Гэты працэс спрычыняўся да адчуваньня патрэбы ў перакладных творах, што прывяло да напісаньня «Гісторыі Троі», «Александрыі», «Аповесьці аб Трышчане» і г.д.[121] Актывізацыя Рэфармацыі і патрапленьне яе ідэяў у ВКЛ спараджалі далейшае разьвіцьцё літаратуры шляхам патрэбы прасоўваньня гэтых ідэяў, згодна зь іх дактрынай, сярод простага насельніцтва, што спрычынілася да дзейнасьці Буднага[122]. Досьвед ранейшых адзінкавых схізматычных перакладаў твораў на беларускую народную мову таго часу стварыў падставу для складаньня арыгінальных царкоўных твораў, пачатак чаго зьвязаны з выданьнем С. Будным Катэхізісу (1562 г.) і «Апраўданьня грэшнага чалавека перад Богам» (1562 г., не захаваўся)[123]. Каля 1580 г. В. Цяпінскім-Амельяновічам было перакладзена Эвангельле, што пасьля Псалтыру зноў азнаменавала тэндэнцыю да перакладу найбольш вядомых хрысьціянскіх твораў[124], але ў неправаслаўных плынях пранікненьне старабеларускае мовы ў рэлігійную літаратуру ў пэўнай ступені спынілася праз пранікненьне пратэстантызму пераважна фэўдалаў, што спарадзіла згортваньне выданьня блізкае да народнае мовы рэфармацкае літаратуры[122]. Адначасова, у 1556-1561 гг. зьявілася ўкраінскае Эвангельле, але яно адлюстроўвае ў цэлым большую ўвагу ва ўкраінскіх ваяводзтвах ВКЛ да спадчыны царкоўнаславянскае мовы[125]. Аднак у выніку ключавой асаблівасьцю Рэфармацыі ў ВКЛ у параўнаньні з рэфармацыйнымі працэсамі ў астатніх краінах Эўропы ў этнакультурным дачыненьні стала параўнальна шырокае выкарыстаньне ў рэфармацкай пропаведзі немясцовых моваў (у прыватнасьці, польскай), а таксама адсутнасьць сацыяльнае базы Рэфармацыі, што, такім чынам, не прыводзіла да істотнага пашырэньня выкарыстаньня старабеларускае мовы[126][v]. Стараўкраінская мова ў сутнасьці яшчэ не пераадолела дыглясіі з удзелам царкоўнаславянскае мовы, што паглыбіла разьмежаваньне яе са старабеларускай[127].

Разам з тым, у сутнасьці старабеларускімі зьяўляюцца пераклады канца XV ст. твораў «Пакуты Хрыста», «Жыціе Аляксея, чалавека божага», «Аповесьць аб трох каралёх-валхвох», зробленыя ў каталіцкім асяродзьдзі, хутчэй за ўсё, не з царкоўнаславянскіх сьпісаў і асобамі, мала знаёмымі з царкоўнаславянскай традыцыяй)[w][128].

Побач з комплекснай перабудовай схемы галінаў, дзе выкарыстоўвалася старабеларуская мова, зь сярэдзіны XVI ст. пасьля стабілізацыі лексыкі, граматыкі і артаграфіі мова ўваходзіць у стан наддыялектнае нівэліроўкі. Помнікі пісьма розных рэгіёнаў ВКЛ практычна ня маюць дыялектных рысаў, што падтрымлівалася, у прыватнасьці, перапіскаю кніг. У сваю чаргу, пэўная нівэліроўка адбылася ў літаратурнай мове адносна яе дыялектнай асновы[129].

На мяжы XVIXVII стагодзьдзяў на старабеларускай мове пачынаюць складацца палемічныя творы, што было спрычынена падзеямі Берасьцейскай уніі; друкаваныя тэксты гэтае галіны мелі больш архаічны характар з прычыны ранейшага выкарыстаньня царкоўнаславянскае мовы ў друку, у той час як рукапісныя палемічныя творы былі больш набліжаныя да народнага маўленьня. Тым ня менш, выкарыстаньне тагачаснае старабеларускае мовы ў рэлігійным дачыненьні было частковым і найчасьцей было распаўсюджана ў пропаведзях і тлумачэньнях рэлігійных твораў[78]. Інтарэс да царкоўнаславянскае мовы — афіцыйнае мовы праваслаўнае літургіі — стаў зноў падвышацца дзякуючы барацьбе ідэолягаў праваслаўя і каталіцызму, што ўзнавіла пранікненьне царкоўнаславянскіх рысаў у старабеларускую пісьмовасьць[130]. З 1596 г. па сярэдзіну XVII ст. назіраецца імкненьне да інстытуцыяналізаванага вывучэньня ў ВКЛ царкоўнаславянскае мовы, друк на апошняй значна перавысіў беларускі (гл. ніжэй), хоць у пэўнай ступені ўласна беларускамоўная адукацыя падтрымлівалася як брацкімі школамі, так і іх ідэалягічнымі апанэнтамі ў каталіцкім і ўніяцкім асяродзьдзі. Віленская кангрэгацыя 1636 г., у прыватнасьці, забавязала ўніяцкіх прапаведнікаў выкарыстоўваць беларускую мову ў набажэнстве[131]. Старабеларускае пісьменства ў сутнасьці дасягае найвышэйшага стану разьвіцьця дзякуючы замацаваньню наддыялектнага кайнэ, уніфікацыі пісьма ў актавай пісьмовасьці (пры гэтым побач з уніфікацыяй на пісьмо часам пранікалі ўсё большыя спробы адлюстраваньня народнага вымаўленьня, аб чым гл. ніжэй) і стварэнню перакладных твораў, маўленьне якіх таксама надзвычай блізкае да народнага (аповесьць пра Трыстана, аповесьць пра Баву, гісторыя аб Атыле, кніга пра Тундала), пры гэтым апошнія не былі зьвязаныя з архаізаванымі пратографамі[x]

Да сярэдзіны XVII ст. усё мацней пачала праўляцца тэндэнцыя да дыфэрэнцыяцыі старабеларускай мовы і тагачасных формаў украінскае мовы. Акрамя таго, структурныя адрозьненьні, а таксама сьведчаньні сучасьнікаў гавораць на карысьць яўнага разьмежаваньня паміж старабеларускай і тагачаснай расейскай мовамі[132]. Ва ўласна Маскоўскай дзяржаве існаваў тэрмін «беларускае пісьмо», пад якім разумелі лексычныя і графічныя рысы афіцыйнай мовы ВКЛ, што адрозьнівалі яе ад пісьмовае мовы Масквы (гл. вышэй)[18]. Усьведамленьне блізкімі паводле мовы расейцамі старабеларускае мовы як асобнай выяўлялася нават у перакладзе беларусізмаў у зьмяшаных беларуска-царкоўнаславянскіх тэкстах (напрыклад, у расейскім сьпісе «Арыстотэлевых варотаў» пачатку XVII ст.)[133]. На мяжы XVI—XVIІ стст. паралельна гэтаму працэсу адбылося канчатковае разьмежаваньне сьвецкіх твораў як твораў, дзе ўжывалася старабеларуская мова, і твораў літургіі, дзе ўжывалася царкоўнаславянская, што было падрыхтавана існым на той час досьведам рознага выкарыстаньня дзьвюх памянёных моваў, іх адасобленага ўяўленьня і ростам цікаўнасьці да рэлігійных твораў у сувязі з ростам Контррэфармацыі, адказам на якую стаў спэцыфічны ўздым праваслаўнае культуры (гл. вышэй)[93].

Заняпад[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

На думку Х. Станга, паступовы працэс звужэньня карыстаньня старабеларускае мовы на карысьць польскай адлічваецца прыкладна з 1480 году[51].

У новастворанай дзяржаве Рэчы Паспалітай адбывалася паступовая палянізацыя мясцовага насельніцтва ВКЛ, перш за ўсё буйных магнатаў і шляхты, з-за чаго старабеларуская пісьмовая мова зазнала заняпад і ўрэшце была выведзеная са справаводзтва 29 жніўня 1696 году[134][83]. Працэс выцясьненьня старабеларускае мовы і згасаньня дзейнасьці на ёй нельга ўспрымаць лінейна і аднабакова, бо адначасова рост антыпалянізацыйных імкненьняў у праваслаўным асяродзьдзі міжволі спрычыняўся да выцясьненьня старабеларускае мовы царкоўнаславянскай, г. зн. у пэўнай ступені ішоў працэс, адваротны таму, што адбываўся да сярэдзіны XVI ст.

ХV—XVI стст.[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Скарачэньне ўжываньня старабеларускае мовы намецілася ўжо прыкладна ў сярэдзіне XV ст. (гл. вышэй), і ў мэтах прадухіленьня працэсу палянізацыі, у другім і трэціх статутах ВКЛ быў упершыню замацаваны статус старабеларускай мовы як афіцыйнай мовы ў княстве. Гэтыя захады знаменавалі сродкі, ужываныя ў часе абмеркаваньня дзяржаўнае уніі між ВКЛ і Польшчай магнатэрыяй ВКЛ, якая мела імкненьні па захаваньні асобнасьці ВКЛ. Ранейшае ўжываньне старабеларускае мовы ў афіцыйным унутрыпалітычным жыцьці ВКЛ разумелася ў сьвятле традыцыйных уяўленьняў[135][136].

Асобнае рэгіянальнае значэньне, мала зьвязанае ў сваіх пачатках з агульным працэсам палянізацыі на большай частцы беларускай этнічнай тэрыторыі, мела палянізацыя на Падляшшы. Палянізацыя Падляшша гістарычна не зьвязаная зь Люблінскай уніяй і сыходзіць да часоў актыўнае міграцыі ў рэгіён мазавецкае шляхты, асабліва ў Дарагічынскую зямлю[y]. Аб маштабах палянізацыі ў гістарычнай рэтраспэктыве гаворыць тое, што пасьля наданьня польскага права Дарагічынскай зямлі мясцовая шляхта запатрабавала перакладу помнікаў польскага заканадаўства з лаціны на старабеларускую мову[137] (параўн. з тэмпамі польскае калянізацыі ў той жа пэрыяд на Падляшшы). Прывілей 1516 г. загадваў дасылаць скаргі ў земскія суды падляскіх земляў на лаціне, а 1530-х гг. старабеларуская мова з кніг земскіх судоў Падляшша зьнікае[138].

Яшчэ да Люблінскай уніі падляская шляхта на сойміках ВКЛ скіроўвала просьбы аб тым, каб вялікакняская канцылярыя ВКЛ выдавала гэтай шляхце акты па-польску ці на лаціне, абгрунтоўваючы гэта неразуменьнем «рускага пісьма». У прыватнасьці, ужо на сойме 1547 г. падляская шляхта ад імя вялікага князя стала атрымліваць «рэспонсы» па-польску[139]. Гэты працэс сустракаў супрацьдзеяньне з боку магнатэрыі ВКЛ, скіраванай на захаваньне асобнасьці дзяржавы, з чым быў павінен лічыцца вялікі князь, і ў выніку просьба падляскіх зямянаў на Віленскім сойме 1565—1566 гг. аб выданьні Падляшшу вялікакняскіх актаў на польскай мове ці лаціне засталіся незадаволенымі, такі ж вынік мела просьба дарагічынскае шляхты ў 1568[135][140]. У цэлым палянізацыя афіцыйнага жыцьця і шляхты як палітычна правамоцнага насельніцтва рэгіёну падтрымлівалася існаваньнем там даўняе грамады з нашчадкаў польскіх перасяленцаў з Мазовіі; на мясцовым узроўні польская мова часам выкарыстоўвалася і да 1569 г.[141]

Агульныя, комплексныя падмуркі для ўспрыманьня палянізацыі ў ВКЛ закладаліся таксама на ўзроўні ўсёй краіны ў выглядзе палітычнае кан’юнктуры ў зносінах шляхты і буйной арыстакратыі. Першая была фармальна ўраўнаваная з панствам у 1413 і 1447 гг., што актывізавала ў ВКЛ барацьбу гэтых дзьвюх арыстакратычных груповак, у выніку чаго шляхта з 1560-х гг. у якасьці сродку палітычнае барацьбы выказала прыхільнасьць абмеркаваньню абнаўленьня уніі з Польшчай[142]. Нягледзячы, аднак, на ўзьнікненьне ў пэўнай ступені спрыяльнае глебы да збліжэньня з Польшчай у выглядзе падтрымкі шляхтай перагляду уніі, неўзабаве яе ўмовы, што поўнасьцю ўраўноўвалі палякаў і літвінаў, паслкжылі на карысьць далучэньня шляхты да антыпольскай магнацкай апазыцыі[143], хоць пазьнейшыя зьвесткі відавочна адлюстроўваюць, што гэта не спыніла пачаткі палянізацыі сярод пэўных колаў грамадзтва краіны.

З 1449 г. за Маскоўскім княствам была прызнаная першая частка беларускай этнічнай тэрыторыі — Ржэўская зямля. Цягам чатырох войнаў ВКЛ і Маскоўскае дзяржавы ў пэрыяд 1492—1522 гг. ад ВКЛ на карысьць Масквы пасьлядоўна перайшлі Вязьма; Бранск, Белы, Старадуб; Смаленск. Вывучэньне мовы маскоўскага пэрыяду найбуйнейшае з гэтых тэрыторыяў — Смаленскае зямлі — ускладненае амаль поўнай стратай актаў за пэрыяд 1514-1611 гг.[144][145]. Захаваныя акты мясцовага справаводзтва і чалабітныя Смаленскай зямлі 1609-1611 гг. укладзеныя па-расейску[146]

Люблінская унія[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Іншымі чыньнікамі заняпаду старабеларускае мовы сталі вайсковыя канфлікты на тэрыторыі ВКЛ другой паловы ХVII — пачатку XVIII стст.[147][148], што прыводзілі да скарачэньня насельніцтва; а таксама дэзынтэграцыя насельніцтва краіны паводле сацыяльна-рэлігійнае прыналежнасьці[149]. Моцны ўплыў на заняпад старабеларускае мовы аказала складаньне Люблінскай уніі 1569 году, хоць фармальнага афіцыйнага становішча мовы яна не зьмяніла[150].

Адметны фактар заняпаду старабеларускае (стараўкраінскай, «рускай» мовы) у выніку Люблінскай уніі, што аказваў працяглае і сыстэмнае, замацаванае ў часе і дапоўненае шэрагам прыкметных культурных і грамадзкіх зьяваў, выявіўся ў працэсе паступовага далучэньня трох этнічна ўкраінскіх ваяводзтваў і Падляшша непасрэдна да Каралеўства Польскага ў выніку уніі. У выніку шэрагу няўдалых перамоваў арыстакратычных колаў ВКЛ і Польшчы адносна ўмоваў уніі, што доўжыліся з 1562 г., Польшча адмовілася ад плянаў інкарпарацыі ўсяго ВКЛ і засяродзілася на тэрытарыяльных прэтэнзіях на шэраг земляў, у прыватнасьці, Валынь[151]. Па заканчэньні гэтых падзеяў 5 сакавіка 1569 г. быў выдадзены прывілей аб далучэньні Падляскага ваяводзтва да Польшчы, 26 траўня — аб далучэньні Валыні. У апошні прывілей па просьбе мясцовай арыстакратыі было дадзена палажэньне аб захаваньні «рускай» мовы ў судох і ўстановах, пры гэтым на той жа мове прадпісвалася выдаваць у тым ліку акты каралеўскай канцыялырі і каралеўскіх ураднікаў; прэрагатыва польскае мовы адносна Валыні скарацілася толькі да актаў местам Валыні. У большасьці сваёй захоўвалася і дзеяньне Статуту ВКЛ[152][153]. 2 чэрвеня добраахвотным чынам Жыгімонту ІІ Аўгусту як польскаму каралю прысягнула Брацлаўскае ваяводзтва, пасьля чаго валынскі прывілей быў фактычна пашыраны і на гэты рэгіён[154]. У траўні пачалося далучэньне Кіеўскага ваяводзтва, што спрычынілася да выданьня рэгіёну прывілею такое ж сутнасьці[155][z]. Аналягічныя моўныя правы ў прывілеі такога ж характару, выдадзеным Падляшшу, ня згадваюцца[153]. У сілу гэтае ж уніі старабеларуская мова ўкраінскіх ваяводзтваў стала зазнаваць спробы выцісканьня і палянізацыю[156]. Гэты працэс ня стаў пасьлядоўным і ў вядомай ступені запавольваўся як зазначанымі прывілеямі тром украінскім ваяводзтвам, так і выключна мясцовымі фактарамі. Так, за Стэфана Баторыя брацлаўская шляхта настойвала на выкананьні палажэньня аб афіцыйным статусе «рускае» мовы, аб гэтым згадвала і кіеўская шляхта[157]. На беларускай этнічнай прасторы, на Падляшшы, палянізацыя адбывалася крыху хутчэй, ніж у ВКЛ[aa][158]. Зь іншага боку, аб складанасьці этнакультурных уяўленьняў сьведчыць прыхільнасьць дарагічынскага і бельскага мяшчанства ды дробнае валынскае шляхты ў пытаньні далучэньня да Польшчы[159].

Урэшце, пастановы Люблінскага сойму 1569 г., а таксама наступныя прывілеі манархаў Рэчы Паспалітай гарантавалі выкарыстаньне мясцовае мовы, але гэты парадак стаў парушацца манаршай канцылярыяй, якая ня рупілася аб перакладзе актаў. Да таго ж, ужо разьдзел ІІІ артыкулу 32 ІІІ Статуту ў пэўных умовах дазваляў выкарыстоўваць польскую мову ў справаводзтве найвышэйшых колаў каталіцкае царквы ў ВКЛ[160][ab], хоць фармальна гэты працэс не працякаў аднастайна: так, соймавая канстытуцыя 1581 г. пацьвердзіла вядзеньне ў ВКЛ справаводзтва на старабеларускай мове[161]. Апошнія захады падтрымліваліся магнатэрыяй, што рупілася аб захаваньні асобнасьці ВКЛ ад Польшчы, што побач з пачаткам пранікненьня польскае мовы ў актавую дзейнасьць спрычынілася да абароны старабеларускае мовы паводле ІІ і ІІІ Статутаў[162].

Ужо В. Цяпінскім у прадмове да ўласнага перакладу Эвангельля (1580) адзначаная страта нацыянальнай ідэнтычнасьці ў найвышэйшых колаў грамадзтва ВКЛ, што ім тлумачылася заняпадам адукацыі і маралі духавенства[163][164]. Пасьля Люблінскай уніі ў асяродзьдзі этнічна балтыйскае знаці складаецца пэўная апазыцыя супраць выкарыстаньня старабеларускае мовы, што праяўлялася ў імкненьні да нібыта роднаснай летувіскай мове лаціны, што падмацоўвалася псэўдагістарычнымі палажэньнямі аб паходжаньні балтаў ВКЛ ад лацінаў (гл. Палямон). Адным з адметных прадстаўнікоў антыстарабеларускай апазыцыі сярод балтаў ВКЛ стаў тагачасны гісторык Міхалон Літвін, які ў 1550 г. выразіў думку, што старабеларуская мова не адпавядала плянам па культурным разьвіцьці літоўскае знаці і не спрыяе разьвіцьцю грамадзкіх пачуцьцяў, у сувязі з чым прапаноўвалася адмова ад старабеларускае мовы[165], што стала ў ВКЛ першым такім поглядам. Іншым прыхільнікам падобных ідэяў стаў тагачасны віленскі войт Аўгустын Ратундус, які ў 1576 г. у сваім перакладзе Статуту ВКЛ адзначыў быццам бы роднасны для балтаў характар лаціны і зьвярнуў увагу на падабенства старабеларускае мовы да мовы тады варожай Маскоўскае дзяржавы, а таксама некаторую неўнармаванасьць старабеларускае мовы, прапагандуючы ўвядзеньне лаціны навату гутарковым асяродзьдзі і вітаючы адкрыцьцё школы езуітаў у Вільні, уважаючы, што пераход на лаціну нібы прызнаў Ісус Хрыстос[ac]. Гэтыя захады на знаць балцкага паходжаньня ўплыву, аднак, не аказалі[166][167].

З 1585 па 1595 гг. сярод шляхты часткова пранікае мода падпісваць свае імёны і прозьвішчы ў актах па-польску з даданьнем зваротаў ręką własną, ręką swą, у пачатку наступнага стагодзьдзя яна амаль пашыраецца сярод усёй найвышэйшай знаці і сярод уніяцкага ды праваслаўнага духавенства[168]. З пачатку XVII ст. пачынаюць зьяўляцца польскамоўныя акты, якія фармальна не парушалі нормы ІІІ Статуту дзякуючы напісаньню традыцыйных пачатковых і канчатковых формулаў на старабеларускай мове. Зь сярэдзіны таго ж стагодзьдзя акты нярэдка мелі дадатковы кароткі выклпд на польскай, а поўнасьцю беларускія акты сталі рэдкімі. Існавалі акты з традыцыйнымі беларускімі фармулярамі і асноўным тэкстам на лаціне[169]. Аб тэмпах палянізацыі ў тагачасным этапе гісторыі ВКЛ дае гісторыя перавыданьняў ІІІ Статуту: у 1614, 1619, 1648 гг. адбываліся па-польску[170]. Польская мова часткова пранікала і ў асабісты ўжыак у выглядзе мовы мэмуарнае літаратуры з пачатку XVII ст.[171]

Польская мова ўжо пад канец XVI ст. адчувальна пранікла ў царкоўную палеміку, хоць тады ж апалягеты уніі і каталіцызму ў прапагандысцкіх мэтах карысталі старабеларускую мову[172]. Палянізацыю зазнавалі і некаторыя іншыя жанры літаратуры ўжо ў другой палове XVI ст. (напрыклад, паэзія)[173]. Адметна, аднак, што ў першай палове XVII ст. існаваў пэўны попыт на старабеларускую перакладную літаратуру (хронікі М. Стрыйкоўскага, А. Гваньіні, «Вялікая хроніка»)[174]. Нягледзячы на імкненьне да супрацьстаяньня каталіцызацыі і палянізацыі сярод праваслаўнага насельніцтва ВКЛ пасьля Люблінскай і асабліва Берасьцейскай уніі, памянёны працэс спрычыніўся да імкненьня пашырыць вывучэньне царкоўнаславянскае мовы, што назіралася з канца XVI па сярэдзіну XVII стст. («Граматыка» Л. Зізанія-Тустаноўскага, 1596 г.; «Лексыкон» П. Бярынды, 1653 г.)[175][176]. У прыватнасьці, канец XVI — пачатак XVII стст. адзначыліся ростам колькасьці друкарняў у ВКЛ, і ў выніку з пачатку XVI да канца XVII стст. у літоўскіх друкарнях выйшла звыш 260 кніг, зь іх толькі каля 40 на старабеларускай, некаторыя зь іх мелі старабеларускія прадмовы[175], далей гэтая дынаміка расла: у Супрасьльскай друкарні цягам XVII—XVIII 80% твораў было выдадзена на польскай мове[177]. Пашырэньне царкоўнаславянскае мовы падтрымлівалася часткай праваслаўных сьвятароў, што выступалі супраць рэфармацкіх ідэяў аб сьвятых тэкстах на народнай мове, і ў выніку выданьне царкоўнаславянскіх Бібліяў узнавілася («Эвангельле Вучыцельнае», 1569, Еўе), што ў мэтах умацаваньня незалежнасьці ВКЛ у процівагу Польшчы падтрымаў гетман ВКЛ Хадкевіч[178]. Увага з боку праваслаўных дзеячоў да царкоўнаславянскае мовы ў пачатку XVII ст. выяўлялася і ў адмаўленьні паўнавартасьці выкарыстаньня старабеларускае мовы ў культурнай дзейнасьці[ad][179]. У сваю чаргу, з канца XVI па сярэдзіну XVII стст. адбываецца пэўнае зьбядненьне друкаванае старабеларускае літаратуры з прычыны перавагі ў ёй павучальнае і прапаведніцкае літаратуры[180], палемічныя творы гэтае ж канфэсіі з 1620-х гг. становяцца пераважна польскамоўнымі, аднак гэты працэс зноў не праводзіўся пасьлядоўна дзякуючы існаваньню рукапісных спробаў перакладу Бібліі, агіяграфічных твораў і г. д. Апошнія нярэдка цяжка паддаюцца ідэнтыфікацыі як старабеларускія альбо стараўкраінскія з прычыны адсутнасьці пазначэньня месца іх складаньня, хоць цікаўнасьць уяўляе іх датыроўка (Зборнік № 82 з Куцеіну: року а̃хѯѳ (1659), Зборнік RKF-255 зь Вільні: року а̃хоз (1667)[181]. Блізкая зьместам рукапісная літаратура зазнавала дэградацыю зь сярэдзіны XVII ст. у выглядзе звужэньня яе корпусу, друкаваная — за кошт яе звужэньня да канфэсійнага жанру і перавагі царкоўнаславянскіх твораў сярод гэтых старадрукаў[182]. Адначасна, з другой паловы XVII ст. тэматыка палянізацыі закранаецца ва ўласна літаратуры («Прамова Мялешкі», другая траціна XVII ст.; «Ліст да Абуховіча», 1655 г.)[183], што пэўным чынам сьведчыць пра згаданы працэс з пункту гледжаньня гэтых твораў як крыніцаў па этнакультурных працэсах на беларускай этнічнай тэрыторыі таго часу.

З 1620-х гг. у актах канцылярыі ВКЛ старабеларуская мова істотна саступае польскай, а з 1630-х гг. акты на ёй з канцылярыі выдаюцца эпізадычна.[184].

Падчас вайны Рэчы Паспалітай і Маскоўскае дзяржавы 1654—1661 гг. да 1655 году была захопленая практычна ўся этнічна беларуская частка тагачаснага ВКЛ. На захопленай тэрыторыі справаводзтва вялося на расейскай мове[ae][185]. Шляхта земляў ВКЛ на захад ад Бярэзіны атрымала прывілеі на захаваньне літоўскага заканадаўства ва ўласным судаводзтве[186]. Паводле Андрусаўскага замірэньня на карысьць Расеі былі пакінуты ўсход беларускай этнічнай тэрыторыі (Смаленскае ваяводзтва) і левабярэжная Ўкраіна. Левабярэжная Ўкраіна да канца XVIII ст. захоўвала стараўкраінскую мову як мову мясцовага справаводзтва, і тэрыторыя былога Старадубскага павету, што ўваходзіла ў склад аўтаномнай казацкай Украіны, захоўвала ў актах уласную мову да 1782 г. Акты мясцовага справаводзтва і мясцовыя прыватнаправавыя акты складаліся на аснове старой літаратурнай традыцыі з улікам мясцовых гаворак, што дазваляе аднесьці гэтую мову да старабеларускай[187].

З часу XVIIXVIII стст. вядомая страта старабеларускае мовы ў асяродзьдзі літоўскіх габрэяў, прычынаю чаго паслужыла павелічэньне міграцыі габрэяў зь нямецкіх дзяржаваў, якія выкарыстоўвалі ідыш[188]. З XVII ст. пад уплывам палянізацыі польская мова пачала выцясьняць зь літургіі літоўскіх татараў старабеларускую мову, што спрычынілася да яе поўнага зьнікненьня ў памянёнай галіне ў XVIII ст.[81], хоць пераклад Карану на польскую мову зьявіўся ўжо ў часы сучаснае беларускае мовы (1857)[189]. Прыкладна да сярэдзіны таго ж стагодзьдзя старабеларуская мова захоўвала функцыі мовы актавага справаводзтва на тэрыторыі этнічнае Летувы[190], г.зн. захоўвала ранейшую надэтнічную функцыю прэстыжнае мовы (гл. вышэй).

Разам з тым, нягледзячы на агульны заняпад старабеларускае мовы і скарачэньне яе галінаў карыстаньня мова працягвала захоўвацца як традыцыйны сродак дыпляматычнага кантактаваньня між Рэччу Паспалітай і Масковіяй, хоць у 1646 годзе ў сувязі з дапушчэньнем памылак у тытулятуры маскоўскага цара паслы Рэчы Паспалітай прапаноўвалі адмовіцца ад выкарыстаньня старабеларускае мовы на карысьць польскай[13].

Зь сярэдзіны XVII ст. акрэсьліваецца выразная традыцыя ўяўленьня нізкага сацыяльнага прэстыжу мовы, што, зь іншага боку, спрычынілася да ўжываньня тагачаснае беларускае мовы ў г.зв. інтэрмэдыях; беларускае маўленьне запісвалася польскім альфабэтам і падавалася ў пэяратыўным кантэксьце. Першы твор з падобнымі ўстаўкамі складзены ў ВКЛ у 1651 г.[191]. Гэтая традыцыя, а таксама шэраг вершаў і корпус асобных твораў іншых жанраў («Руская пропаведзь» 1697 г.) працягвала існаваньне ў канцы таго ж стагодзьдзя, а таксама ў XVIII ст. поруч зь вершамі ранейшае старабеларускае пісьмовасьці[192], літаратура старабеларускай пісьмовай традыцыі фрагмэнтарна існавала і ў другой палове таго ж стагодзьдзя[193]. Роля старабеларускае мовы ў літаратуры звузілася таксама праз выкарыстаньне ў другой палове XVII — XVIII стст. царкоўнаславянскае мовы[194].

29 жніўня 1696 году канфэдэрацыйны сойм Кароны Польскай і Вялікага Княства Літоўскага, скліканы з ініцыятывы літоўска-беларускай шляхты дзеля прадухіленьня ўплыву магнацкага роду Сапегаў, прыняў дакумэнт Юрыдычнага ўраўнаваньня шляхецкіх саслоўяў Польшчы і ВКЛ, які ў тым ліку прадугледжваў наданьне статусу афіцыйнай толькі польскай мове, але захоўваў юрыдычную моц ранейшых старабеларускіх дакумэнтаў[af]. Цягам наступнага XVIII ст. пісцы рэгіянальных і агульнадзяржаўных установаў былі забавязаныя валодаць старабеларускай мовай у сувязі з патрэбай у арыентацыі ў раней выдадзеных актах[150].

Разам з гэтым, польская мова аказвала ўплыў практычна на ўсе ўзроўні старабеларускае мовы, што было зьвязана палітычным уплывам і зьяўленьнем новых паняткаў[132]. Нягледзячы на гэта, цягам усяго XVIII ст. старабеларуская мова знаходзіла выкарыстаньне ў іншых галінах (напрыклад, у якасьці рэплік у тагачасных камэдыях, дзе рэплікі на старабеларускай мове надаваліся галоўным чынам простым пэрсанажам з мэтаю асьмейваньня мовы[51]; у пэўнай ступені на актавую пісьмовасьць не распаўсюдзілася пастанова 1696 г.[ag]). У мове гэтай галіны дзейнасьці сустракаюцца беларускія простамоўныя словы (якія нярэдка супадаюць зь лексыкай сучаснай беларускай мовы), дыялектызмы, русізмы і палянізмы, у пісьмовасьці гэтага пэрыяду вылучалася збліжэньне этымалягічнага правапісу з фанэтычным (як у сучаснай беларускай мове)[83]. Маўленьне гэтага пэрыяду ў цэлым заклала асновы новай беларускай літаратурнай мовы, гэтыя варыянты старабеларускае мовы былі зьвязаныя з народнымі гаворкамі[83][51]. Помнікі беларускага маўленьня гэтага пэрыяду былі абмежаваныя пераважна корпусам тэкстаў камэдыйна-драматычнага жанру, што, праз падобную жанравую звужанасьць, абумовіла разрыў між старабеларускай і сучаснай беларускай моўнымі традыцыямі, хоць у дзелавой пісьмовасьці і сьвецкіх літаратурных творах (Прамова Мялешкі, Ліст да Абуховіча) ранейшых часоў складваліся перадумовы да пераходу да новае літаратурнае традыцыі[51]. Асобнае параўнальнае значэньне з прычыны маленькае колькасьці тагачасных старабеларускіх мае апошні вядомы беларускі старадрук, «Збор выпадкаў кароткі» (1722, Супрасьльскі манастыр). Твор адлюстроўвае ўзмацненьне арыентацыі на царкоўнаславянскую традыцыю і істотна большую колькасьць царкоўнаславянізмаў як у лексыцы, так і ў афармленьні граматычных формаў[195]. Наогул між старабеларускай мовай і беларускай мовай сучаснага пэрыяду пераемнасьць не адзначаецца[51]. Разрыў між старабеларускай пісьмовай мовай і новай літаратурнай беларускай мовай выклікаўся найбольшым ужываньнем першай у актах, што, такім чынам, крытычна скараціла абсяг ужываньня мовы праз палянізацыю знаці ВКЛ. Іншая прастора старабеларускае мовы захоўвалася ў канфэсійнай, мастацкай і гістарычнай літаратуры, якія ў ХІХ ст. ужо не ўжываліся, будучы выцесьненымі паэзіяй і публіцыстыкай[196][197]. Старабеларускія помнікі часьцяком існавалі ў адзінкавых экзэмплярах і апыналіся ў архівах ды бібліятэках толькі зь сярэдзіны ХІХ ст. У выніку, для наступных беларускіх аўтараў досьвед старабеларускае мовы аказаўся непатрэбным і нават фізычна недаступным[197]. Падобны пераход да народнае мовы ў літаратурнай творчасьці ў XVIII ст. адбыўся і ў дачыненьні да стараўкраінскае мовы[198].

Лінгвістычная характарыстыка[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Фанэтыка, фаналёгія[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Цягам ХІXIV ст. адбылося падзеньне рэдукаваных старажытнарускіх ь, ъ, што пазьней адлюстравалася ў тым ліку і на лексычным і марфалягічным узроўнях мовы[78].

Некаторыя з асаблівасьцяў мовы пачынаюць адлюстроўвацца ўжо ў пісьмовых дакумэнтах ХІІІ-XIV стст., складзеных на тэрыторыі этнічнага арэалу будучага беларускага этнасу. Сярод іх у фанэтыцы пераход ѣ > e (ехати, тобе, мне, у дворе, хотелъ, терпети), выпадзеньне ініцыяльнага и (шолъ), пераход e > o пасьля шыпячых (бочокъ, пришолъ, хочомъ), паляталізацыя заднянёбных г, к, х > з, ц, с (в Різѣ), цоканьне (толькі ў смаленска-полацкіх гаворках, гл. вышэй)[10]. Тэксты часоў ХІІІ ст. паказваюць існаваньне пераходу в > у (у Ризе, уздумал)[199]. Адначасова, безнаціскное [e] зазнавала пераход у [а] пасьля зьмякчэлых зычных, а таксама зацьвярдзелых ж, ч, ш, ц. Гэтая зьява, а таксама згаданы пераход [о] > [a] таксама адлюстраваны ў пісьмовых помніках, складзеных у Смаленскім і Полацкім княствах XIII—XIV стст. (ажо, сельце, въдѣ, хълопу[200]. Паралельна гэтаму, зацьвярдзеньне шыпячых, відавочна, адбывалася ў значнай ступені павольна і скончылася параўнальна позна, бо перад шыпячымі не наглядаецца згаданага пераходу [е] > [о], які адбываўся толькі ў пазыцыі пасьля мяккага зычнага і перад цьвёрдымі зычнымі (параўн. суч. нясеш, мяцеш, цешча)[201]. З гэтага ж часу ў якасьці ўласьцівасьці старабеларускае мовы пісьмовыя помнікі фіксуюць разьвіцьцё доўгага [e] ў пазыцыях перад дзьвюма насавымі зычнымі або доўгімі насавымі (каменны, румены). Прасочваецца адлюстраваньне на пісьме ѣ як e перад складамі зь ненаціскным [і] (седить, детина), ъ у прэфіксах перад йь як ы (зыйдеть, падыйметь, падыйдеть), адлюстраваньне ненаціскнога я як е (светы, месец, паметь, поес, любеть, любечы[202]. Ліст рыскага магістрату да віцебскага князя, датаваны 1271—1280 гг., адлюстроўвае пераход націскнога ѣ > e, уласьцівы паўночна-ўсходняму дыялекту беларускае мовы, у той час як на астатняй частцы этнічнай беларускай тэрыторыі пад ѣ па-ранейшаму разумелася дыфтангічнае вымаўленьне[203] (захоўвае гэты характар, напрыклад, у граматыцы Яна Ўжэвіча 1643 г. у выглядзе блытаньня лацінскіх i/ie пры перадачы кірылічных тэкстаў: мыслѣте[ah] — mysliete, у той час як украінскае ѣ > i ім перадавалася церазь и: слузи, дузи, черзи[ai][204]. Параўн. таксама імаверную асаблівую паўднёва-заходнюю рэфлексацыю яць у «Дыярыюшы» А. Філіповіча ў назоўніках рознага тыпу меснага склону: в мѣсти, на дереви, в кіеви[205]. Насуперак пазьнейшаму выданьню Ўжэвіча, творы Скарыны, насычаныя беларусізмамі, паказваюць на зьліцьцё ѣ ды e з прычыны іх блытаніны на пісьме (дрѣво, лѣнъ, полѣ замест належных напісаньняў з этымалягічным е; вера, гнездо, место зь е замест ѣ)[206]. Урэшце, мажлівая адсутнасьць адзінага вымаўленьня ѣ у старажытнарускую эпоху, пасьля чаго ўжо каля ХІ ст. ѣ стаў рэалізоўвацца як и або е. Верагодна, што найраней зьнікненьне ненаціскнога яця адбылося на нейкай частцы будучай беларускай этнічнай тэрыторыі каля ХІ-ХІІ стст. у сувязі з узьнікненьнем новага тыпу націску (гл. ніжэй), на што паказвае параўнальна позьняе распаўсюджваньне неадрозьненьня ѣ ды е са Смаленска-Полацкага рэгіёну на расейскія землі[207]. Пасьля страты каля ХІІІ ст. ô ў смаленска-полацкім дыялекце ў ім жа яць зьнікнуў поўнасьцю, што, мажліва, адбылося пасьля пераходу [e] > [o] перад цьвёрдымі зычнымі, пасьля чаго яць стаў зьнікаць па ўсёй беларускай тэрыторыі[208]. Паралельна гэтаму, яшчэ да падзеньня рэдукаваных у гаворках будучае ўкраінскае мовы поруч з будучымі паўднёва-заходнімі беларускімі адбылося падаўжэньне о ды е перад ерамі ў слабых пазыцыях, якія пасьля зьведалі манафтангізацыю (гл. спарадычныя выпадкі адлюстраваньня гэтых рысаў у старабеларускай пісьмовасьці)[209].

Меркавана да ХІ ст. на поўдні ўсходнеславянскае тэрыторыі пачалося зацьвярдзеньне [r]. Пад канец XIV ст. узьнікаюць узоры напісаньня цьвёрдага [r] у помніках з тэрыторыі тых беларускіх дыялектаў, дзе гэтая зьява існавала (сентебра, терать, Дрысы, шэраг прывілеяў 1395-1399 гг.)[aj]. Эпіцэнтрам зацьвярдзеньня гуку, хутчэй за ўсё, сталі гаворкі захаду беларускай этнічнай тэрыторыі на поўнач ад Прыпяці[ak][210].

З ХІІ ст. помнікі будучай украінскай этнічнай тэрыторыі адлюстроўваюць зацьвярдзеньне зычных у сярэдзіне слова перад зычнымі па зьнікненьні ь, на беларускай этнічнай тэрыторыі гэта адлюстроўвае адзін з прывілеяў 1398 г. (земълю). Тады ж або пазьней адбывалася зацьвярдзеньне канцавога паўмяккага м у творным склоне назоўнікаў мужчынскага роду адзіночнага ліку, прыметнікаў, займеньнікаў, лічэбнікаў, у месным склоне мужчынскага і ніякага родаў тых жа часьцінаў мовы, у першай асобе адзіночнага ліку цяперашне-будучага часу атэматычных дзеясловаў, не падтрыманага аналёгіяй іншых мяккіх формаў. Ва ўкраінскай мове гэты працэс пашырыўся дзякуючы ацьвярдзеньню губных перад ’а і ўзьнікненьню ёту, гэты працэс ахапіў і паўднгёва-заходні дыялект беларускае мовы (пйац’, мйаса, рабйаты)[211].

У згаданай катэгорыі смаленска-полацкіх помнікаў паказанае адлюстраваньне націскнога e як о пасьля шыпячых перад цьвёрдымі (шолъ, пришолъ, пошолъ, оу чомь), пры гэтым у іншых пазыцыях падобнае не назіраецца з прычыны немажлівасьці перадачы тагачаснымі сродкамі пісьма [o] пасьля мяккіх зычных (што спарадзіла захаваньне этымалягічных напісаньняў кшталту оутеклъ, путемъ)[203]. З прычыны этымалягічнага характару правапісу ўзьніклае аканьне параўнальна часта выяўлялася ў блытаньні на пісьме этымалягічных е ды о (хочом, можемъ, аже, ажо, княжо), пры гэтым смаленскае еще паводле стану на ХІІІ ст. фіксуецца толькі ў формах празь е. Нягледзячы на разьвіцьцё пераходу [e] > [o] ў падобных да слова еще канцавых пазыцыях у цяперашнім паўночна-ўсходнім дыялекце беларускае мовы, формы тыпу еще рэалізоўваліся праз [e] прынамсі да XVII ст., што адлюстравана, у прыватнасьці, бліжэйшымі да народнага маўленьня Аль-Кітабамі (аб чым гл. ніжэй) гэтага ж стагодзьдзя (напрыклад, аналягічныя сучасным формы [майо́], [твайо́], [свайо́], [чыйо́] існуюць побач з [майэ́], [твайэ́], [свайэ́], [чыйэ́])[212][al]. Пазыцыйны пераход [v] > [w ~ u] ў канцы ХІІІ ст. (ліст рыскага магістрату 1271—1280 гг.) адлюстроўваўся пераважна заменай на пісьме в на оу (с тобою оу витебьсце, стояли ту оу дворе, поехалъ оу витьбескъ, онъ оуборзѣ)[213][214], найбольш яскрава гэтая зьява стала адлюстроўвацца па падзеньні зычных у сувязі зь лягчэйшай у выніку гэтага зьменай зычнага ў [w ~ u]. Урэшце, мажлівае ўзьнікненьне гэтае зьявы на паўднёвым захадзе ўсходнеславянскае тэрыторыі яшчэ ў старажытнарускі пэрыяд[215]. Пазыцыйны пераход [l] > [w] у полацка-смаленскіх помніках таго ж часу адлюстроўваўся ў напісаньня накшталт дѣтьское свое пославъ, ты имъ выдавъ розбоиника. Пасьля пераходу моцных ераў ъ, ь > о, е пэўны час захоўвалася традыцыйнае напісаньне, што ў смаленскіх помніках ХІІІ — пач. XIV стст. спрычынялася да гіпэркарэкцыі (со великою, со собою, со гостемъ поруч з с ними, с коньми, с темь; миро замест миръ, путь чисто замест путь чистъ)[216], у той час як рэдукаваныя палі каля ХІІ-ХІІІ стст.[217] Адначасова, дыялектам Смаленскае зямлі часам прыпісваюць існаваньне выбухнога [g] да XV ст. і (існае раней) адрозьненьне галосных о ды ô[218].

У сваю чаргу, аканьне магло разьвіцца яшчэ ў праславянскую эпоху, з часоў якой было захавана ў старабеларускай мове[219] Зь іншага боку, імаверная магчымасьць узьнікненьня гэтае зьявы першапачаткова ў цэнтральнай частцы беларускай этнічнай тэрыторыі, зь якой аканьне пазьней ахапіла ўсю памянёную тэрыторыю[220]. Яно выяўлялася яшчэ з канца ХІІІ ст. у выглядзе гіпэркарэкцыі (памылковае выпраўленьне на чаканую граматычную ці пісьмовую форму на месцы напісаньня іншай этымалёгіі): так, у згаданым лісьце магістрату Рыгі належнае, этымалягічнае а слова скарлат (назва гатунку тканіны) заменена на о (дали ему скорлата порть), нягледзячы на паходжаньне слова ад лац. scarlatum[221][am]. Тып аканьня ў народнай тагачаснай мове вызначаўся ў розных варыянтах, але ўрэшце назіраньні за захаванымі помнікамі найбольш верагодна паказваюць на моцны (поўны) тып аканьня[222]. Дзякуючы гіпэркарэкцыі ўскосна адлюстраванае зацьвярдзеньне [r] (котории замест належнага этымалягічнага которыи[223].

Крыху пазьней у адрозьненьне ад аканьня, адлюстроўваецца яканьне (при вѧлико[и] дарозѧ, кніга маршалкоўскага суду 1510-1517 гг.)[224].

У той жа катэгорыі помнікаў (смаленская грамата 1229 г.) знайшло сваё адлюстраваньне асыміляцыйнае азванчэньне глухіх зычных. З XIV ст. на пісьме адлюстроўваецца аглушэньне на канцы словаў і перад глухімі, што тлумачыцца не пазьнейшым узьнікненьнем гэтае заканамернасьці, а хутчэй уплывам граматычных формаў тыпу [дуп] ~ [дуба]. Зрэшты, на ўсім поўдні і паўднёвым усходзе, а таксама часткова на паўночным захадзе, паўночным усходзе і цэнтры беларускага этнічнага арэалу існуюць гаворкі з захаваньнем звонкасьці, крыху больш пашырана захоўваецца звонкасьць у сярэдзіне слова[225].

Параўнальна позна (на ўзоры стараўкраінскае мовы — не раней XVII ст.) узьнікае пратэтычнае [ɣ] перад о, и, значна больш распаўсюджаным і адлюстраваным істотна раней (зь сяр. ХІІІ ст.) ва ўсіх усходнеславянскіх дыялектах стала пратэтычнае [w] ці [v]. Аднак нават ужываньне апошніх было найбольш пасьлядоўным на паўднёвым захадзе усходнеславянскіх земляў, поруч зь імі значна старэйшае паходжаньне можа мець і пратэтычнае [ɣ][226], якое ў якасьці асноўнага арэалу мела Палесьсе[227].

Адпаведна асаблівасьцям паўночна-ўсходняга дыялекту, з ХІІІ ст. назіраецца мена ч/ц (цоканьне): мець «меч», черньчи, доконцанъ, немчи[223], што захоўвалася і далей у літаратурнай форме старабеларускае мовы паўночнага ўсходу пазьнейшага ВКЛ (аб чым гл. вышэй). Нават па зацьвярджэньні і паступовым асталяваньні ў старабеларускай мове стандартаў іншых гаворак у XV ст. сыстэматычныя апіскі полацкіх пісцоў захоўвалі рысы тыпу цоканьня, мены ж-з, ш-с[an][223]. Зь іншага боку, гэтая рыса не зьяўляецца адметна старабеларускай з прычыны яе існаваньня яшчэ ў старажытнарускую эпоху, прычым у дыялектах, што пазьней будуць падзеленыя этнічнымі межамі (смаленска-полацкі, пскоўскі, наўгародзкі)[ao][228].

Па падзеньні рэдукаваных усходнеславянская тэрыторыя была падзеленая новай ізаглёсай, на паўночны ўсход ад якой у асабовых дзеяслоўных формах і прыметніках назоўнага склону адзіночнага ліку мужчынскага роду выкарыстоўваліся канчаткі -oj, -ej, на паўднёвы захад ад яе — -ўі, -ĭі, хоць з XIV апошнія сталі пашырацца і ў расейскай мове[229].

Спарадычна на пісьме адбіваюцца прыстаўныя [i, o, a] перад зьбегамі зычных на [r, l] (к орши, ильнѧными, иржа). Побач з гэтым дастаткова шырокае мяшаньне формаў прыназоўніка-прыстаўкі з/с з и і безь яе (ис нимъ, из братомъ, але зѧславъ, с полоцка)[230].

Пасьля гэтае зьявы, а таксама зьнікненьня паўмяккіх і зацьвярдзеньня [r] і губных і не пазьней за зацьвярдзеньне шыпячых, хутчэй за ўсё, адбылося падваеньне зычных перад j, што пачало адллюстроўвацца ў старабеларускай пісьмовасьці з XIV ст. і асабліва з XV ст.[231]

Спарадычна старабеларуская пісьмовасьць адлюстроўвае зьвязаны яшчэ са старажытнарускім этапам меркаваны пераход ’а > e ў выніку звужэньня галосных пасьля зьмякчэньня паўмяккіх зычных у ХІІІ-XIV стст. (непреетелю, Чэцьця 1489 г.; неприетеля, Катэхізіс Буднага 1562 г.)[232], хоць у асноўным яны тлумачацца як артаграфічны прыём (гл. ніжэй). Каля з ХІІ ст. у гаворках будучае ўкраінскае мовы адбывалася зацьвярдзеньне зычных перад е ды і і страчваньне адрозьненьня мяккіх і паўмяккіх, што скончылася ў ХІІІ ст. і часткова закранула тагачасныя беларускія гаворкі, у прыватнасьці, заходнепалескія[ap][233]. Па зьнікненьні паўмяккіх зычных, прынамсі не пазьней XIV ст. узьніклі афрыкаты [t͡sʲ, d͡zʲ] (цеканьне і дзеканьне), якія спарадычна адлюстроўваюцца з пачатку XV ст. (людзи, прывілей 1409 г.; сець, ԝцецъ, выцесал)[234][235], больш пасьлядоўна таксама ў пазьнейшай пісьмовасьці.

На думку У. Анічэнкі, колькасьць падобных прыкладаў была параўнальна маленькай, аднак у будучыні яны выступілі ў якасьці ўзораў пісьма[236]. Існыя крыніцы пэрыяду XV-XVII стст. нярэдка адлюстроўваюць, аднак, значна большае трыманьне артаграфічных канонаў старажытнае пісьмовасьці і наадварот, імавернае адлюстраваньне іншых рысаў, што ўскладняе мэтадалёгію вывучэньня тых ці іншых рысаў з улікам таго, што напісаньне тэкстаў не заўсёды можа быць зьвязана з карэнным жыхаром рэгіёну[237].

Дастаткова шырока ў старабеларускім пісьменстве адбіваюцца розныя тыпы асыміляцыі зычных (оддати, блиские, мнозство)[238]. Дзякуючы балтыйскаму ўплыву ўзьніклі пазыцыйная мяккасьць зычных і ётацыя пры зьбегах галосных[5].

З XIV ст. у старабеларускіх помніках зрэдчас адлюстроўваецца існаваньне другога паўнагалосься (городость, моланья, Чэцьця 1489 г.; тороговля, Тайна тайных XVI ст.), але гэтая зьява не складала фанэтычнае заканамернасьці і рэдкая ў тым ліку і ў сучаснай беларускай мове. Гэтая рыса агульная, імаверная, для крывічоў і наўгародзкіх славенаў з VIII ст. і стала больш выразнай па падзеньні рэдукаваных[239].

На працягу XIVXVI стагодзьдзяў у тагачаснай старабеларускай мове разьвіваюцца такія фанэтычныя рысы, як зацьвярдзеньне [r], пераход гістарычна паляталізаваных [t, d] у паляталізаваныя афрыкаты [t͡sʲ, d͡zʲ] (цеканьне і дзеканьне) і да т. п. Старым формам украінскай мовы старабеларуская разам з расейскай была супрацьпастаўленая дзякуючы пашырэньню аканьня (гл. вышэй), пераходу [e] > [o] ў становішчы перад цьвёрдай зычнай і пасьля мяккай зычнай, супадзеньню праславянскага *ě з [е] (гл. вышэй) і аглушэньню звонкіх зычных на канцы словаў. Разам з тым, тагачасныя формы ўкраінскай і беларускай моваў былі супрацьпастаўленыя расейскай праз разьвіцьцё ў першых дзьвюх паляталізацыі ў давальным і месным склонах (параўн. суч. назе, руцэ, укр. нозі, руці, але рас. ноге, руке); надзвычай пашыранае (у параўнаньні з расейскай) выкарыстаньне фрыкатыўнага [ɣ]; пераход праславянскіх напружаных рэдукаваных галосных у ы пры існаваньні ў наступнай пазыцыі *j (у адрозьненьне ад расейскага о: адсюль узьнікненьне спалучэньняў ый, ий); пераход спалучэньняў ръ, рь, лъ, ль > ры, лы ў выніку складаўтварэньня ў іх па падзеньні рэдукаваных (раскрывавленья, прывілей 1432 г.; на кристе, хрищон); пераход пачатковага ненаціскнога и > й выпадзеньне першага ў пачатку (з лѣсомъ, з лугами, стомился); частае разьвіцьцё пратэтычных [v, ɣ]; пераход гістарычных в, л > [w] у спалучэньнях *tъlt, *tьlt, у дзеяслоўных формах мінулага часу адзіночнага ліку (пивъ і г.д.) і ў асобных словах са складамі на л; падваеньне зычных між галоснымі ў выніку асыміляцыі наступнага [j]; амаль усе зь іх сталі вынікам падзеньня рэдукаваных зычных[78][240]. У часы існаваньня рэгіянальных формаў старабеларускае мовы існавалі пэўныя дыялектныя адрозьненьні, якія адлюстроўваліся на пісьме[219]. Адначасова, на XV ст. у старабеларускай пісьмовасьці прыпадаюць першыя адлюстраваньні падваеньня зычных тыпу brat’t’a і пераход ky, gy, xy > k’i, g’i, x’i, хоць рэшткі першага варыянту вымаўленьня існуюць у шэрагу сучасных беларускіх гаворак[241]. Пачатак гэтае зьявы сыходзіць у старажытнарускі пэрыяд (ХІІ — першая пал. ХІІІ стст.) і ў якасьці першапачатковага рэгіёну мела басэйн Дняпра[242].

Каля XV ст. адбываецца зацьвярдзеньне ц, пра што сьведчыць адсутнасьць перад ім пераходу [e] > [o][243].

Заьцвярдзеньне [r] выяўляецца асобна дзякуючы гіпэркарэкцыі пры напісаньні словаў з гэтым гукам і ў пазьнейшых помніках (ԝбрюсъ, мирю, душю, залежѧть, кажють, хочю, Катэхізіс Буднага). У катэхізісе Буднага прадпрынятая адна зь першых спробаў перадаваньня пераходу [u] > [w] у выглядзе пашырэньня ў адпаведных пазыцыях в (навчанïе, вже, вживати), там жа ўпершыню зьдзейсьненая спроба пасьлядоўнага перадаваньня зацьвярдзеласьці шыпячых (горшый, маючы, иншыи)[244], пасьля чаго ўжо пры канцы таго ж стагодзьдзя спробы перадачы гэтых дзьвюх рысаў сталі параўнальна сыстэматычнымі на фоне іншых помнікаў мовы.

Досыць позьнім фанэтычным працэсам можна лічыць пашырэньне [ɣ] на запазычваньні замест выбухнога [g] (жекгнати, фикгура, кгвалтъ > жегнати, фигура, гвалтъ)[245].

Акцэнталёгія[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Падзеньне рэдукаваных на поўдні ўсходнеславянскае тэрыторыі каля ХІІ ст. і на поўначы ў ХІІІ ст., суправаджалася на беларускіх ды ўкраінскіх землях выцясьненьнем старога інтанацыйнага націску эксьпіраторным, аб чым сьведчаць зьвесткі Смаленскае граматы 1229 г.[217].

У акцэнталягічным дачыненьні паказвае важнасьць «Хранограф» пачатку XVII ст., дзе дзякуючы пасьлядоўнасьці пазначэньня націску адлюстраваныя ўнікальныя для захаванай выключна ў пісьмовай форме нормы мовы (вельми́, ка́менье, зе́млю)[246]. Асаблівыя націскі выяўляюць таксама праваслаўныя беларускія старадрукі з пачатку XVII ст., што адлюстравана ў асобных лексэмах (бе́сѣда, за́ходный, това́ришство), так і ў граматычных катэгорыях (приноси́ти, во́ду, на́лѣпшïй, на́ сторону, гледѧчи́). Аднак вусная форма літаратурнае мовы была малаўжыванай, што робіць такія напісаньні спрэчнымі[247], а палеаграфічныя ўласьцівасьці шэрагу помнікаў дазваляюць тлумачыць такія напісаньні як вынік другога паўднёваславянскага ўплыву. Зрэшты, пэўныя напісаньні, асабліва XVI—XVII стст. сапраўды могуць зьяўляцца вынікам адлюстраваньня на пісьме нейкіх дыялектных рысаў (гл. ніжэй).

Марфалёгія[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Марфалягічны лад зазнаў вялікі рад зьменаў у параўнаньні са старажытнарускай мовай: так, старабеларускай мове было ўласьцівае аб’яднаньне назоўнікаў у тыпы скланеньня паводле радоў, што кардынальна адрозьнівалася ад ранейшых формаў; вялікая колькасьць дзеяслоўных часоў (аорыст, імпэрфэкт і часткова плюсквампэрфэкт) былі выцесьненыя пэрфэктам, які стаў асноўным сродкам выражэньня мінулага часу дзеясловаў, што было зьвязана з афармленьнем выражэньня дзеяслоўнага трываньня, пры гэтым згодна з традыцыяй зьніклыя часы некаторы пэрыяд захоўваліся і далей[78].

Да ХІІІXIV стст. адбылася страта некаторых старых тыпаў скланеньня (прыкладам, са старажытнай асновай на зычную і *ū), узаемаўплыў цьвёрдага і мяккага відаў скланеньня на *ŏ ды *ā, што прыводзіла да іх уніфікацыі, а таксама ўзаемаўплыў склонавых флексіяў унутры адной парадыгмы; разьвіўся шырокі ўплыў флексіяў жаночага роду ў множным ліку на парадыгмы мужчынскага і жаночага радоў, што прывяло да фактычнае страты адрозьненьня ў тыпах скланеньня назоўнікаў у множным ліку, атрымала разьвіцьцё катэгорыя адушаўлёнасьці—неадушаўлёнасьці. Было страчана скланеньне кароткіх прыметнікаў, якія захавалі толькі формы назоўнага склону адзіночнага і множнага лікаў[248].

З ХІІІ ст. (смаленская грамата 1229 г.) адлюстроўваецца абагульненьне асноваў на заднеязычныя тыпу на вълъцѣ, березѣ, оу Ризѣ[249]. Пазьней валынска-беларускія граматы ў адрозьненьне ад галіцкіх паказваюць выцясьненьне асноваў на сьвісьцячыя асновамі на заднеязычныя (свѣдци, намѣстци, але свѣдки, намѣстки), хоць у парным ліку сучасных беларускіх гаворак існуюць формы тыпу дзьве руце, дзьве назе[250].

ХІІІXIV стагодзьдзямі датуецца зьнікненьне парнага ліку, які выкарыстоўваўся для адрозьненьня парных прадметаў, што значна перабудавала парадыгмы назоўнікаў, прыметнікаў і дзеясловаў. Пашырылася значэньне пратэтычнага в і інтэрвакальнага дж у дзеяслове першай асобы адзіночнага ліку, узьнікла супрацьпастаўленьне назваў жывёлаў у вінавальным склоне аналягічным расейскім формам у родным склоне, узьнікненьне шыпячых зычных у загадным ладзе дзеясловаў з асновай на заднеязычны, пашырылася выкарыстаньне дзеепрысловаў на -учи/-ючи, -ачи/-ячи[78][219] (хоць у згаданым лісьце рыскага магістрату 1271-1280 гг. прасочваецца блытаньне е/о ў дзеепрыслоўях: пиюче, выскочивше, оуведавше, емъшо[251]), клічныя формы назоўнікаў, пры гэтым пералічаныя формы былі ўласьцівыя і стараўкраінскай мове[78][219]. Некаторыя старабеларускія асаблівасьці ў марфалёгіі (напрыклад, клічны склон, ступені параўнаньня прыметнікаў і прыслоўяў з прыназоўнікам за, асобная форма загаднага ладу для выслаўленьня супольнасьці) маюць балтыйскае паходжаньне[5].

У пісьмовых дакумэнтах з XIV ст. у марфалягічным дачыненьні пачалі адлюстроўвацца замена суфіксальнага л у дзеясловах мужчынскага роду мінулага часу ў в (оубоявся), замена прыназоўніку в на у перад зычнымі і такая ж замена прыстаўкі в- (у витьбескъ, у чомъ, у томъ, улюбилъ, оузяти), пашырэньне канчатку ў дачыненьні да роднага склону рэчыўных, абстрактных і, радзей, канкрэтных назоўнікаў мужчынскага роду адзіночнага ліку (воску), пашырэньне канчатку () пры дапасаваньні з колькаснымі лічэбнікамі два, тры, чатыры (берковескы, копи), пашырэньне канчатку ў мяккіх асновах назоўнікаў меснага склону (у клети), пераход > , ў каранёх неасабовых займеньнікаў ва ўскосным склоне (тымъ, чимъ), у лексыцы — пачашчэньне выкарыстаньня лексэмаў, што маюць паралелі зь лексэмамі сучаснае беларускае мовы (жито, кривда, ыстобъка, боронити, ведати)[10]. Аналягічна з адлюстраваньнем фанэтыкі ў дакумэнтах гэтага ж пэрыяду (гл. вышэй), гэтыя пісьмовыя прыклады сталі ўзорамі для пазьнейшых складальнікаў старабеларускіх дакумэнтаў[236].

Назоўнік[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Найбольш унармаванай і блізкай да народнай беларускай мовы стала адлюстраваньне марфалёгіі ў актавай пісьмовасьці. Так, пашырыўся канчатак назоўнікаў мужчынскага роду з асновай на шэрагу разнастайных сэмантычных катэгорыяў (бору, дому, году, року, кгвалту, доводу, замку, мосту, звѣру), адушаўлёныя назоўнікі мужчынскага роду ў давальным склоне адзначаліся канчаткамі , (брату, войту, гостю, чоловеку), пры гэтым пазьней ён быў выцесьнены канчаткамі -ови, -еви ва ўласных імёнах)[252]. Нягледзячы, аднак, на панаваньне гэтае формы, а таксама запазычаньне ўкраінска-польскага -ови, давальны склон у полацка-смаленскіх помніках ХІІІ ст. яшчэ адлюстроўваў пэўную розьніцу між -u- i -o- асновамі, што прычынялася да існаваньня таксама і канчаткаў -ови/-еви ў давальным склоне (ко князю, герлаху, ильбранту, к смоленску, але гостеви, к мостови, к манастыреви)[253]. У гэтым жа склоне жаночага роду назіраецца адрозьненьне паводле мяккасьці ці цьвёрдасьці канцавога зычнага асновы (личбе, але воли, узоры пазьнейшага часу)[254]. Адбывалася пашырэньне формаў роднага склону ў вінавальны ў адушаўлёных назоўніках без значэньня асобы (имаеть вѣпрѧ, ꙋжа подасть, видѣлъ смока), з XV ст. раз-пораз гэтыя формы распаўсюджваліся і на неадушаўлёныя формы (листа просити і да т.п.), што паказвае на сучасны гэтым помнікам працэс фармаваньня склонавае сыстэмы[255]. Назоўнікі жаночага роду з асновамі на ў творным склоне на пісьме мелі выключна форму -ью (волостью, давностью, печатью, данью), хоць у некаторых помніках іншых галінаў літаратурнай дзейнасьці захоўваўся стараславянскі канчатак -ию[252]. Творны склон тых жа назоўнікаў іншых асноваў практычна не зафіксаваны з формамі -ой/-ей[256]. У мужчынскім родзе таго ж склону канчаткі разьмяркоўваліся паводле цьвёрдай і мяккай асноваў, -омъ ды -емъ адпаведна[257]. Апошняя форма згодна з этымалягічным правапісам почасту пашыралася на назоўнікі з асновамі на зацьвярдзелыя (мечемъ, господаремъ, пальцемъ)[258]. Назоўнікі з асновамі на почасту захоўвалі канчатак , хоць часьцей за яго ўжо ўжываўся канчатак , нават у назоўніках з асновамі на незаднеязычныя, у якіх у сучаснай беларускай мове існуюць амаль толькі канчаткі /, / (аналягічныя сучасным формы у белску, у менску, на рынку, в меху, але в делу, в листу, у бору, у выпису)[252]. Рукапісныя помнікі праваслаўнай і ўніяцкай літаратуры першай паловы XVII ст. паказваюць, аднак, варыяцыйнасьць канчаткаў / ды / ў месным склоне адзіночнага ліку мужчынскага роду (ԝ концу, в монастырю, на столцу, але ԝ концы, в монастыри, на столцы)[259] (параўн са зьвесткамі 1229 г.). Гэты канчатак пашыраўся за межы асноваў на заднеязычны таксама ў ніякім родзе (пры то[м] дереву, ꙋ везенью, на ԝно[м] мѣстцꙋ)[260]. Помнікі розных жанраў паказваюць на незакончанасьць фармаваньня канчатку назоўнікаў жаночага роду множнага ліку, якія ў мяккай аснове маглі мець як архаічнае , так і інавацыйнае (наша господарынѧ, але боярини гс͡дрская). Рэлікты памянёнай архаічнай формы ў сучаснай мове гавораць на карысьць гэтае зьявы як падтрыманай з боку народнай тагачаснай мовы[261]. Параўнальную стабільнасьць маюць назоўнікі адзіночнага ліку ніякага роду, што пазначаліся канчаткамі / (ԝ[т] слова, неба, полѧ). Зь іх выключэньне складалі назоўнікі з асновай на былы -n-, што мелі або архаічны (лвяте, жеребѧти). Адбывалася іх уніфікацыя з папярэднім тыпам (именѧ), якая ня скончылася дагэтуль (параўн. суч. імені)[262].

Захоўваліся, асабліва ў назоўніках мужчынскага і жаночага роду, формы клічнага склону (мужику, пане, воеводо, господарине, кнѧже)[252][263], у той час як дзякуючы аканьню з формамі назоўнага склону зьліліся клічныя формы тыпу жено, матко, слуго, хоць часам яны, як вынікае з гэтага, паказваліся на пісьме[264].

Множны лік назоўнікаў у гэтых жа тыпах помнікаў утвараўся пры дапамозе канчаткаў / (купцы, попы, кнѧзи), якія захоўваліся нават поруч зь нязьмененымі асновамі на заднеязычныя, якія ў стараславянскіх і старажытнарускіх помніках маглі мяняцца ў сьвісьцячыя (врѧдники, потужники, слуги), канчаткі множнага ліку назоўнікаў на -инъ з былымі асновамі на зычны аналягічна сучаснай беларускай мове мелі канчатак (дворане, мещане)[252]. Адначасна, канчатак блізу з гэтага ж часу пашырыўся ў назоўніках роднага склону множнага ліку зь мяккімі асновамі на ’а (купли, державци, тещи) і ў назоўным склоне назоўнікаў множнага ліку з тымі ж асновамі, а таксама з асновамі на ’о (князи, гаи, вулицы)[202]. Засьведчаныя і дыялектныя паўднёва-заходнія формы на (богаче, короле, муже)[265]. Для параўнаньня, канчаткі назоўнікаў аніякага роду множнага ліку назоўнага і вінавальнага склонаў з асновамі на пад уплывам мужчынскага і жаночага родаў атрымалі канчатак / яшчэ ў часы фармаваньня беларускага этнасу[264]. Родны склон назоўнікаў асновы на -і- множнага ліку меў форму *-ьjь > -ии (людии), пазьней іх выціснуць аналягічныя сучасным (параўн. суч. «людзей») па аналёгіі з давальнага і меснага склонаў)[253]. Назоўнікі ніякага роду ў множным ліку ў назоўным і вінавальных склонах досыць працяглы час захоўвалі канчатак (дерева, лѣта, ѡзера), хоць пазьней ён быў выцесьнены з народных формаў беларускае мовы канчаткам [252], а ў родным склоне яны спарадычна сталі фіксавацца пад уплывам мужчынскіх формаў у формах тыпу слововъ, чудовъ[266]. Назоўнікі з асновамі на ў множным ліку роднага склону атрымалі новыя, адпаведныя народнай мове, формы -овъ/-евъ, хоць аналягічна сучаснай беларускай мове захавалася форма годъ (братовъ, вижовъ, пословъ, ратаевъ, але пять год, ѡсмь год)[252], і паралельна адзначаецца, што родны склон у множным ліку часьцей выцясьняў вінавальны склон у расейскай мове, толькі ў XVII ст. у старабеларускай мове пашыраюцца формы тыпу за других товарышов, врядниковъ поставити[aq][267]. Тыя ж назоўнікі мяккай або зацьвярдзелай асновы мелі пераважна канчатак -ей, але паралельна ён суіснаваў з канчаткам -овъ/-евъ (лосей, мужей, месѧцей ~ лосе[в], мужовъ, месѧцовъ). Старажытнарускія формы з нулявым канчаткам тут амаль зьніклі, а новыя канчаткі пашыраліся нават на назоўнікі на -инъ (трояно[в], хрестіановъ, мещано[в])[268]. У розных тыпах канчаткаў мужчынскага роду множнага ліку давальнага склону захоўвалі традыцыйныя канчаткі -омъ/-емъ (дворомъ, земяномъ, счадкомъ), пры гэтым падобныя формы на -охъ/-ехъ (в домехъ, на местцохъ, у боехъ) вядомыя з XIV ст. заставаліся ў дзелавой пісьмовасьці нават пазьней[252][269]. Творны склон множнага ліку пераважна адзначаны, відаць, яшчэ аналягічнымі народнай мове, формамі на / (з двораны, з бурмистры, с седлы, с товарыши)[252]. У пачатку XVI ст. адбывалася замена канчаткаў множнага ліку творнага склону / на -ами/-ми, што адлюстроўваюць адныя зь першых беларускіх перакладаў хрысьціянскіх тэкстаў са Зборніку #262 (зубами, мурами, сынми, путми, але побач з тым псы, снопы, корабли)[270]. Канчатак назоўнікаў ніякага роду назоўнага склону множнага ліку (ѡзера, гумна, лета) быў уласьцівы пісьмовасьці канца XVI ст., але не адпавядаў народнай мове. Гэта ж датычыць да канчаткаў -охъ/-ехъ меснага склону множнага ліку і -омъ у давальным склоне множнага ліку (конемъ, посломъ, тивуномъ). Творны склон множнага ліку спарадычна яшчэ захоўвае, напрыклад, у ІІ Статуце формы тыпу тыми бортиники, правными доводы, великими почты[271]. Падобная дваістасьць была ўласьцівая таксама вінавальнаму склону жаночага роду ў множным ліку, дзе ранейшыя формы на / выцясьняліся пад уплывам катэгорыі адушаўлёнасьці формамі на -овъ/-евъ, -ей/-ий; у меншай ступені — формам ніякага роду множнага ліку, дзе / зрэдку выцясьняліся формамі -(а/я)ми[272].

Узоры ўжываньня пераважна назоўнікаў жаночага роду адлюстроўваюць традыцыйнае захаваньне на пісьме актаў мяжы XV—XVI стст. формаў парнага ліку (две версте, две копе, ѡбедве стороне), хоць існаваньне поруч зь імі назоўнікаў жаночага роду ў множным ліку побач з тымі ж лічэбнікамі (две девки, две косы), а таксама адсутнасьць формаў парнага ліку ў падобных жа формах назоўнікаў мужчынскага роду (два годы, три чоловеки, чотыри дни) адлюстроўвае адміраньне гэтае зьявы ў жывой тагачаснай беларускай мове[252]. Яшчэ актыўней парны лік выцясьняўся множным у мужчынскім родзе, што адлюстроўваюць помнікі ўжо з XIV ст. (два конѧ, але два городы)[273] У пэўнай ступені часьцейшымі гэтыя формы заставаліся ў ніякім склоне[274]. Нашмат менш парныя формы ўжываліся ў родна-месным і давальна-творным склонах, але перагуканьне іх з сучаснымі рэліктавымі формамі тыпу пацямнела ў ваччу, зазьвінела ў вушшу паказваюць на падтрымку гэтых формаў на пісьме з боку тагачаснай народнай мовы[275].

Зь мяжы XVI-XVII ст. у канцылярскай пісьмовасьці асталёўваецца запазычаны канчатак -ове ў множным ліку назоўнага склону замест беларускіх / (боярове, фундаторове, панове)[ar], адзіночнага ліку давальнага склону — -ови (войтови, костелови, скарбови), хоць спарадычна (часам нават у выглядзе факультатыўнае нормы) яны сустракаліся і раней[276], а ў кантэкстуальных умовах ён можа тлумачыцца як незалежны ад польскага ўплыву дыялектызм[277]. Лацінізмы на -тъ, што ў арыгінале маюць канчатак -um, у назоўным і вінавальным склонах множнага ліку там жа маюць канчатак (акта, декрета, документа)[278].

Прыметнік, займеньнік, лічэбнік[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Займеньнікам з ХІІІ ст. па канец XV ст. была ўласьцівая пэўная варыяцыйнасьць і прадаўжэньне іх зьменаў побач з шэрагам дыялектных адрозьненьняў. Так, у адрозьненьне ад захаду Полацкага княства (пазьнейшага Полацкага намесьніцтва) і рэшты этнічнага беларускага арэалу, з формы мъйь разьвіўся ўказальны займеньнік тый, у той час як на захадзе Полацкай зямлі шляхам рэдуплікацыі тъ разьвіўся займеньнік тот, у больш паўднёвых частках беларускага арэалу па аналёгіі з формамі мой, то разьвілася форма той (параўн. з суч. літаратурным)[223]).

З ХІІІ ст., аднак, у пытаньні прыметніку помнікі беларускай этнічнай тэрыторыі былі аб'яднаныя дзякуючы такой інавацыі як поўныя займеньнікавыя формы прыметнікаў[279].

З XV ст. фіксуецца новая этапная зьява, а менавіта рэдукцыя канчаткаў роднага склону жаночага роду адзіночнага ліку -ое/-ее ў -ой/-ей (великой ѡпатриности, рэчы посполитой, параўн. з прыкладамі далей)[280], але старыя формы былі захаваны як у пісьмовай мове, так і ў тагачаснай народнай мове у родным склоне адзіночнага ліку прыналежных прыметнікаў са значэньнем жонкі або дачкі (панее якꙋбовое, братовое цорки, королевое ее мл̃сти)[281].

Помнікі дзелавой пісьмовасьці з канца XV ст. дэманструюць унармаванасьць канчаткаў прыметнікаў, парадкавых лічэбнікаў і займеньнікаў некаторых разрадаў у назоўным склоне адзіночнага ліку, адлюстроўваючы толькі формы -ый/-ий (власный, другий, который, лепшый). Прыкладна ў канцы XV — пачатку XVІ стст. у гэтых формах амаль заўсёды выкарыстоўваўся канчатак -ого/-его, які замяняўся царкоўнаславянскім -аго ў прыметніках, якія мелі вызначаны стылізаваны кантэкст (божьяго тела, индикта четвертаго[as])[282]. Нягледзячы на істотны ўплыў на канчаткі прыметнікаў і неасабовых займеньнікаў адзіночнага ліку меснага склону з боку канчаткаў творнага склону ў народнай мове, захоўваліся канчаткі меснага склону -омъ/-емъ (параўн. у великомъ селе, на моем властномъ поли, в другом листе, у старом дворе, але «ў вялікім сяле», «на маім уласным полі», «у другім лісьце», «у старым двары»)[282]. Па ўсёй бачнасьці, адлюстраваньне гэтае нормы суправаджалася выцясьненьнем у народнай мове гэтых канчаткаў формамі творнага склону[283]. Побач зь імі паказальны займеньнік згодна з рысамі паўночна-ўсходніх гаворак цэнтральнае Беларусі меў форму тот «той»[202]. Прыметнікі, парадкавыя лічэбнікі і суадносныя зь імі займеньнікі жаночага роду роднага склону адзіночнага ліку адзначаліся толькі канчаткамі -ое/-ее (волное жонки, земское потребы, слушное речи, пѧтое недѣли). У назоўным і вінавальным склонах прыметнікаў множнага ліку вядомыя формы на -ыи/-ии (путныи люди, бобровыи гоны, многии шкоды, рухомыи речи)[282], хоць у той жа час адзначаюцца ў тым ліку і формы на -ые/-ие (новые, тые, вядомыя ў паўночна-ўсходніх гаворках цэнтральнае часткі беларускай этнічнай тэрыторыі[202], што недалёка ад Віцебскага павету, дзе складаліся акты гродзкіх судоў з памянутымі формамі на -ыи/-ии[282]. У пачатку XVI ст. дзякуючы беларусізмам у творах Ф. Скарыны назіраецца тэндэнцыя да пашырэньня на прыметнікі ўсіх родаў назоўнага і вінавальнага склону канчатку мужчынскага роду і імкненьне да выраўноўваньня ўсіх формаў канчаткам назоўнага і вінавальнага склонаў жаночага роду, што відно ў скарынавых творах: стары жаночы канчатак -ые/-ие вельмі часта распаўсюджваецца на мужчынскі род (годные дары, пресные хлебы, красные слова), часам мужчынскія канчаткі -ыи/-ии пашыраныя на прыметнікі жаночага роду (высокии речи, лепшии ризы)[284]. Творны склон жаночага роду адзіночнага ліку прыметнікаў, амаль адпаведна назоўніку тых жа формаў, у большасьці выпадкаў фіксуецца з канчаткам -ою/-ею[283].

Кароткія формы прыметнікаў адзіночнага ліку згасаюць у XV—XVI стст., хоць існуюць пэўныя прыклады іх выкарыстаньня ў акавай пісьмовасьці; з XVI ст. у сьвецка-мастацкую і рэлігійную пісьмовасьць выцясьняецца кароткая форма множнага ліку прыметнікаў. У выніку, кантэкстуальна далейшае выкарыстаньне гэтых формаў тлумачыцца царкоўнаславянскім, старажытнарускім або польскім арыгіналам[285]. Наогул прыметнікі ў дзелавой пісьмовасьці часьцей за ўсё мелі займеннае скланеньне ў атрыбутыўнай функцыі, рэшткі іменнага скланеньня захоўваліся пазьней у прыметніках жаночага роду ў вінавальным склоне (бортную землю, семую суботу, великую речъ, ѡсочную службу), але прэдыкатыўнай форме ўласьцівай часьцей за ўсё была кароткая форма (есми тепер не дуж, ѡни з города ехали пьяни, брат тво’ здоров)[282], аднак адміраньне гэтае зьявы (гл. вышэй) паказвае на адсутнасьць яе падтрымкі з боку народнае мовы[286]. Побач са згаданымі прыметнікамі, формы сучасных прыналежных займеньнікаў «мае», «свае», «твае» не былі вядомыя ў помніках старабеларускае пісьмовасьці, замест чаго ва ўсіх родах выступалі формы мои, твои, свои. У адрозьненьне ад сучаснае беларускае мовы, згодна з тагачаснымі асаблівасьцямі паўночна-ўсходніх гаворак цэнтральных рэгіёнаў беларускай этнічнай тэрыторыі, прыметнік «увесь» у назоўным склоне множнага ліку ўтвараў форму вси[202]. Усім прыналежным прыметнікам яшчэ з раньняга старабеларускага пэрыяду быў уласьцівы пераход ад іменнага скланеньня да поўных яго формаў, і ў выніку асноўным суфіксам дзеля ўтварэньня прыналежных прыметнікаў стаў -ый/-ий (лꙋпежь бараній, кгва[л]т пророчій, ѡбра[з] нево[л]ничи[и])[287]. Поўныя іх формы з канчаткамі -ого/-его пранікаюць у пісьмовасьць з XV ст.[288] Даволі старажытнае (мажліва, з кіеўскага пэрыяду) паходжаньне маюць уласьцівыя старабеларускім і стараўкраінскім помнікам займеньнікавыя формы прыналежных прыметнікаў дзеля пазначэньня жонкі і дачкі (его королевая Ядвига, прывілей 1393 г.; мы кн̃гины Олександровая Настася Киевская (грамата 1378 г.)[289]. Відаць, пад XVI ст. у народнай мове адміраюць іменныя формы прыналежных прыметнікаў меснага склону мужчынскага і ніякага родаў (по рож̃стве [б]̃жии, о кр[с]̃тѣ х[с]̃ве), бо раней выкарыстоўваліся таксама ў актавай пісьмовасьці. Прыкладна тады ж вымірае форма з элемэнтам на -j- (учи[н]кы ч̃лвчи измены, сынове Святославли). Урэшце, нормай на працягу ўсяго існаваньня пісьмовае мовы сталі формы на -ов, -ев, -ин, -ый/-ий[290].

З пачатку XVII ст. у канцылярскай пісьмовасьці пашыраюцца адпаведныя народнаму вымаўленьню напісаньні прыметнікаў без канцавога (поменены, шляхетны, други), але іх кантэкстуальная сутнасьць патрабуюць іх аднясеньня да польскіх кніжных запазычваньняў[291].

Ступені параўнаньня ўжо цягам старажытнарускага пэрыяду зьведвалі зьмены (так, у атрыбутыўнай функцыі перасталі ўжывацца кароткія формы прыметнікаў вышэйшае ступені)[292]. У старабеларускай мове знайшлі адлюстраваньне старажытныя вышэйшыя формы кароткіх прыметнікаў мужчынскага і ніякага родаў тыпу больше, ширши, лепши. Поўныя простыя формы практычна пащсюдна засьведчаныя з суфіксам -ш- (вышьшее, простшіи, гла[д]шие), але поруч існаваў суфікс -ейш- (шлехетнейший, слꙋшъне[й]шы[и], силнѣйшимъ). Найвышэйшая ступень утваралася дзякуючы прыстаўцы наи-, радзей выступае сьцягнутая форма най- (на[и]моцне[й]шого, найго[р]шꙋю). Рэдкай як у пісьмовасьці, так і ў сучаснай ёй народнай мове стала апісальная форма з удзелам прыметніку самый (на[д] самы[х] го[р] вы[с]ши[х] і да т.п.)[293].

Пазьнейшыя дакумэнты сьведчаць пра захаваньне ў тагачаснай беларускай народнай мове энклітычных займеньнікавых формаў ми «мне», мя «мяне» з прычыны захаваньня іх у вытрымках паказаньняў сьведак у актах гродзкіх судоў (бороду ми вырвалъ, узяли ми два волы, звалъ мя зрадцою, ѡн мя збилъ)[294]. Гэтыя ж формы засьведчаныя ў тым ліку і ў канцы XVI ст. у вінавальным склоне (тотъ ми выдасьть, поможи ми, знаю те, «Эвангельле» Цяпінскага)[295]. Аднак захаваньне гэтых кароткіх формаў не было аднолькавым: цягам XIV—XV адмірала форма ти, у XVI ст. — ми[296]. Зьведвалі зьмены і іншыя займеньнікі: так, прынамсі з XIV ст. былая старажытнаруская тэрыторыя падзялілася на дзьве зоны, у адной зь якіх — паўднёва-заходняй (беларуска-ўкраінскай) — стары займеньнік язъ быў выцесьнены сучасным я[297]. У час XV—XVII стст. дыфэрэнцыяцыя сягае большага маштабу дзякуючы выцясьненьню ў расейскай мове формаў тобѣ, собѣ формамі тебе, себе[298]. У сваю чаргу, пэўныя дыялектныя зьявы існавалі ўласна на беларускай этнічнай тэрыторыі, якія адлюстраваліся на пісьме (так, у Смаленскай зямлі вядомыя рэшткі старых ны, вы замест намъ, вамъ)[299].

Дзелавыя помнікі мяжы XV-XVI стст. на фоне іншых жанраў пісьмовасьці вылучаюцца наяўнасьцю дробавых лічэбнікаў тыпу полтретѧ «дзьве з паловай», полпѧта «чатыры з паловай», полпѧтнадцать «чатырнаццаць з паловай», полсемадесеть «шэсьдзясят пяць», полтретѧста «дзьвесьце пяцьдзясят», полсемаста «шасьцьсот пяцьдзясят» і г.д.[300], што тлумачыцца балцкім уплывам (гл. вышэй).

Дзеяслоў[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Дзеяслоўныя канчаткі ў актавай пісьмовасьці канца XV — пачатку XVI стст. адзначаюцца трывалай інфінітыўнай формай на -ти з націскам на аснове (ховати, возити, кликати)[301].

Практычна паўсюдна там жа выкарыстоўваўся канчатак -ть у трэцяй асобе цяперашняга часу адзіночнага (робить «робіць», держить, велить) і множнага (ведають, ждуть, мають) лікаў, пры гэтым з прычыны ўплыву паўночнабеларускіх гаворак гэты канчатак пашырыўся нават у І спражэньні (будеть «будзе», живеть «жыве», хочеть «хоча»)[301]. Першы канчатак, хутчэй за ўсё, паходзіць ад адпаведнага дыялектызму старажытнарускага часу[302], другі тып параўнальна часта адзначаецца таксама ў старажытнарускі пэрыяд[303]. Пазьней, каля ХІІІ—XIV стст. абсяг выкарыстаньня толькі -ть у памянёнай форме склаў асобны дыялектны рэгіён, які не пашыраўся ні на будучую ўкраінскую тэрыторыю (дзе -ть і суіснавалі), ні на паўночнарасейскую, але пашыраўся на паўднёварасейскія землі. Разам зь ім, параўнальна старажытным зьяўляецца бесфлектыўная форма (накшталт буде, може, стане, гл. далей)[304].

Пад пэўным уплывам паўночнабеларускіх гаворак усталяваліся формы множнага ліку першай асобы на -мъ (ведаемъ, рухаемъ, чинимъ)[301]. Для параўнаньня, блізкія геаграфічна гаворкі паўночнага ўсходу цэнтральнае часткі беларускай этнічнай тэрыторыі прычыніліся да ўзьнікненьня ў старабеларускай пісьмовай мове падзелу тэматычных і атэматычных дзеясловаў паводле канчаткаў: першыя атрымлівалі згаданы канчатак, у той час як атэматычныя дзеясловы вядомыя з канчаткам -мо (есмо «мы ёсьць»[at], дамо)[202], пры гэтым пазьней апошні канчатак пашыраўся пад украінскім уплывам (гл. ніжэй). Адпаведна паўночна-ўсходняму дыялекту, з ХІІІ ст. вядомая форма есме (гл. вышэй) замест паўднёва-заходняга есмо і маскоўскай ды наўгародзкай есмя[223][305]. Гэты ж канчатак у ІІ спражэньні можа быць растлумачаны таксама як адлюстраваньне рысаў тагачасных паўднёва-заходніх гаворак беларускае мовы. Дзеясловы гэтага ж спражэньня часам адзначаліся заменай на пісьме тэматычнага -и- на -е- (чинемъ, терпѣмъ, находемъ)[306]. Спарадычна адзначаецца -мо як у атэматычных, так і ў тэматычных дзеясловах, існавалі даволі раньнія выпадкі ўжываньня -мы (есмы дали, чинимы, граматы 1347 і 1349 гг.)[307]. Нарэшце, у помніках канца XVI ст. у дзеясловах першай асобы множнага ліку формы на -мо сталі факультатыўнымі або нават пераважнымі[308]. Паралельна гэтаму працэсу, у жывой мове (што неўзабаве адбілося на пісьме) у складзе іменнага выказьніка на ўсе асобы адзіночнага і множнага лікаў пашыраецца зьвязка трэцяй асобы есть (теды[м]я есть сы[н] твой, хто[с] ты есть)[309]. Зь іншых дыялектных (прынамсі, з параўнальна ненарматыўных) найбольш выразнае патрапленьне дыялектных формаў дзеясловаў першай асобы множнага ліку тыпу будо[м] «будзем», мого[м] «можам» (Зборнік біблейскіх камэнтароў пачатку XVII ст.)[310]. Нейкае дыялектнае паходжаньне па ўсёй бачнасьці мела ў шэрагу выпадкаў -мо, якое складае адзіную дыялектную зону з адпаведнай украінскай рысай[307].

Пісьмовасьць г.зв. Зборніку № 262 (гл. вышэй аб перакладах тэкстаў «Ёў», «Песьня песень» і да т.п.), што адносіцца да пачатку XVI ст., адлюстроўвае асобную цікаўную зьяву ў пісьме, а менавіта рэдкія выразна фанэтычныя напісаньні тыпу помолиссѧ, свариссѧ, надѣетца, паствитца[311]. Зь імі збліжаецца Эвангельле Цяпінскага, дзе вядомыя формы тыпу судитца, противитца[312].

ІІ, ІІІ Статуты ўпершыню замацоўваюць амаль паўсюдна напісааньне інфінітыву на -ть (брать, казать, меть)[313], гэтыя ж інфінітывы часам сустракаюцца ў актавых помніках мяжы XVI-XVII стст. У апошняй катэгорыі помнікаў пісьмовае афармленьне дзеясловаў у цэлым захоўвае старэйшыя традыцыі, апісаныя вышэй, хоць заўважаныя таксама формы трэцяй асобы адзіночнага ліку цяперашняга часу на -тъ (пишетъ, хочетъ, чынитъ) або формы наогул без канчатку на зычны (буде, може, стане)[276]. У цэлым такое ж афармленьне на пісьме ў дачыненьні да дзеяслова захоўвае і мастацкая літаратура гэтага часу[264]. У мастацкай літаратуры пэрыяду мяжы XVI-XVII стст. прадстаўлены інфінітыў на -ть у тым ліку і ў пазыцыях пасьля зьбегаў зычных (поднесть, звесть, погресть), што адпавядае стану шэрагу паўночна-ўсходніх гаворак[314].

Будучы час дзеясловаў утвараўся праз даданьне дапаможнага дзеяслову быти да інфінітыўнай формы (буду бити, будемъ говорити), хоць засьведчаная таксама форма будучага складанага ІІ часу, што ўтвараўся даданьнем гэтага ж дзеяслову да дзеясловаў мінулага часу (не ведаю, если будетъ ему княз тыи пенези заплатилъ)[315]. Г.зв. «будучы ІІ» ужываўся пераважна ў даданых дапаўняльных і ўмоўных сказах у актах XV-XVI стст., дзеепрыметнік у такіх формах пераважаў у форме закончанага трываньня. Гэтыя формы ўяўлялі сабою рэшткі стражытнае часавае сыстэмы. Формы такога ж тыпу пазьней ужываліся ў перакладах з польскае мовы або ў творах, якім былі ўласьцівыя палянізмы[316]. Зь іншага боку, у мастацкай літаратуры канца XVI — пачатку XVII стст. гэтыя ж формы зьвязаныя з польскім уплывам[314].

Мінулы час выражаўся толькі пэрфэктам, пры гэтым у першай асобе ўжывалася постпазыцыйная трансфармаваная зьвязка есми (брал есми, вчинил есми, казал есми, поткал есми)[315], а традыцыйны канчатак у гэтых формах, нягледзячы на захаваньне на пісьме, ужо перайшоў у [w]; гэтыя ж формы з асновай на зычны, адлюстроўваючы стан народнай тагачаснай беларускай мовы, выкарыстоўваліся наогул без л (побегъ, рекъ «сказаў», взрос, несъ), але ў літаратуры іншых жанраў яны традыцыйна захоўвалі л і ў гэтых дзеясловах. Множны лік мінулага часу дзеясловаў таксама адзначаўся наяўнасьцю зьвязкі (видели есмо, казали есмо, пришли есмо, спытали есмо)[301][317]. Трэцяя асоба адзіночнага і множнага ліку мінулага часу ўжываецца без падобных зьвязак, хоць яны часам вядомыя ў гэтым палажэньні ў іншых жанрах літаратуры, а сама зьява існаваньня гэтых зьвязак працягвала захоўвацца ў народнай мове[301]. Адначасова, зьвязка ў трэцяй асобе пэрфэкту ўжо на пачатку XVI ст. звычайна не ўжывалася, яна зьнікла яшчэ ў часы існаваньня старажытнарускае мовы[318].

Усьлед за падзеньнем рэдукаваных адбыўся пераход [l] > [w] у дзеясловах мужчынскага роду мінулага часу[319], але, кіруючыся паходжаньнем у іншых часьцінах мовы гуку [w] таксама без удзелу рэдукаваных, можна меркаваць, што ў дзеясловах гэты пераход з уплывам дзеепрыметнікавых формаў мужчынскага роду адзіночнага ліку цяперашняга стану на -въ[320]. Толькі ў актавай пісьмовасьці засьведчаныя формы мінулага часу са значэньнем мнагакратнасьці (биривалъ «браў», робливалъ «рабіў», служивали «служылі», кормливали «кармілі»)[301]. У дзелавой пісьмовасьці і ў шэрагу помнікаў іншых жанраў з канца XIV ст. спарадычна сустракаюцца формы пэрфэкту першай і другой асобаў адзіночнага і множнага ліку са зьвязкай, зьлітай у адно слова зь дзеепрыметнікам на па тыпе быломъ «быў», хотеломъ «захацеў», виделисмо «пабачылі», слышелисте «чулі», што можна абгрунтаваць як палянізм альбо самастойную рысу народнае беларускае мовы[au][321]. З польскім уплывам зьвязаныя таксама выключна кніжныя формы першае паловы XVII ст. у выглядзе зьліцьця дзеяслова-зьвязкі зь дзеясловамі на (далесь, будовалемъ, пришлисмо, реклисмы, зажилихмо, часам зьліваліся зь першым самастойным словам)[322].

Помнікі актаў мяжы XV-XVI стст., у адрозьненьне ад сьвецкай мастацкай або рэлігійнай літаратуры, паказваюць пашырэньне дзеепрыметнікаў цяперашняга часу на -учи/-ючи, -ачи/-ѧчи (бачачи, дбаючи, едучи, живучи), дзеепрыслоўі мінулага часу адзначаліся формамі на -ши (втекши, положивши «паклаўшы», пришодши), адпаведна, сьвецкай мастацкай і рэлігійнай літаратуры было ўласьціва захаваньне старых формаў на / і бяз -ши[323].

Загадны лад другой асобы множнага ліку ў тагачасных паўднёва-заходніх гаворках меў форму -ец’е, што адлюстравана ў зьмяшанай беларуска-царкоўнаславянскай Чэцьці (1489 г.) у выглядзе замены канчатку гэтай жа формы -ите дзеясловаў зь мяккай асновай (веселѣтесѧ, покажѣте, скажѣте)[324]. Рысы гэтых жа гаворак адлюстроўвае загадны лад першай асобы множнага ліку ў дзеясловах з асновай на зычны ці ёт на -мо (будьмо, даймо, разумѣймо)[317]. У паўночна-ўсходніх гаворках тагачаснае народнае беларускае мовы ў аглютынацыйных формах множнага ліку загаднага ладу адсутнічала -и-, што паказваюць творы Ф. Скарыны. Да іншых скарынавых паўночна-ўсходніх рысаў адносяцца адсутнасьць -ѣте і існаваньне -ите пад націскам (гледьте, ходьте, чинте, але возмите, идите, навчите)[317]. Увогуле ж загадны лад у тагачаснай народнай мове неўзабаве па падзеньні рэдукаваных зычных страціў [i] (сѧдте, видте, подьте), што адлюстроўвае згаданы Зборнік № 262)[325]. Урэшце, зь цягам часу ў гэтых формах адбывалася ўніфікацыя: канчатак -ѣте атрымаў перавагу і распаўсюдзіўся на дзеясловы ранейшае мяккае асновы ў паўднёва-заходніх гаворках, тады як у паўночна-ўсходніх іх выцесьніў канчатак -ите[326]. Аднак, у мастацкай літаратуры мяжы XVI-XVII стст. выкарыстаньне абедзьвюх памянёных формаў у цэлым раўнапраўнае[327].

Аддзеяслоўныя назоўнікі ў актавых дакумэнтах з гэтага пэрыяду мелі амаль выключна канчаткі -нье, [н]е, -ніе (будованье, дозволенье, панова[н]е, положе[н]е)[328]>[329]. Раней існыя напісаньні накшталт писание/писанье замест аналягічным сучасным тыпу пісаньне падтрымлівалася формамі, дзе падваеньня не адбылося (зверие, купие, зверье і да т.п.)[330]). Стварэньне аддзеяслоўных назоўнікаў стала вельмі прадукцыйным у рэлігійнай пісьмовасьці першае паловы XVII ст.[331]

Беларуска-літоўскае летапісаньне (гл. вышэй) дзякуючы пранікненьню туды шэрагу беларусізмаў ускосна адлюстроўвае іншыя важныя рысы граматычнага ладу тагачаснае беларускае мовы, а таксама яе зьмены ў кантэксьце паступовага адасабленьня ад старажытнарускіх дыялектаў і паасобных усходнеславянскіх моваў. У гэтых помніках мовы існуе штучнае, неабгрунтаванае выкарыстаньне пэрфэкту, аорысту, імпэрфэкт[av]; асаблівая рэдкасьць аорысту ў тых частках сьпісаў, што апавядаюць аб храналягічна бліжэйшых падзеях, поўная адсутнасьць імпэрфэкту ў тых жа месцах. Формы аорысту тыпу поведе «павёў», поиде «пайшоў» графічна супалі з формамі будучага часу тагачаснага паўднёва-заходняга дыялекту беларускае мовы («павядзе», «пойдзе»), у выніку да арыгінальнага аорысту перапісчыкі дадавалі канчатак -ть, што падтрымлівалася рэаьна існай у народнай мове тэндэнцыяй да замены мінулага часу будучым. Гэтая зьява прасочваецца ў цэлым шэрагу памянёных сьпісаў[332].

Украінскім уплывам тлумачыцца распаўсюджваньне дзеяслоўнага канчатку -мо ў помніках тэрыторыі Беларусі, дзе падобны канчатак адсутны (терпимо, спимо, идемо, пожадаемо, прагнемо), формаў назоўнага і вінавальнага склону множнага ліку назоўнікаў на ѣ (вѣршѣ складати). Кантакты адразу з стараўкраінскай і польскай мовамі спрычыніліся да ўзьнікненьня з XVII ст. у пісьмовых помніках безасабовых канструкцыяў дзеепрыметніку на -но/-то; канчаткаў -ови/-еви назоўнікаў мужчынскага роду множнага ліку ў давальным склоне (лебедеви), утварэньне загаднага ладу на -ете і формы прыметнікаў жаночага роду адзіночнага ліку ў вінавальным склоне на -ои (жаднои речи, покорнои мудрости)[51]. Да ўкраінізмаў трэба адносіць таксама дзеяслоўны канчатак інфінітыву на -ти, які пад уплывам украінскае мовы выцясьняў канчатак -ть, што стаў у пэўнай ступені нарматыўным з пачатку XVII ст.[333] Для дзелавой пісьмовасьці XV-XVI стст. быў уласьцівы пісьмовы палянізм у выглядзе пэрфэктных паводле паходжаньня мінулых формаў, дзе дзеяслоўная зьвязка зьлівалася ў адно слова зь дзеепрыметнікам на або прымыкала да першага знамянальнага слова фразы (видело[м] завжды ча[с], ԝдное[м] речи проси[л], которого[м] терпѣлъ)[316]. Падобная рыса, у выглядзе дзеяслова на -омъ адзіночнага ліку мінулага часу першай асобы, становіцца заўважнай у актавай пісьмовасьці пачатку XVII ст. Перапісаныя ў той жа час копіі ранейшых актаў характарызуюцца канчаткам -мы ў дзеясловах першай асобы множнага ліку[276].

Нягледзячы на існую ў старабеларускай пісьмовасьці спарадычную замену дзеепрыметнікаў, старабеларускай пісьмовасьці яны былі характэрныя, у прыватнасьці, на -ч- (жïвучимъ, сеючий, маючий, Эвангельле Цяпінскага). Наогул жа такія формы, аналягічна сучаснай беларускай народнай мове, не былі ўласьцівыя і тагачаснаму народнаму маўленьню, і такія формы, імаверна, разьвіліся штучна як беларускае фанэтычнае прыстасаваньне да перадачы адпаведнае царкоўнаславянскае лексыкі. Зь іншага боку, іх нязьменныя формы (тыпу шли за нимъ два слепыхъ верещачи ï мовечï, есьли хто умреть не маючи детей, там жа) успрымаліся як дзеепрыслоўі, проціпастаўленыя дзеепрыметнікам[334]. Кніжнікі пазьнейшага часу, у прыватнасьці, перакладалі іх у тым ліку і даданымі азначальнымі сказамі[aw]. Адхіленьні ў цяпінскавым перакладзе Эвангельля сьведчаць і пра адсутнасьць дзеепрыметнікаў на -ш-, -вш-, -ом-, -ем-, -им-[ax][335]. Крыху пачашчаецца замена -ч- на -щ- у пісьмовай праваслаўнай і ўніяцкай літаратуры першай паловы XVII ст. (прагнущый, ходящый, царствующый), што тлумачыцца аднолькаваю далёкасьцю гэтвх формаў ад народнае мовы і, адпаведна, лёгкасьцю іх узаемазамяняльнасьці[336].

Прыслоўе[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

На час існаваньня старабеларускае мовы паказваецца заканчэньне фармаваньня прыслоўя і атрыманьне ім функцыяў акалічнасьці[337].

Тыповымі для старабеларускай мовы раньняга пэрыяду былі суфіксы для ўтварэньня прыслоўяў -де, -амо (-амъ), -уды (-уда, -уду, -уде), -гды (-гда, -где), -ако (-акъ), -ль (-ли, -лѣ). Першыя тры формы, далучаючыся да ўспадкаваных са старвжытнарускага стану формаў къи/кыи, и/йь, инъ, овъ, сь, онъ, тъ, вьсь утваралі прыслоўі са значэньнем месца або напрамку (где, где кольве, всюды)[338]. Ужо ў старажытнарускі пэрыяд акрэсьліўся дыялектызм у выглядзе прыналежнасьці толькі суфіксу -уды замест -уда да гаворак будучай беларускай мовы[339]. Утварэньне прыслоўяў адбывалася і пры дапамозе запазычанай з польскай мовы часьціцы кольвекъ[340].

У прыватнасьці, у старабеларускі пэрыяд акрэсьліваецца выцясьненьне прыслоўем где ранейшага старажытнарускага кде і атрыманьне ім дадатковага значэньня куды (напрыклад, коли мы сами где своею головою потѧгнемъ)[341]. Шырока ўжываным стала прыслоўе инде «у іншым месцы, дзе-небудзь», паўсталае як яднаньне старога инъ з суфіксам де (не было палено и[н]де, иньде искати, вкупѣ се ту[т] и и[н]де). Успадкаваным ад старажытнарускага пэрыяду і даволі частым нават у актавай пісьмовасьці было прыслоўе зде «канкрэтнае неаддаленае месца» (поиди семо здѣ кнѧзь) або ягоныя формы здеся, здесе, сезде, сезде[342]. Акрамя памянёных прыслоўяў, дзелавая пісьмовасьць ХІІІ ст. фіксуе захаваньне старажытнага прыслоўя ту (годно ту тѧжетьсѧ, а тоу были, товаръ былъ ту), якое пазьней стала ўжывацца, па ўсёй бачнасьці, толькі пад уплывам царкоўнаславянскай і польскай моваў[343]. Пазьней старабеларускія кніжнікі ўсьведамлялі гэтае прыслоўе як патрэбны для перакладу царкоўнаславянізм і замянялі яго на народныя формы тутъ, туто, тута, тутаки[344]. Іншым старажытным прыслоўем стала везде «усюды» (богъ везде естъ; вездѣ, гдѣ бы ни было; ли[ст] нашъ везде пꙋбликованъ), якое, аднак стала саступаць прыслоўю всюды. Аднак перавага апошняга стала параўнальна нязначнай, што гаворыць пра роўнаўжыванасьць гэтых прыслоўяў у тагачаснай народнай мове[345]. Пытальна-адносныя і ўказальныя прыслоўі ў старабеларускай мове часьцей за ўсё ўтвараліся пры дапамозе суфіксу -уды (туды, сюды, куды), але помнікі паказваюць на некаторую распаўсюджанасьць у народнай мове і формы на -уда (куда хоче[т] еха[т]). Зь першым суфіксам утваралася і прыслоўе инуды «у іншае месца, у іншым месцы» (если инуды посмотры[ш], инꙋуды пошла)[346].

Стракатая карціна адлюстроўваецца пры выкарыстаньні прыслоўных суфіксаў -ле, -ли, -ля, -ль: утвораныя празь іх прыслоўі маглі мець як народны ці ўспадкаваны са старажытнарускага пэрыяду характар, так і зьяўляцца царкоўнаславянскімі запазычаньнямі, што часам абумоўлівалася кантэкстуальна. Сярод іншага, гэтыя суфіксы пераважалі ў розных тыпах асноваў: у асновах на / пераважае -ль (отусюль), у асновах на /-ле, -ль (отселе). Выключэньні (ԝ[т]коуле), аднак, маглі складаць і вынік уплыву народных формаў. Аналягічны лёс мелі прыслоўі з прыстаўкамі -до, -по. У сваю чаргу, іх частасьць крыху скарачалася дзякуючы паралельнаму ўжываньню з покуль прыслоўя поки[347].

Спэцыфічным у параўнаньні з сучаснай беларускай мовай стала ўжываньня прыслоўя коли, функцыя якога як неазначальнага (у значэньні сучаснага «калі-небудзь») пераважала над адносным тыпу есьті имъ не было коли[348].

Часавае значэньне мелі захаваныя з часу старажытнарускае мовы адзайменікавыя прыслоўі тогды, (на/за)всегды, завседы, иногды, оногды, овогды. Дыяхранічна іх розныя формы мелі неаднолькавае ўжываньне: завсегды фіксуецца ў актавай пісьмовасьці з XV ст. і пашыраецца ў XVII ст., тоесная сучаснай формы завседы зафіксавана толькі адзін раз у помніку XVII ст. (zawsiody ia tam mnoho wyczytain (sic!), ліст да Абуховіча). Аднак над імі яўна пераважае фіксаванае з XV ст. завжды[349]. У значэньні сучаснага часам ужывалася иногды (иногды не бывалъ у васъ), але з пачатку XVI ст. поруч зь ім выступае часомъ, якое становіцца часьцейшым з другой паловы XVI ст.[350]

Прыслоўі спосабу дзеяньня мелі выгляд такъ, какъ, якъ, инакъ, сякъ. Нягледзячы на тое, што іх формы з канцавым замест ера тлумачацца як царкоўнаславянскі ўплыў, формы якъ ды яко былі практычна роўнаўжыванымі, прычым апошняя нават крыху пераважала і падтрымлівалася з боку польскае мовы. У радзе помнікаў з XV ст. яны пераважаюць над какъ. Ад займеньніка инъ утвараліся формы инакъ, иначей з пэўнай перавагай апошняй[351].

Адпрыметнікавае ўтварэньне прыслоўяў мела значэньні спосабу дзеяньня, меры, ступені. Аналягічна старажытнарускаму пэрыяду яны ўтвараліся як формы на ды (напрыклад, непорушно ~ непорушне). Апошнія формы ў старабеларускай пісьмовай мове сталі пераважаць, але яны, асабліва з XVI ст., тлумачацца як палянізмы. Тым ня менш, іх дакладнае разьмежаваньне як народных, кніжных або запазычаных прадстаўляе вялікую цяжкасьць[352]. Некаторыя з палянізмаў падобнага роду зьведвалі фанэтычную адаптацыю (неотволочно, заровно, прудко)[353]. Паводле частасьці ім наступавалі формы прыслоўяў, што супадалі з формамі кароткіх прыметнікаў роднага склону, зь якіх найчасьцейшыя — з прыстаўкамі з-, за-, до- (здавна, допозна, засветла), у раньняй дзелавой пісьмовасьці выступаюць таксама формы на из-/ис- (исперва, издавна)[354]. Крыху радзейшымі сталі прыслоўі з прыстаўкай по- і суфіксам у-, суадносныя з давальным склонам (постарому, порану, подолгу), а з другой паловы XVI ст. асаблівае пашырэньне атрымліваюць падобныя ж формы, але суадносныя з кароткімі прыметнікавымі формамі (по-литовску, по-руску, по-хрестиянску), пры гэтым паралельна зь ёю пад уплывам, па ўсёй бачнасьці, дыялектных формаў існавалі аналягічныя формы з суфіксамі / (по хрс̃[т]ьянски, по кроле[в]ски). Да іх прымыкалі формы спосабу дзеяньня на , суадносныя з назоўным склонам (братерско, жолнерско, людско). У сваю чаргу, з формамі на прыстаўку по- і суфікс / нельга блытаць кніжныя формы, суадносныя з творным склонам тыпу всячески[355].

Адназоўнікавыя прыслоўі паўставалі праз выкарыстаньне асноваў назоўнікаў і дапасаваньне іх у пэўным склоне ў залежнасьці ад першапачатковага слова (напрыклад, з родным склонам суадносіліся прыслоўі додому, зненацку, изначала). Канчатак ускоснага склону мог адпадаць, а сувязь прыслоўя зь ім губляцца (дармо, потай, посполъ)[356]. Большая частка падобных прыслоўяў знаходзіла падтрымку з боку народнае мовы і захавалася дагэтуль, але рад беспрыставачных прыслоўяў, перадусім са значэньнем часу або месца, дасюль не дайшлі (вечере, низе, ночы). Вялікая іх частка мела тэндэнцыю замены на памянёныя тыпы прыслоўяў[357].

Параўнальна нешматлікімі сталі адлічэбнікавыя прыслоўі, пры гэтым простыя іх формы ўтвараліся ад першых трох парадкавых і колькасных лічэбнікаў[358]. Зь іх у помніках розных жанраў да XV ст. ужываюцца архаічныя формы перво, первое, второе, третее, одново, неоднова, одинова. Першыя дзьве формы паступова выцясьняліся формай (на)первей або, з XVI ст., перше(й). Урэшце, больш прадуктыўнымі, суадноснымі з народнай мовай і ўжыванымі ў помніках розных жанраў сталі прыставачныя формы на /, по-, на-, за- (вдвохъ, попершому, начетверо, заодно)[359]. Прыслоўі са значэньнем паўтаральнасьці цесна ўзаемадзейнічалі як з народнымі, так і з царкоўнаславянскімі формамі: так, да XV ст. царкоўнаславянскія суфіксы -жды і -кратъ ужываюцца нават у актавай мове. У народнай мове ім адпавядалі спалучэьні тыпу «лічэбнік+раз», якія часам пранікалі ў пісьмовую мову (разъ на день... дрꙋги[и] ра[з] на день). З XVI ст. шырока ўжываюцца прыслоўі спосабу дзеяньня з суфіксам -ако/-яко (двоѧко, четворако, седморако)[360].

Аддзеяслоўныя прыслоўі прадстаўленыя яшчэ радзей, яны звычайна мелі малую колькасьць тыпаў, характарызаваліся адсутнасьцю ўнутранай варыяцыйнасьці. Большая іх частка ўтваралася ад ад дзеепрыметнікаў залежнага стану паводле мадэлі адпрыметнікавых прыслоўяў на /, некаторыя, мажліва, ужо ад ад'ектывізаваных дзеепрыметнікаў. Зь іх пераважаюць формы на -н- (неотступно), радзей сустракаюцца на -м- (неисходимо), але абодва мелі кніжны характар. Рысы прыслоўя набылі былыя дзеепрыслоўі на / (нехотѧ), але падобныя ўтварэньні таксама зьяўляліся рэдкімі. Дзеяслоўнае паходжаньне мелі таксама прыслоўі навстычъ, наотсечъ, наповалъ[361].

Вышэйшая ступень параўнаньня прыслоўяў утваралася пры дапамозе суфіксаў -ей, (глыбей, большъ), зь іх утвараліся і кантамінаваныя формы (болшей, вышшей, лепшей)[362]. Найвышэйшая ступень, за выняткам польскага пісьмовага запазычаньня на- і царкоўнаславянскага пре-, мела ўтварэньне праз прыстаўку най- (найменшъ, найзычливей, найсилней)[363].

Сынтаксіс[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Зьвесткі пісьмовых помнікаў старабеларускае мовы дэманструюць шэраг інавацыяў у тым ліку і ў галіне сынтаксісу, сярод якіх адзначаліся, у прыватнасьці, пашырэньне выкарыстаньня складаназалежных сказаў і замена прыназоўнікавымі канструкцыямі беспрыназоўнікавых[78]; шырокае ўжываньне поўных формаў прыметніку ў функцыі выказьніку; дапасаваньне лічэбнікаў «два», «тры», «чатыры» з назоўнікамі ў множным ліку роднага склону (тры столы і да т. п.); канструкцыі тыпу лепшъ за его, вышелъ от всих, пошолъ до дому, сталося ему; адпаведнікі уласна беларускіх злучнікаў у складаных сказах («што», «нібы», «калі», «як» і г. д.), «ці/чы»[364][365]. Асобныя інавацыі адзначаныя ў ХІІІ ст.: так, імаверна, узьніклыя пад уплывам фіна-вугорскіх і балтыйскіх моваў назоўнікі на / перад інфінітывам у Смаленскай праўдзе 1229 г. замяняюцца на / (такова правда оузѧти роусину, але таковоу правдоу възѧти роусиноу)[366], але першая форма працягвала існаваць у XIV—XVII ст. як у полацка-смаленскай, так і ў пісьмовасьці іншых паўночных беларускіх рэгіёнаў (Вільня, Трокі, Маладэчна)[367]. Для сынтаксісу старабеларускае пісьмовасьці былі ўласьцівыя як малалікія адрозьненьні ад іншых славянскіх моваў, так і існаваньне шэрагу замацаваных прыёмаў, уласьцівых як перакладам, так і арыгінальнай творчасьці[368].

Вылучаецца сынтаксіс актавае пісьмовасьці ў параўнаньні зь іншымі жанрамі пісьма дзякуючы наяўнасьці ў першай аднародных частак, зьвязаных падпарадкавальнымі зносінамі[369].

У сынтаксісе старажытнарускае мовы існавала канструкцыя «давальны самастойны», якая пачала разбурацца пасьля спыненьня зьмены дзеепрыметнікаў цяперашняга і мінулага часу. У выніку, у народнай беларускай мове дзеепрыметнік у складзе такой канструкцыі замест формы давальнага склону мужчынскага роду пачаў ужывацца ў форме назоўнага або давальнага склонаў жаночага роду, чым фактычна пераўтварыўся ў дзеепрыслоўе (и седши ему, и выходечи ему. Аднак шэраг арыгінальных і перакладных помнікаў няактавае пісьмовасьці другой паловы XVI ст. паказваюць на малую ўласьцівасьць такога звароту народнай мове таго часу[370]. У пэўных народных гаворках гэтая зьява, аднак, захоўвалася, што дэманструе «Дыярыюш» Філіповіча (стоячому мнѣ на млтвѣ стра[х] мя таки' обнялъ, выѣждзаючи мнѣ з села того великая тлуща люде' вышла)[ay][371]. Наогул старабеларускі сынтаксіс часам мог мець царкоўнаславянскія, старажытнарускія, чэскія, сэрбскія ўплывы[364]. Быў адлюстраваны іншы дыялектызм старажытнарускага часу, а менавіта суіснаваньне злучнікаў а ды и (Корачов а Слоним, я а ты, толико царѧ а мене)[372]. У якасьці дыялектызму тлумачыцца таксама спарадычна існая канструкцыя «ёсьць + родны склон назоўніка» (у Смаленскай праўдзе 1229 г., у грамаце хана Тахтамыша 1392-1393 гг.)[az][373].

Дзякуючы перакладным помнікам літаратуры мяжы XVI—XVII ст. адлюстроўваюцца такія зьявы як захаваньне вінавальнага склону ў дачыненьні да адушаўлёных асобаў (корол позвал лѣкары, послал тогды послы) і дзеепрыметнікаў залежнага стану ніякага роду ў ролі выказьніка безасабовых зваротаў (его прыведено, Атылю королем обрано)[374].

Параўнальна рана ў старабеларускай пісьмовасьці адзначаецца існаваньне двухсастаўных недапасаваных канструкцыяў (дано опочинок, ер̃слимъ взято, а той ярлыкъ писано у Ордѣ), але паралельна зь іх утвараліся аднасастаўныя безасабовыя (голову его у озеро укинено, дано им таблицю)[ba][375]. З XVII ст. на пісьме ў сынтаксісе часам існавалі дваістыя спосабы выражэньня: назоўнік і прыметнік у прэдыкатыўнай функцыі маглі мець формы назоўнага або творнага склону (чаровникъ быль — чаровнико[м] бы[л], суть балваны — суть балванами, бу[д] же вдячный — бу[д] же вдячны[м]); прыметнікі ў той жа функцыі — кароткія альбо поўныя формы (выхованъ бы[л] — выхованый бы[л], бы[л] впроваженъ — бы[л] впроваженый); дзеясловам мінулага часу няпэўна-асабовых сказаў часам адпавядалі дзеепрыметнікі залежнага стану мінулага часу ніякага роду (зложили — зложено, повѣдали — поведано, дали ей имя — дано ей имя)[376]. У сваю чаргу, наяўнасьць падобных безасабовых сказаў з выказьнікам у форме дзеепрыметніку залежнага стану мінулага часу ніякага роду на -то/-но ў кантэкстуальных умовах можа тлумачыцца польскім уплывам («Гістарычныя запіскі» Ф. Еўлашоўскага)[377]. Урэшце, спрадвечны або запазычаны характар не ўсталяваны для шэрагу сынтаксічных зьяваў, у прыватнасьці, выкарыстаньне альбо (по[д] да[х] албо оу подворье албо оу до[м])[378].

Лексыка[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Аркуш зь першага слоўніка Лаўрэнція Зізанія (1596), зьлева словы на царкоўнаславянскай мове, справа — адпаведнікі «простай мовай».

Аналягічна іншым славянскім мовам, бальшыню лексычнага фонду мовы складалі лексэмы славянскага паходжаньня, асабліва ўсходнеславянскага.

Існавала пашырэньне лексэмаў, якія раней зьяўляліся агульнавядомымі для славянаў, але мелі статус дыялектызмаў, у якасьці агульнаўжываных у мове. На аснове славянскіх каранёў было мажлівым утварэньне новых словаў, пры гэтым асноўным шляхам была афіксацыя з прыцягненьнем суфіксаў і прыставак[78]. У пісьмовай старабеларускай мове шэраг такіх шляхоў быў рэдкім: так, Баркулабаўскі летапіс канца XVI ст. прадстаўляе практычна выключную значнасьць дзякуючы адлюстраваньню ў ім памяншальных формаў тыпу матухно, панюшко, зезулюхно[379].

Да агульнаславянскае лексыкі ў старабеларускай пісьмовасьці, адносяцца, у прыватнасьці, гнездо, братъ, мѧсо, верити, хотети, ходити, богатый, далекий, веселый[380]. Побач вылучаецца лексыка агульнаславянскага паходжаньня, што атрымала спэцыфічнае беларускае разьвіцьцё (вышинѧ, початокъ, подлога, боронити, лаѧти, привитати, даремный, шаленый, дробный, борзо, доловъ, лепей[381], уласнае фанэтычнае аблічча (ночь, тысѧча, сторона), спэцыфічнае словаўтварэньне (местце, покоуса, таемность, выбавити, заспевати, выславити[382]. Адзначаецца ўласна беларуская лексыка (блискавица, збавенье, змова, прѧгнути, закликати, вчинити, добрый, пекельный, тлустый, даремне, первей, поки[383], асобная іх частка (колы, погинути, частина) прадстаўленыя ў дзелавых помніках этнічнае беларускае тэрыторыі з ХІІІ ст.[48], а з пэрыяду Кіеўскае Русі ў старажытнарускай мове вылучаюцца «заходнерускія» дыялектызмы (цѣрь, веребей)[bb][384] або дыялектызмы, што пазьней будуць сустракацца толькі ў адной усходнеславянскай мове побач са старабеларускай або ва ўсіх трох гэтых мовах і часткова ў адной з трох (пуща, крыница, ролья, небогъ > небожчикъ)[385]. Выразнаю рысаю лексычных кніжных прыёмаў у першай палове XVII ст. становіцца вольны зварот з польскай, беларускай і царкоўнаславянскай лексыкай дзякуючы рознай частасьці карыстаньня моўных сродкаў (чынити — дѣяти, завжды — присно, гледети — смотрети і г. д.[386] Што ж датычыць уласна дыялектнае лексыкі, разыходжаньні павялічваюцца з XIV ст. дзякуючы росту дыялектных зьяваў у гэтай галіне[387], але ў выпадку старабеларускай і стараўкраінскай моваў яны не прывялі да параўнальна значнага разьмежаваньня[388].

  • Запазычваньні:

Сярод запазычваньняў адзначаліся палянізмы, лацінізмы, германізмы (у прыватнасьці, са скандынаўскіх моваў), царкоўнаславянізмы, літуанізмы, цюркізмы (гл. таксама татарская мова ў Беларусі), элінізмы (запазычваньні з грэцкае мовы), уралізмы (запазычваньні з уральскіх моваў)[78].

Для пісьмовае старабеларускае мовы пэрыяду замацаваньня або прынамсі зьяўленьня беларускіх рэлігійных тэкстаў адпаведным творам была ўласьцівая вялікая разнастайнасьць лексычных сродкаў у выглядзе народных словаў і палянізмаў пры тлумачэньні царкоўнаславянізмаў у перакладзе (рещи — речи; мовити — вымовити; поношенье — поношенье, ганьба, наруганье; риза — риза, шата, шатина, оденье), што стала як вынікам большага багацьця старабеларускае мовы, так і пэўнае неўнармаванасьці слоўніку ў пэрыяд выцясьненьня зь літургіі царкоўнаславянскае мовы[389]. Акрамя запазычваньня царкоўнаславянскай агаласоўкі ў пісьмовым афаріленьні словаў, існаваў слой уласна царкоўнаславянскіх запазычваньняў (стража, мзда, храмъ[390].

Дзякуючы пісьмовым кантактам унутры ВКЛ, адукацыі ўраджэнцаў сучаснае Беларусі на этнічна ўкраінскіх землях ВКЛ і прытоку ўкраінскага духавенства ў Амсьціслаўскае ваяводзтва пасьля падпісаньня Берасьцейскай царкоўнай уніі ды прытоку пісьменьнікаў украінскага паходжаньня ў старабеларускую мову пранікалі запазычваньні ўкраінскага паходжаньня, якія рэалізоўваліся таксама ў перайманьні агаласоўкі слова (котрий, що, сокіра) і зьмяшэньня на пісьме иы (печаты |и|, влади |ы|-ка, риба, ріданіе), ѣи (види(ѣ)ти, терпи(ѣ)ти, исти хочѣ, свѣдитель, довтѣпъ). Гэтыя рысы сустракаюцца, як правіла, у помніках паўднёвага захаду сучаснае тэрыторыі Беларусі («Катэхізіс» С. Буднага, Прамова Мялешкі) і некаторыхз дакумэнтах зь іншых паўночных земляў ВКЛ. Шэраг як стараўкраінскіх, так і сумесных стараўкраінска-польскіх запазычваньняў фрагмэнтарна адзначаны таксама ў марфалягічным ладзе мовы (гл. вышэй)[391][51]. Іншыя ўкраінізмы рэалізоўваліся выключна ў пісьмовым выглядзе: часьцейшае выкарыстаньне этымалягічнага яць (въ грѣсѣ, моцьнѣйший, приѣхалъ); выкарыстаньне і ў спалучэньні перад галосным (каменіе, познанію, людіе); и або й у значэньні й пасьля галосных у сярэдзіне і асабліва канцы слова замест частага ў старабеларускай знаку паерык (берестеискыи, великий, тайны); замена o > ω, асабліва ў пачатку слова (ωстаночнои, ωчію, дармω); замена старабеларускага у ў пазыцыі пасьля цьвёрдых зычных на оу, , радзей ѫ (широтоу, словѫ, послꙋшенства), у той жа час беларускае магло замяняцца на оу, ѫ, беларускае оу магло адпавядаць , ѫ, украінскае ѫ — беларускаму ю; параўнальна рэдкае ў параўнаньні зь іншымі беларускімі тэкстамі выкарыстаньне э ў значэньні [e]; перавага ў тэкстах ѧ замест ; часьцейшае ўжываньне літары s (зяло) у значэньні [z] (sвѣрей, ноsе, книsе); выкарыстаньне літары ґ для перадачы выбухнога [g] запазычваньняў (венґер, ґрековъ), пашырэньне пад паўднёваславянскім уплывам замены ъ > ь у канцы словаў (пророкь, своемь, низь); спарадычная замена знаку паерык на ъ, ь (мер’твые > мрътвыи, мает’ — маеть, ин’шихъ — иншихь), пры гэтым усе з гэтых пісьмовых адрозьненьняў мелі сыстэматычны характар[51].

Кантактам з балтыйскімі мовамі (або іх субстрату) прыпісваецца паходжаньне дробавых лічэбнікаў тыпу «паўтраця»; структурна-сэмантычнай блізкасьці некаторых займеньнікаў, прыслоўяў і прыназоўнікаў; агульнай валентнасьці паасобных дзеясловаў, канструкцыяў адмоўя ў спалучэньні з родным склонам, канструкцыяў зь дзеясловам «мець» і г. д.[5][51][392]. Асобныя балцкія дыялекты (летувіская мова) абавязаныя такім запазычваньням як пуня, стодола, груца[390].

Старабеларускія тэксты кітабаў, адносячыся пераважна да рэлігійнага рэгістру мовы, праяўляюць наяўнасьць спэцыфічных арыенталізмаў з галіны рэлігійнай лексыкі ісламскага абраду: [дуа́] «малітва», [с’элам] «прывітаньне», [вас’ійат] «запавет»[393].

Запазычаньні з польскае мовы праяўляліся як у зьмены агаласоўцы словаў у дзелавых помніках з канца XV ст. (влостный «валасны», постронний, ωбротити), так і ва ўласна лексычных палянізмах (вшелѧкий «усялякі», жаденъ «ніводны», кгды «калі» [у значэньні часу], росказати «загадаць»), але іх роля ў актавых дакумэнтах паказвае на карысьць пачатку працэсу інтэнсіўнага пранікненьня польскае лексыкі ў старабеларускую мову[394]. Сярод палянізмаў вылучаліся як успрынятыя жывой мовай (жолнеръ, ланцугъ, моцъ), так і ўжываныя толькі ў пісьмовасьці (маетность, владность, вшетеченство)[395]. Да палянізмаў адносіцца таксама пласт пісьмовых формаў адушаўлёных назоўнікаў мужчынскага роду назоўнага склону, дзе аснова на заднеязычны ў множным ліку зьмянялася на сьвісьцячы, калі такія напісаньні (волцы, пророци, писменници) праз спэцыфіку помніку не тлумачацца як царкоўнаславянскія[396]. Польскім жа ўплывам тлумачыцца замена на пісьме канчатку назоўнікаў жаночага роду роднага склону пад уплывам прыметнікаў у польскай мове тыпу королѧ арабіеи[397], пашырэньне канчатку -емъ на назоўнікі ніякага роду адзіночнага ліку з асновай на не зацьвярдзелы (пога[н]стве[м], сэрцэмъ)[398]. Працэс засваеньня палянізмаў старабеларускім пісьменствам па ўсёй бачнасьці скончыўся ў сярэдзіне XVII ст., бо тагачасныя помнікі (прыкладам, Статут Полацкага брацтва 1651 г.) паказваюць адсутнасьць новых палянізмаў[399].

Дзякуючы прамым кантактам зь нямецкай мовай, а таксама пасярэдніцтвам ідыш і польскае мовы, у прыватнасьці, з прычыны кантактаў поўначы ВКЛ зь Лівонскім і Тэўтонскімі ордэнамі, а таксама Рыскім арцыбіскупствам, у тагачасную народную мову пранікалі германізмы, якія адтуль траплялі ў актавую пісьмовасьць (буда, крижъ, коштовати, кгвалтъ, барберъ, маршалокъ, рада, лаштъ) зь першай паловы XVI ст.[400]

Асноўны аб’ём лацінізмаў у старабеларускай мове склалі словы нязьмененыя словы, словы зьмененага значэньня і ўласныя ўтварэньні на аснове лацінскіх каранёў. Невялікая колькасьць словаў, што зьмянілі сваё вымаўленьне пад уплывам трэцяе мовы, сьведчыць пра прыход асноўнай часткі лацінскай лексыкі непасрэдна з мовы-арыгіналу[401]. Аднак асваеньне лацінскае лексыкі ў актавых помніках стала прыкметным толькі з канца XVI — пачатку XVII стст.[400] З часоў Люблінскай уніі ўзмацняецца прыток лацінізмаў, выкліканы ўзаемадзеяньнем актавае пісьмовасьці ВКЛ з актамі Польшчы, замацаваньнем лаціны ў дыпляматыі і навуцы, вывучэньнем лаціны як прэстыжнае міжнароднае мовы ў каталіцкіх і праваслаўных брацкіх школах[402]. З XVII ст. дзякуючы ў тым ліку палянізацыі справаводзтва ВКЛ на старабеларускай мове насычаецца лацінізмамі, пры гэтым нярэдка шэраг іх вядомы толькі ў актавай мове, узьнікаюць нэалягізмы на лацінскай аснове (антецесоръ, прынцыпалъ, дыспонованье)[403], хоць, да прыкладу, брацкая праваслаўная літаратура пачатку XVII ст. мае сьляды самастойнага их запазычваньня[404]. Нягледзячы на пачашчэнне лацінізмаў, побач з гэтым актавая пісьмовасьць гэтага часу практычна ня мае царкоўнаславянізмаў, што робіць яе мову надзвычай блізкай да народнай, гэты статус, такім чынам, ускосна падтрымліваўся дзяржаўнымі сродкамі[405]. У цэлым важнае ўяўленьне аб агульнай гісторыі лацінізмаў у пісьмовай старабеларускай мове надае «Дыярыюш» А. Філіповіча, бо нават у заангажаваным у падтрымку праваслаўнае культуры ВКЛ творы, дзе было б чаканым адумысьля адмаўленьне ад «лацінскага», лацінізмы ўжытыя шырока, што сьведчыць аб значным убудаваньні іх у моўную практыку[406].

Пісьмовыя помнікі старабеларускага пісьменства пэрыяду XVXVIII стст. сьведчаць пра захаваньне пры працэсе запазычаньня іншамоўных лексэмаў такіх зьяваў як перадаваньне сярэднеэўрапейскага l як л’ (люнаты, лaбири [л’а], капалaнъ [л’а], каппеллѧ [л’а]) і аналягічнае перадаваньне лексэмаў арабскага паходжаньня (корабеля), захаваньне цьвёрдага характару s, z (сындикъ, сынодъ, визытовати), перадаваньне грэцкіх β як б (дьѧбл-, барбар(ъ)) і θ — як т (аритметыка, ωртокграθеѧ)[407]. У адпаведнасьці са славянскай схемай будаваньня складу (цьвёрды зычны + галосны задняга раду) у лацінізмах мяжы XVI—XVII стст. частае ы пасьля зычных (видымусъ, композыцыя, юрыздыкцыя), аднак частае таксама і и[278]. Напісаньні як першага, так і другога тыпу не разыходзіліся з жывым вымаўленьнем[408], але ы пасьля зубных у запазычаньнях досыць рэдкае і сустракаецца ў асноўным у эпоху пачатку засваеньня гэтых лексэмаў[409].

Дзякуючы пасярэдніцтву польскае мовы ў старабеларускую мову, у прыватнасьці, пранікалі запазычваньні з моваў Заходняй Эўропы, існаваў асобны слой уласна польскіх запазычваньняў. У тэкстах пэрыяду пасьля скасаваньня афіцыйнага статусу мовы — павелічэньне колькасьці палянізмаў, царкоўнаславянізмаў і русізмаў.

Многія запазычваньні зазнавалі ўласна беларускія фанэтычныя працэсы: дыстантную дысыміляцыю (перкгримъ > пелкгримъ), кантактную дысыміляцыю (брамка > бранка), мэтатэзу (мураръ > мураль > муляръ), спрашчэньне зьбегаў зычных (вспанялый > спанялый), мяшаньне с і ш (арестъ > арештъ, смалецъ > шмалецъ, стрихъ > штрихъ)[410].

Фразэалёгія[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Адметная фразэалёгія зафіксаваная ўжо ў вышэйзгаданай смаленскай «праўдзе» (дамове) з Гоцкім берагам і Рыгай 1229 (люди с колы перавести)[199]. Фрагмэнтарна яна вядомая дзякуючы татарскім рукапісам арабіцай (галаву зьвесіць, сэрца баліць, чыніць паклон)[411], крыніцаю яе пранікненьня ў пісьмовую мову была як народная беларуская мова (як свинья в болоте, ходити по людях), так і царкоўнаславянская мова (соль земли, глас божий)[412].

Пісьмовасьць[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

У пісьмовай старабеларускай мове ў асноўным выкарыстоўваўся кірылічны альфабэт. Складам літараў і прынцыпам артаграфіі старабеларуская мова істотна адрозьнівалася ад сучаснай, маючы вялікі склад літараў і этымалягічны прынцып у правапісе, праз што старабеларуская пісьмовасьць значна разыходзілася з вуснай (у адрозьненьне ад сучаснай беларускай мовы). Адзначаецца зьвязанасьць пісьмовай традыцыі старабеларускае мовы з царкоўнаславянскай[413][10][84]. Вызначаная ўнівэрсальнасьць і дагматычнасьць пісьма дазваляла выкарыстоўваць пісьмовую старабеларускую мову для тагачасных гутарковых варыянтаў як беларускай, так і ўкраінскай моваў[51][10][75]. Як правіла, гэтыя каноны распаўсюджваліся і на літаратуру сьвецкіх жанраў, але рэлігійнае паходжаньне гэтых правілаў пацьвярджаецца найбольшай увагай да гэтага прынцыпу менавіта ў помніках рэлігійнае галіны[51]. Аднак ступень прытрымліваньня гэтых канонаў хісталася ў залежнасьці ад жанравай характарыстыкі тэксту і асабістых густаў складальніка[11]. Найбольш адарванай ад пісьмовай траыцыі стала актавая мова, хоць і яна ў сілу абсорбцыі тагачасных стылявых прыёмаў і агульных паняцьцяў аб традыцыйнасьці ня стала поўным адлюстраваньнем тагачаснай беларускай мовы[414].

Выкарыстоўваліся таксама лацінскі альфабэт (эпізадычна, напрыклад Хроніка Быхаўца) і арабскае пісьмо (дакумэнты літоўскіх татараў, якія выкарыстоўвалі арабскае пісьмо для трансьлітарацыі старабеларускай пісьмовасьці).

Пры пераходзе на іншыя, менш традыцыйныя сыстэмы пісьма традыцыйнасьць, прынятая ў кірылічным запісе, зьнікала, што прыводзіла да больш дакладнае перадачы гукавага ладу мовы[415][416][bc][417]. Разам з тым, існавала пэўнае адхіленьне ад гэтых нормаў, што станавілася прычынай зьнікненьня некаторых літараў, што пазначалі ў старабеларускай адзіную фанэму (напрыклад, выкарыстаньне е на месцы этымалягічнага ѣ)[418]. З другой паловы XVI ст. у пісьмовай старабеларускай мове паўстала тэндэнцыя да перадачы выбухнога [g] шляхам літары г або спалучэньняў кг, гг[364]; замены рэдукаваных старых усходнеславянскіх ъ, ь на о ды е адпаведна, вялікага юсу на у; перадачы ы перад р, ж, ч, ш, щ, ц; прыбраньня на пісьме ѣ і перадачы а як е пасьля мяккіх зычных (паметь «памяць», месец «месяц»)[419]. Аднак нормы так і не дасягнула адлюстраваньне дзеканьня і цеканьня ў адрозьненьне ад, прыкладам, зацьвярдзеньня шыпячых[51].

Тэндэнцыі да разьмежаваньня літараў[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Акрамя адкіданьня графічных дублетаў і руху да паступовага збліжэньня традыцыйнай тэхнікі пісьма з жывым тагачасным вымаўленьнем беларускае мовы, адбываліся зьмены пісьма ў строгім сэнсе, г.зн. праводзіліся выключна ўтылітарныя падыходы ў выглядзе адаптацыі пісьма пад найбольш частыя патрэбы грамадзкага жыцьця. Гэта, а таксама фізычная разьмежаванасьць з этнічна расейскімі землямі, абумоўлівала паступовае аддаленьне ад ранейшых артаграфічных традыцыяў і складаньне ўласнае спэцыфікі кірылічнага альфабэту ў старабеларускай пісьмовасьці.

Так, цягам ХIII—XIV стст. была выцесьненая літара ѥ («е» ётаваная), якая замянялася пераважна на г.зв. «шырокае»е (ѥхати > таємница)[420]. З XVI ст. у старабеларускай пісьмовасьці узьнікае літара ε, што выступала ў абедзьвюх пазыцыях[421].

Помнікі старабеларускага пісьменства ХIII—XIV стст. паказваюць на захаваньне старажытнарускай традыцыі выкарыстаньня і (выкарыстоўвалася, адпаведна, рэдка і ў асноўным пасьля галосных). Аднак у XV ст. выкарыстаньне літары пашыраецца перад галоснымі пріехати, великіи, евноутіи, а зь першае паловы таго ж стагодзьдзя — у пачатку словаў перад галоснымі (іюда, іаковъ, іорданъ). Адначасова, у любой пазыцыі і ў канцы XVI — XVII стст. магла існаваць у пазычаньнях (архімандритъ, філософъ, абридлівость), у той час як акты той жа эпохі літару практычна ня ведаюць[422]. У значэньні и, а таксама в і другога кампанэнту дыграфу оу вядомая літара іжыца ѵ (сѵмеонъ, тайноѵ, еѵхаристіа), але ў цэлым яе ўжываньне мінімальнае[423].

З XIV ст. разьмяжоўваюцца функцыі оу, у, : першая ўжываецца ў пачатку (оу ригу, оустье), другая і трэцяя — у сярэдзіне і ў канцы (мꙋдрость, емꙋ, судити)[424].

Практычна нязьменным засталося выкарыстаньне літараў а, ы, ю, адбывалася некаторае зьмяшэньне е ды о ў значэньні сучаснага ё (ленъ, медъ, песъ, але всо, слозы), але ўвогуле на заканамернасьць выкарыстаньня е таксама на месцы [o] пасьля мяккіх зычных гэта не паўплывала[425], пэўныя выпадкі пераадоленьня гэтае неадназначнасьці прадпрымаліся ў іншых выглядах (гл. далей).

Акрамя пашырэньня ераў у выніку другога паўднёваславянскага ўплыву (гл. вышэй), зь літарай ъ зьвязанае ўзьнікненьне адметна старабеларускай рысы: пастаноўкі ъ ды ь у сярэдзіне групы зычных (балъванъство, кгьвалтовъне, малъжонъка), з другой паловы XVI ст. ъ пашыраецца таксама між прыстаўкай і ётам (зъеханье, зъездъ, ԝбъявити)[426].

Здаўна пераважна дзеля пазначэньня [ɣ] прымянялася г у адрозьненьне ад дыграфаў зь яе ўдзелам[427].

У актах XVI—XVII стст. назіраецца выцясьненьне літары ф на карысьць ѳ, што зьяўляліся дублетамі і, такім чынам, несьлі аднолькавае гукавае значэньне. Вельмі рэдка і па-за межамі актавае пісьмовасьці ўжываліся літары «псі», «ксі» дзеля пазначэньня адпаведных зьбегаў зычных у запазычаных словах (ѱаломъ «псалом», алеѯандеръ «Аляксандар»)[428].

Астатнія літары для пазначэньня зычных (б, в, д, ж, к, л, м, н, п, р, с, т, х, ц, ч, ш, щ) практычна захавалі традыцыі свайго ранейшага выкарыстаньня, хоць зь цягам набліжэньня пісьма да народнае мовы ужытак некаторых зь іх мог хістацца[429].

Ступені дэмакратызацыі пісьма[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Зь цягам разьвіцьця старабеларускага пісьменства, у прыватнасьці, па павелічэньні выкарыстаньня пісьма праз розныя грамадзкія патрэбы, выпрацоўваюцца пэўныя прыёмы ў бок набліжэньня пісьмовае мовы да народнай. Аднак гэты працэс стаў у вялікай ступені стрыманым (прынамсі нестыхійным), і запавольваўся як сувязьзю са старажытнай культурай пісьма, так і існым ва ўсіх мовах пэўнага «адставаньня» пісьма ад разьвіцьця тых ці іншых рысаў у мове. Разьвіваўся гэты працэс храналягічна і па-рознаму ў асобных жанрах, у выніку паводле ступені дэмакратызацыі вылучаюцца рэлігійныя пераклады, апакрыфічна-біблейскія тэксты, друкаваныя біблейскія тэксты, сьвецкія мастацкія творы, актавая і прыватнаправавая пісьмовасьць[430]. Для параўнаньня, прыкладна ў такую ж схему ўпісваюцца розныя ступені існай раней старабеларуска-царкоўнаславянскай дыглясіі (гл. вышэй).

Некаторыя захаваныя кнігі Літоўскай Мэтрыкі ўжо з канца XV ст. адлюстроўваюць паступовае скарачэньне ўжываньня ѣ (напрыклад, напісаньне е ў словах вено, лесъ, сено замест этымалягічнага яць), хоць часам ён паўставаў на месцы этымалягічнага е (маетѣ, послѣ, тѣрпѣти). Ставіліся спробы адлюстраваньня пераходу [v] > [w] у шэрагу пазыцыяў шляхам напісаньня в (вказовати, встава, вжо, впросити) і яканьня шляхам замены этымалягічнага малога юса (ѧ) на е (деветь, седечи, присегнути), пры гэтым апошняя рыса сустракалася ў стараўкраінскай пісьмовасьці пад старабеларускім уплывам і незалежна — у помніках на паўднёвых дыялектах расейскае мовы XVII ст., прычым у апошнім выпадку такая практыка сустракалася пераважна ў тых жа лексэмах, што і ў старабеларускай пісьмовасьці[431]. Зь іх адлюстраваньне ў памянёным выглядзе гуку [w] часьцей за ўсё праводзіцца ў дзеясловах мужчынскага роду мінулага часу, у іншых пазыцыях яно магло выражацца і як гіпэркарэкцыя л (почалъшы, далшы, взѧ[л]ши)[432].

Пазьней пэўная дэмакратызацыя правапісных нормаў была прадоўжаная С. Будным, які досыць пасьлядоўна адлюстроўваў [u] > [w] і зацьвярдзеласьць шыпячых (гл. вышэй)[244], вядомыя напісаньні дзеясловаў з постфіксам -ся як судитца, помолиссѧ і г. д. (гл. вышэй) Эвангельле Цяпінскага па сутнасьці скончыла этап стабілізацыі артаграфіі і выцясьненьня зь пісьма царкоўнаславянскіх сродкаў[433]. Нягледзячы, аднак, на паступовае і ўсё большае збліжэньне амаль усіх помнікаў старабеларускае пісьменнасьці з народнай мовай, найбольш пасьлядоўнымі зь іх безпдносна да храналёгіі стала актавая пісьмовасьць, якая, да таго ж, мела пэўнае кола сыстэматычна адлюстраваных рысаў: амаль поўная адсутнасьць царкоўнаславянскіх напісаньняў у агаласоўцы (врагъ і да т.п.), канчатку -аго ў аніякім і мужчынскім родах роднага склону прыметнікаў і дзеепрыметнікаў на -щ-, што зьвязана з шырокаўжываным, практычна скіраваным характарам такіх помнікаў[369]. З таго ж часу ставяцца спробы адлюстраваньня ёту не перад галоснымі, які раней графічна не адрозьніваўся ад и, у выглядзе дыякрытычных знакаў над гэтай літарай авбо яе вынасам. Апошні прыём з пачатку XVI ст. стаў правобразам знаку паерык, які выкарыстоўваўся ў тым ліку і ў гэтым жа значэньні (гроше[и], але мате’, во’техъ, на’митъ[bd]. У канцы XVI ст. урэшце незалежна ад сучаснага паўстае знак й з тым жа значэньнем[434].

У XVI ст. параўнальна часта пачынаецца адлюстраваньне на пісьме дзеканьня і цеканьня (глаголець, поводзе, метаци, дзедзич, жеръдзье озеродное, Арцемъ)[435].

Зь іншага боку, прыкладна пасьля сярэдзіны XVI ст., г.зн. пасьля зьвядзеньня да мінімуму царкоўнаславянскага ўплыву, канчатак дзеясловаў -ть, адпаведны народнай мове, на пісьме стаў замяняцца на -тъ[436]. Згодна са старажытнарускай традыцыяй, не пазначалася мяккасьць л, с, з, д, т, н, але ў другой палове XVI — пачатку XVII стст. ставяцца спробы яе адлюстраваньня (людьми, ганьба, запальчивость)[437]. Выключнай стала тэндэнцыя В. Цяпінскага у ягоным «Эвангельлі» да пачашчэньня ь як сродку перадачы асыміляцыйнае мяккасьці зычных (сьвиренъ, есьть, часьть)[438], падобная асыміляцыя спарадычна прыкладна адлюстроўвалася ў напісаньні аддзеяслоўных назоўнікаў (веселле, коренне, творенне)[364][329]. Аднак адначасна ў той жа пэрыяд часта наглядаецца паўсюдная замена ь > ъ (частъ, сеножатъ, денъ), што тлумачыцца ў цэлым большай частотнасьцю выкарыстаньня гэтага з наку ў старабеларускай мове[439].

Большасьць друкаванае прадукцыі з канца XVI ст. выдавалася на царкоўнаславянскай мове, і праз гэта стабілізацыя артаграфіі і граматыкі адбывалася на ўзор царкоўнаславянскае мовы. Гэта, у сваю чаргу, стала ўзорам для рукапіснае літаратуры, што зрабіла правапіс бліжэйшым да этымалягічнага[440].

Паралельна гэтаму працэсу ў актавай пісьмовасьці агульнадзяржаўнага карыстаньня (ІІ, ІІІ Статуты, тэкст Трыбуналу ВКЛ) праяўляюцца такія выдатныя рысы на пісьме як спроба перадачы на пісьме пратэтычнага [v] між прыназоўнікам у і перад пачатковым галосным наступнага слова[be] (ув обозе, ув обороне, ув опеце)[441], прыстаўны [v] мог адлюстроўвацца ў іншых становішчах (воко, вужа, пре[з] вугли, гіпэркарэкцыйнае озьмите), аднак традыцыйнае напісаньне падтрымлівалася адсутнасьцю прыстаўнога [v] у радзе паўднёва-заходніх гаворак. Зусім рэдкае ўжываньне на пісьме прыстаўнога [ɣ] (гужи, гусеница, гето[т])[bf][442]. Уласна перадаваньне ув існуе з XIV ст., але зьнікае ў XVII ст. нават у актавай пісьмовасьці[443]. У той жа частцы помнікаў спроба пасьлядоўнага, блізкага да жывога вымаўленьня адлюстраваньня афрыкаты [d͡ʒ] шляхам напісаньня дч (зъеждчатисе, наеждчати, приеждчати, хоць абодва напісаньні зрэдчас сустракаліся і раней[441]. У ІІ ды ІІІ Статутах ужываецца літара э, хоць пазьней яна не выкарыстоўвалася наогул. У ІІ Статуце ў рукапісных сьпісах літара пачашчаецца, сустракаючыся нават ва ўласнабеларускіх словах (чэрэзъ, шэсть, ещэ)[444], літара таксама частая ў Мэтрыцы С. Баторыя (мэтрыка, каштэлянъ, апэляцыя)[445], у Мэтрыцы Радзвіла і фрагмэнтарна — Жыгімонта ІІІ сустракаюцца напісаньні прыметнікаў без канцавога (поменены, шляхетны, други), але адсутнасьць апошніх у іншых помніках і складаньне гэтых кніг па-за межамі этнічнае беларускае тэрыторыі слушней гаворыць пра запазычаньне гэтых напісаньняў з польскае мовы[291]. У цэлым адлюстраваньне на пісьме парадыгмаў назоўнікаў, прыметнікаў і дзеясловаў у актах канца XVI ст. аналягічная пісьмовасьці актаў мяжы XV—XVI стст., хоць першыя маюць увогуле большую ўнармаванасьць[446]. У гэтым дачыненьні зь імі збліжаюцца і іншыя помнікі той эпохі[447], але, напрыклад, яны маюць адметную рысу ў выглядзе замены щ на шч (ешче, пушча, мешчанин)[448]. Такую ж тэндэнцыю і, як вынік, падобную, параўнальна дэмакратычную сыстэму пісьма адлюстроўваюць перакладныя помнікі таго ж часу (аповесьць пра Трыстана, аповесьць пра Баву, гісторыя аб Атыле, кніга пра Тундала), аднак і яны маюць адметныя рысы (мяшаньне ѧ ды ꙗ: у шэрагу помнікаў у любых пазыцыях ужытая толькі адна з гэтых літараў: имꙗ, сченꙗ, рꙗдъ)[449]. З таго ж часу у актах варыянтнай нормай стала адлюстраваньне зацьвярдзелага [r] і швпячых, у апошнім выпадку існавалі нават сьвядомыя выпраўленьні традыцыйных формаў на інавацыйныя[450]. У той жа час, помнікі гэтай эпохі адлюстроўваюць дэмакратызацыю пісьма ня толькі ў напрамку набліжэньня яго да народнага вымаўленьня, але і на шляху адкіданьня графічных дублетаў: так, у актавай пісьмовасьці адмірае оу і застаюцца толькі у ды , пасьля чаго гэтая тэндэнцыя пранікае і ў помнікі іншых жанраў[451].

Надзвычай пашыраным заставалася ўжываньне ф (ферт) ды ѳ (фіта) у запазычаньнях. Дастаткова рэдкія выпадкі іх замены на п, т, х (степанъ, пилипъ і да т.п.), адначасова параўнальна частымі сталі гіпэркарэкцыйныя напісаньні тыпу фороба «хвароба», ѳалити «хваліць»[452].

З пачатку XVII ст. пазначаная традыцыя ў вялікай ступені прадаўжаецца ў праваслаўных старадруках (гл. вышэй), хоць часам яны дапускаюць пазначэньне зацьвярдзеласьці, часьцейшае ўжываньне амэгі ў сярэдзіне і ў канцы словаў пасьля зычных (мԝцъ, многԝ, нарԝдъ; у прыватнасьці, пад уплывам царкоўнаславянскае мовы літара пашыралася на шэраг прыметнікавых канчаткаў), выкарыстаньне асаблівага графичнага варыянту г замест кг, ïо для пазначэньня o пасьля мяккіх зычных (астролïокгъ, живïолъ, малïованый)[453][454]. Там жа ўпершыню ў назоўніках творнага склону жаночага роду асноваў на пасьлядоўна ўведзены канчатак (горливостю, реч’ю, поволно[ст]ю[455]. У сваю чаргу, у цэлым адпаведную актам тагачаснае пісьмовасьці артаграфію мелі палемічныя творы прыхільнікаў Берасьцейскай царкоўнай уніі, але часам яны з мэтаю большае блізкасьці да чытачоў паказваюць большае набліжэньне да народнае мовы; зрэшты, у іх пачашчаецца колькасьць пісьмовых палянізмаў у парадыгме[456]. Рукапісная праваслаўная і ўніяцкая літаратура гэтага ж часу мае ў пэўнай ступені большую дэмакратычнасьць у пісьме, а менавіта пачашчэньне в замест л на канцы дзеясловаў мінулага часу[457].

Для першае паловы XVII ст. вядомы таксама зборнік камэнтароў да шэрагу кніг Бібліі таго ж часу (Зборнік 111 АН УССР), дзе назоўнікі жаночага і ніякага родаў з зацьвярдзелай асновай у давальным і месным склонах часта маюць канчатак / (на моцы, по сути, в божницы)[458]. Там жа на пісьме ўпершыню параўнальна сыстэматычна праведзеная ўніфікацыя канчаткаў прыметнікаў мужчынскага і ніякага родаў творнага і меснага склонаў (ѡ вшеляки[м] пеклѣ, в новы[м] законѣ, при кажды[м] мѣстѣ)[459]. Адасоблены этап у далейшым працягу працэсу дэмакратызацыі пісьма мяжы XVI—XVII стст. паказаў Баркулабаўскі летапіс, дзе параўнальна нізкай стала пісьмовая палянізацыя парадыгмаў, што, аднак, паказвае на захаваньне пэўнае няўстойлівасьці ў пісьме[460]. Зрэшты, адныя з храналягічна апошніх помнікаў старабеларускае мовы (другая палова XVII ст.) паказваюць у цэлым захаваньне складзенай артаграфічнай традыцыі, г. зн. адпаведнай мяжы XVI—XVII стст.[461]

З прычыны выключнай сутнасьці «Збору выпадкаў кароткіх…» ягоную артаграфію варта вылучыць асобна. Так, пэрфэкт трэцяй асобы перадаецца ў ім з на канцы (трымавъ, чувъ, бравъ), існуе перавага ѣ над и (пад націскам: нѣско, повѣнность, велѣкій; у інфінітыве: носѣти, робѣти, влѣти; не пад націскам: пѣсати, крывдѣти, пѣлновати), узьнікненьне ы/и на месцы ѣ (грыхи, згорило, оумили). Прыметнік і дзеяслоў маюць больш царкоўнаславянскіх рысаў у афармленьні іх зьменаў; у назоўніку жаночага роду, у прыватнасьці, больш пашыранае -ïю ў творным склоне (кровïю, пилностïю, солïю), у прыметніку — пачашчэньне канчатку -аго, побач з чым таксама пашырэньне дзеепрыметнікаў на -щ- (попелнѧющій, шлюбующій, мающій) альбо нават у поўнай форме въверзаѧй, палѧй, воскресый). Прыметнік, займеньнік, парадкавы лічэбнік жаночага роду роднага склону маюць ня толькі канчатак -ой (рочной интраты, слушной причины, доброй речи), але і -ыѧ/-ïѧ (кождыѧ працы, первыѧ ласки, власныѧ воли); у множным ліку назоўнага і вінавальнага склонаў — як -ыи, так і -ыѧ/-ïѧ (дни повшехныѧ, дѣти малыѧ, забавы свѣцкïѧ). Пісьмовае, а значыць, у пэўнай ступені штучнае карыстаньне мовы тлумачыць супадзеньне блізкага да народнае мовы дзеяслоўнага -въ з запазычаным у пісьмо польскімі канчаткамі тыпу оучинивемъ, бывесь. Аддзеяслоўны назоўнік на пісьме меў таксама царкоўнаславянскае афармленьне (оферованïе, читанïе, призволенïе). Выключным у параўнаньні зь сярэдзінай XVI—XVII стст. стала кантэкстуальнае ўжываньне аорысту, значна пашырылася ўжываньне царкоўнаславянізмаў (нават у выглядзе агаласоўкі: седмъ, дщеръ, помощь, глава)[462].

Напісаньне[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Тэхніка пісьма ў старабеларускай мове выяўлялася ў выглядзе існаваньня ўстаўнога і паўустаўнога пісьма, да якіх з канца XIV ст. дадаўся скорапіс (з прычыны свайго асобнага разьвіцьця ад расейскага вядомы як беларускі ці віленскі). Гэтая канфігурацыя пісьма найбольшае пашырэньне атрымала ў актавай пісьмовасьці[463]. Скорапіс меў падабенства да формаў напісаньня лацінскіх літараў, што дасягнула найбольшае ступені ў XVII ст. у старадруках віленскіх друкарняў (напрыклад, выдадзены ў той жа час Эфімэрыёс). Яшчэ большае набліжэньне да формаў лацінскіх літараў у канцы XVII ст. зьдзейсьніў беларускі граматыст і дзяяч «брацтваў» Ільля Капіевіч, які прадпрыняў спробу рэформы напісаньня літараў шляхам наданьня ім большай акругленасьці і падабенства да лацінскага пісьма[464]. Пашырэньне друкаванае кнігі з канца XVI ст. у ВКЛ адлюстравалася ў скарачэньні вынасу літараў[440]. Асаблівы курсіўны шрыфт упершыню быў выкарыстаны ў друкарні Мамонічаў пры выданьні ІІ, ІІІ Статутаў, а таксама тэксту Трыбуналу ВКЛ, пры гэтым традыцыйны шрыфт не ўжываўся наогул[465].

Асобнае разьвіцьцё старабеларускае мовы, а таксама імкненьне да спрашчэньня працэсу пісьма[466] прычыняліся да ўзьнікненьня на пісьме ўласных палеаграфічных асаблівасьцяў, у прыватнасьці, выкарыстаньне надрадковых напісаньняў у пэўных пазыцыях. Гэта, аднак, нярэдка зацямняе вывучэньне адлюстраваньня пэўных рысаў мовы, прыкладам, дыялектызмаў[467].

Ужо з ХІІІ ст. (Смаленская грамата 1229 г.) колькасьць вынасных літараў[bg] крыху пачашчаецца, але дагэтуль істотныя традыцыйныя спалучэньні скарачэньня і вынасу ў радзе традыцыйных словаў (еп[с]пъ «япіскап», цр[с]тво «царства», лігатурная т у прыназоўніку о[т]). Гэтыя прыёмы заставаліся нязьменнымі да сярэдзіны XV ст. Зь іншага боку, пакрысе праяўляецца вынас апошніх зычных з пропускам ераў (буде[т], да[л], кнѧ[з]) альбо зычных канцавых з пропускам наступнай галоснай (тие лю[д], сию грамо[т], ризько[г] горо[д]), радзей — вынас зычных у сярэдзіне (бра[т]ею), пры гэтым калі зычны месьціўся між дзьвюма аднолькавымі галоснымі, другая галосная апускалася (боу[д]щий)[468]. У XVI—XVII стст. працягваецца скарачэньне і вынас адной зычнай у рэлігійнай лексыцы, але да іх дадаюцца ўжо тытулятура і звароты (г[с]дрь «гаспадар», мл[с]ть «міласьць», его к[р] м[л] «яго каралеўская міласьць»)[469]. У напісаньнях апошняга тыпу ставілася цітла[470], але яно ставілася таксама над літарай (групай літараў), калі літара мела лічбавае значэньне[bh]. Да скарачэньняў прымыкае знак камора ͡, ужываны, па ўсёй бачнасьці, замест ераў (ве͡лмі). Тую ж функцыю ў зьбегах зычных і ў канцы словаў, а таксама значэньне ёту меў паерык (гл. вышэй)[471].

З XV ст. у выніку другога паўднёваславянскага ўплыву нават у актах пашыраецца практыка прастаноўкі грэцкага знаку прыдыханьня над є, ѡ, , ы, и, оу ў пачатку словаў або ў канцы, але праз адсутнасьць іх практычнага значэньня гэтыя знакі амаль зьнікаюць у XVI ст. З XVI ст. пачынаецца пазначацца націск (гл. вышэй), але ён меў або паўднёваславянскае значэньне альбо ставіўся наогул бессыстэмна (которие́, го́лова, при́шолъ). З таго ж часу таксама неабгрунтавана ўводзяцца знакі оксія ’ і варыя ‘ , але з канца таго ж стагодзьдзя оксія ўжываецца для пазначэньня націску ў сярэдзіне слова, варыя — у адкрытых канцавых сказах. Але і тут існавалі пэўныя адхіленьні (тако́вый, дру́гий, але таковы́й, други́й)[472].

Зь сярэдзіны XV ст. заканамерным стаў вынас зычных у сярэдзіне слова між галосным і зычным (пра[в]да, вше[д]ши, ко[л]ко). Гэты прыём актыўна карыстаўся ў XVI—XVII стст.[473] У паўустаўным пісьме рэдка выносіліся р, ф, ѳ, ѯ, ѱ, найчасьцейшымі паводле вынасу сталі літары в, г, д, л, м, н, с, т, х, а літары д, ж, з, л, м, р, т, х набылі цітлападобны выгляд і сталі вынасіцца бязь цітлы[474].

З канца XV ст. над радком пашыраецца выкарыстаньне літараў т, л, х, м у дзеясловах трэцяй асобы; дзеясловах мінулага часу; у прыметніках і займеньніках роднага, давальнага, меснага склонаў множнага ліку; у назоўніках давальнага і меснага склонаў множнага ліку (знаиде[т], научаю[т], пыла[л], в ты[х], къ троко[м], в оны[х] оусе[х] сторона[х]). У XVI ст. распаўсюджваецца вынас і скарачэньні ў прыметніках роднага склону адзіночнага ліку (добро[г], старо[г], вчорашне[г]) і інфінітывах (поклада[т], працова[т], чита[т]), зычнага перад групай «ь + галосны» (гл. аддзеяслоўныя назоўнікі)[475][476].

З пункту гледжаньня ўзаемадзеяньня старажытнарускае і старабеларускае моўных традыцыяў у ВКЛ, што ўключала большую частку тагачаснай беларускай этнічнай тэрыторыі, адметнасьць паказваюць помнікі г.зв. беларуска-літоўскага летапісаньня (гл. вышэй), якія структурна адносяцца да помнікаў старажытнарускае літаратуры, але маюць пісьмовыя беларусізмы з шэрагу спэцыфічна літоўскіх прыёмаў пісьма, у прыватнасьці, вынас канцавых літараў для зычных (горо[д], кнѧ[з], коро[л]), першых зычных з двайнога ці шырэйшага зьбегу зычных у сярэдзіне слова (ве[л]ми, ви[л]нѧ, вите[б]скъ)[476].

Пісьмовыя помнікі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

З ХІІІ—XIV стст. захаваўся вялікі корпус актавых помнікаў, якія адносяцца пераважна да Полацкага, Смаленскага і Віцебскага княстваў, у прыватнасьці, гэта дамова Смаленску з Рыгай і Гоцкім берагам 1229 г. (захаваная ў шасьці сьпісах), граматы полацкіх князёў Гердзеня (1264 г.), Ізяслава (~1265 г.), грамата смаленскага князя Фёдара (1284 г.), грамата полацкага епіскапа Якава (1300 г.), грамата рыжанаў да віцебскага князя Міхаіла аб крыўдах (~1300 г.), дамова Полацку з Рыгай (~1330 г.), укладная грамата княгіні Ўльяны царкве ў Азярышчах (1377 г.). Пазьней да іх дадаюцца акты агульналітоўскага значэньня і акты іншых рэгіёнаў (дамова літоўскіх князёў з Польшчай і Мазовіяй 1349 г.), прысяга Дзьмітрыя Альгердавіча Ягайлу (1388 г.). Нягледзячы на беларускія рысы ў гэтых граматах, яны, аднак, яшчэ ня склалі тагачасную пісьмовую норму, а аснова граматаў была старажытнарускай[61].

Сярод помнікаў той жа эпохі ў праблеме параўнальнага ўсходнеславянскага мовазнаўства, сувязяў са старажытнанаўгародзкім дыялектам і паўночна-ўсходнім дыялектам беларускае мовы, гісторыі мажлівых шырокіх пскоўска-літоўскіх сувязяў, вызначэньня этнакультурнае сытуацыі славянскага насельніцтва Пскоўскае зямлі, а таксама пры пытаньні пасьлядоўнае іх русіфікацыі значнасьць мае вывучэньне пскоўскіх помнікаў XIV—XVII стст. і, у прыватнасьці, характэрных апісак у іхных рэлігійных творах у параўнаньні з сучаснымі пскоўскімі гаворкамі[477].

Адной з найважнейшых актавых крыніцаў старабеларускай мовы зьяўляюцца архівы Літоўскай Мэтрыкі, дакумэнты якой ствараліся ў вялікакняскай канцылярыі з канца XV ст. і якая ўтрымлівае пастановы вялікіх князёў літоўскіх, пастановы ўраднікаў ВКЛ, соймавыя пастановы, а таксама лісты службовых і прыватных асобаў, хоць большая частка арыгінальных дакумэнтаў у сувязі з частым выкарыстаньнем псавалася[478]. Зь сярэдзіны XVI ст. асабліва павялічваецца структурна блізкі корпус актаў гродзкіх, земскіх судоў, інвэнтароў, актаў мескага кіраваньня. У прыватнасьці, пад канец ХІХ ст. фоны гэтых актаў у Вільні і Віцебску сягнулі амаль 20 тыс. адзінак захоўваньня[bi][465]. Сярод помнікаў актавае мовы вылучаюцца таксама паасобныя зборы: судовая кніга канцылярыі Жыгімонта ІІ, Мэтрыка Стэфана Баторыя, кніга канцылярыі Жыгімонта ІІІ, кнігі канцлераў Лява Сапегі і Альбрэхта Станіслава Радзівіла, пры гэтым апошняя ўкладзеная за даволі позьні час, 1646—1648[445]. На мяжы XVI—XVII стст. пачалася праца па перапісваньні актаў Мэтрыкі, з другой паловы XVII ст. яны пачалі перапісвацца польскім варыянтам лацінскага альфабэту і зазнаваць пазьнейшыя моўныя ўплывы[478].

На падставе ўскосных зьвестак мяркуецца існаваньне самастойных мастацкіх помнікаў, зь якіх захаваны толькі фрагмэнты, умоўна вядомыя як «Аповесьць аб паўстаньні чорных людзей», «Аповесьць аб Грунвальдзкай бітве», «Аповесьць аб Падольлі» і г. д.; перакладныя помнікі («Александрыя», «Траянская гісторыя»)[479]. Для двух апошніх, зрэшты, у цэлым уласьцівае захаваньне старажытнарускіх і царкоўнаславянскіх моўных элемэнтаў і сродкаў поруч з крыху большай беларусізацыяй гэтых помнікаў і пранікненьнем палянізмаў[480]. Творы гэтае катэгорыі ўзьніклі, мажліва, ужо ў другой палове XV ст., зь іх першым стала «Прытча аб каралёх»[481].

З пункту гледжаньня адлюстраваньня мажлівасьцяў існаваньня ў тагачасным беларускім культурным асяродзьдзі некалькіх моўных сыстэмаў, зьвязаных з гэтым мэнтальных і культурных установак адносна мовы і яе месца ў пэўных гаінах дзейнасьці маюць асобнае месца эвангельлі і псалтыры, перапісаныя на беларускай этнічнай тэрыторыі. У іх з XV—XVI стст. зрэдку трапляецца аканьне, пераход [u] > [w], зьмяшэньне ѣ ды е, хоць у цэлым такія выпадкі на пісьме надзвычай рэдкія з прычыны крайняй кананічнасьці гэтых твораў[482]. Творы павучальнага характару празь іх арыгінальны характар і, як вынік, адсутнасьць царкоўнаславянскіх пратографаў, а таксама праз імкненьне зрабіць тэкст даступнейшым зазнавалі беларусізацыю ўключна да стану зьмяшанага беларуска-царкоўнаславянскага тыпу, хоць колькасьць такіх помнікаў невялікая[483]. Тыповым помнікам такога характару стала Чэцьця 1489 г., перапісаная ў Камянцы Літоўскім пісцом з Наваградку[484], пасьля чаго найбольш зьмястоўнымі і арыгінальнымі зь іх можна лічыць творчасьць Ф. Скарыны. Царкоўная літаратура зьмяшанага беларуска-царкоўнаславянскага тыпу пашырылася ў ВКЛ у часы XV—XVI стст. праз пашырэньне дзейнасьці г.зв. ерасі жыдоўствуючых («Лапатачнік», «Лёгіка», «Шастакрыл», «Касмаграфія», «Арыстотэлевы вароты»), да іх адносіліся таксама лёгіка-філязофскія, мэдыцынскія трактаты, касмаграфічныя і энцыкляпэдычныя творы[485]. З пункту гледжаньня адлюстраваньня такіх жа адносінаў маюць значэньне праскія выданьні Бібліі Скарыны, дзе шэраг царкоўнаславянскіх словаў суправаджаецца глёсамі на тагачаснай беларускай мове[486]. Параўнальна зь імі асаблівы характар маюць два зборнікі пачатку XVI ст. зь беларускімі рэлігійнымі перакладамі («Ёў», «Рут», «Песьня песень», «Эклезіяст», «Прытчы Салямонавы», «Плач Ераміі», «Кніга Данііла прарока», «Эсьфір»[487].

З той жа прычыны, а таксаса праз асобную гістарычную і мовазнаўчую адметнасьць маюць значэньне помнікі татараў ВКЛ, напісаныя арабскім пісьмом. Дасюль дайшло 24 рукапісы, што зыходзяць да XVI ст., адзін зь іх належыць да 1759 г. Большасьць зь іх мае рэлігійны зьмест і ўнікальныя дзякуючы найбольш пасьпяховаму адлюстраваньню стану фанэтыкі тагачаснае беларускае народнае мовы[411].

Эвалюцыю далейшых культурных уяўленьняў знаёмых зь пісьмовай культурай беларусаў і адлюстраваньне на ёй гэтых працэсаў цікавыя «Гістарычныя запіскі» («Дзёньнік») наваградзкага падсудка Ф. Еўлашоўскага (мяжа XVI—XVII стст.), які адметны дзякуючы надзвычай моцнай палянізацыі граматыкі пры адносна старым узроўні палянізмаў у лексыцы. У літаратурным дачыненьні зь ім аб’ядноўваецца корпус іншае мэмуарнае літаратуры мяжы XVI—XVII стст. («Дыярыюш» А. Філіповіча, Баркулабаўскі летапіс). Разам яны прымыкаюць да сьвецкіх гістарычных твораў, але спалучаюць розныя стылі (дзелавы, навуковы, рэлігійны) і праз розныя культурныя, грамадўкія і адукацыйныя ўяўленьні па-рознаму адбіраюць моўныя сродкі[488].

Са старабеларускіх старадрукаў канца XVI — сярэдзіны XVII стст. (пераважна павучальная і прапаведніцкая літаратура) важныя як арыгінальныя («Казаньне пахавальнае» М. Сматрыцкага, 1620, Вільня; «Два казаньні» Л. Карповіча, 1616, Еўе; «Навука аб сямі тайнах», 1620, Вільня; «Дыдаскалія», 1653, Куцеін) помнікі, якія, будучы арыгіналамі, адлюстроўваюць працэс разуменьня артаграфіі выдаўцамі незалежна ад іншых тэкстаў; так і перакладныя, што адлюстроўваюць прыёмы перакладу[489]. Гэтыя помнікі разам з актавай пісьмовасьцю таго ж часу, а таксама палемічнымі ўніяцкімі творамі адлюстроўваюць найвышэйшы (г. зн., найбольш унармаваны і дасканалы)этап фармаваньня пісьмовае культуры, што пасьля стала пэўным узорам для яе[490].

Сярод помнікаў важкае асобнае месца ў гістарычным параўнальным кантэксьце вывучэньня мовы займае бэлетрызаваны твор летувіскага манаха ордэну канонікаў рэгулярных Міколаса Альшаўскаса «Брама, адчыненая ў вечнасьць» (Broma atwerta ing wiecznasti, 1753), напісаны на летувіскай мове, але ўтрымлівае каля напалову беларускую і польскую лексыку[491], з таго ж пункту гледжаньня асобнае месца маюць адныя з апошніх кірылічных твораў (з ддругой паловы XVII ст. па 1722 г.). Сярод іх найбольш адметныя — Статут Полацкага брацтва 1651 г. і супрасьльскі «Збор выпадкаў кароткі і духоўным асобам патрэбны»), што нясуць значнасьць як у пытаньні эвалюцыі артаграфічных у рознай ступені, а таксама іх разьвіцьця ў кантэксьце заняпаду актавае пісьмовасьці[492].

Дасьледаваньне[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Адным зь першых дасьледнікаў старабеларускае мовы стаў Сымон Будны, які займаўся ў тым ліку вывучэньнем гісторыі старабеларускае мовы, а таксама фанэтыку, лексыку, марфалёгію і роднасныя сувязі іншых славянскіх моваў[493]. Лексыграфічную працу ў выглядзе глёсаў да незразумелых запазычваньняў, што ня мелі эквівалентаў у старабеларускай мове, у сваім перакладным Эвангельлі правёў В. Цяпінскі[494]. З другой паловы XVI ст. агульная беларуска-ўкраінская традыцыя культурнай дзейнасьці ў праваслаўных брацтвах спрычынілася да сыстэматызаванага, заснаванага на ранейшых крыніцах падыходу да лексыкаграфічнае працы, што выявілася ў складаньні лексыконаў-азбукоўнікаў («Лексіс...» Л. Зізанія, «Лексіс з талкаваньнем славенскіх моваў проста», «Сыноніма славенароская», «Лексыкон славенароскі» П. Бярынды)[495][496][497][498]. Да ўзроўню філялягічных досьледаў тагачаснай заходняй Эўропы падняў сваю працу «Граматыка словенская» (1643) Ян Ужэвіч, дзе была выкладзеная параўнальная граматыка тагачасных беларускай ды іншых славянскіх моваў[499].

Штуршок сучаснаму дасьледаваньню мовы паклаў К. Калайдовіч, які ў працы «Пра беларускую гаворку» падкрэсьліў важнасьць вывучэньня сучаснае беларускае мовы ў комплекснай сувязі са старабеларускай[500]. Гэтую напрамак актывізавала выданьне крыніцаў Віленскай археаграфічнай камісіяй і Віцебскім цэнтральным архівам[501].

На цяперашні час дасьледнікамі вызначаная пісьмовасьць мовы (так, напрыклад, з ХІХ ст. пачынаючы з расейскага ўсходазнаўца А. Мухлінскага пачалося вывучэньне кітабаў[393]), яе тыпалягічныя паказчыкі (фаналёгія, фанэтыка, марфалёгія, сынтаксіс, лексыка), а таксама функцыянальныя стылі, аднак у галіне дасьледаваньня мовы застаецца шэраг нявызначаных пытаньняў[10]. Адным з падобных пытаньняў зьяўляецца пытаньне нацыянальнага і дзяржаўнага статусу ўсходнеславянскае мовы тагачаснае Беларусі і ВКЛ наогул[10], у сувязі з чым старабеларуская мова можа разглядацца як адзін з варыянтаў старажытнарускае мовы, як варыянт старажытнаўкраінскае мовы або як асобная мова ў дачыненьні да абедзьвюх.

Характар афіцыйнай мовы ВКЛ і тэндэнцыі ейнага разьвіцьця дасьледаваліся нарвэскім мовазнаўцам Х. Стангам, якім увогуле было вывучана 268 пісьмовых дакумэнтаў на мове з канцылярыяў вялікіх князёў літоўскіх Альгерда, Вітаўта, Жыгімонта Кейстутавіча, Казімера Ягелончыка, Аляксандра, Жыгімонта Старога, Боны Сфорцы, Жыгімонта Аўгуста, Стэфана Баторыя і Жыгімонта Вазы[51]. Пэрыядызацыйны аспэкт у дасьледаваньні старабеларускае мовы ўнёс Я. Карскі, які заклаў пачатак разьмежаваньня старажытнарускае і старабеларускае моваў, узяўшы ў якасьці крытэру для гэтага ступень адлюстраваньня беларускіх асаблівасьцяў, поруч з чым вылучыў падзелы Рэчы Паспалітай як храналягічную мяжу існаваньня старабеларускае мовы[502].

Датычна старабеларускай мовы пэрыяду да пачатку XVI ст. найбольш поўна апісаная мова актавых дакумэнтаў. Так, смаленска-полацкія граматы дасьледаваліся расейскім лінгвістам і палеографам А. Сабалеўскім, адмысловае дасьледаваньне полацкіх граматаў выкананае нарвэскім мовазнаўцам Х. Стангам, ім жа дасьледавалася раньня старабеларуская актавая мова наогул[503].

Асобны пашыраны характар у навуцы набыло вывучэньне спадчыны Ф. Скарыны, у прыватнасьці, пытаньне моўнай асновы ягоных помнікаў. Так, як пачатак «літаратурнае мовы паўднёва-заходняе Русі» помнікі Скарыны характарызаваў адзін зь першых дасьледчыкаў Скарыны П. Уладзіміраў, пазьней гэтыя ж погляды ў цэлым падтрымалі Ц. Ломцеў і М. Алексютовіч. Гэты погляд адзначаў як значна перабольшаны Л. Шакун, з чым згадзіўся С. Ліндэ. Дадаткова гэтага ж палажэньня прытрымліваліся А. Сабалеўскі, Я. Воўк-Левановіч, А. Мартэль, А. Флароўскі[504]. Што тычыць уласна моўных асаблівасьцяў, прапаноўвалася аднясеньне скарынавых твораў як да беларускіх або царкоўнаславянскіх, так і да старажытнарускіх, беларускіх з царкоўнаславянскім уплывам ці царкоўнаславянскіх зь беларускім уплывам[48].

Прыклады[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Узор тэксту з дамовы («праўды») 1229 году між Смаленскам і Рыгай ды Гоцкім берагам, у якой, як лічыцца, ужо праяўляюцца прыкметы беларускай мовы[505]:

« Уздумал князь Смоленьскыи Мьстислав Давыдов сын, прислал в Ригу своего лучьшего попа Ерьмея и с нимь умьна мужа Пантелья и с своего города Смоленска: та два была послъем у Ризе, из Ригы ехали на Гочкыи берег, тамо твердити мир. »

Прыклад аднаго з найранейшых ужываньняў старабеларускага тэксту ў рэлігійнай галіне са Зборніку № 262[506]:

« И приходиласѧ пригода ее рольѧ полѧ боазового иже ԝ[т] роду елимелехового ажно боазъ приходить ԝ[т] бетлеема и реклъ женцомъ адонаи с вами и рекли ему бл[агосло]ви тѧ адонаи: и реклъ боазъ детине што стоить на[д] женьци чиѧ молодица се: и ԝ[т]каза[л]̯ детина то[т] што стоѧлъ на[д] женци и реклъ молодица маавитѧнка жь вернуласѧ съ наамиею ԝ[т] поль моавски[х]: и рекла зберу вже и попрѧчу съ сноповъ после женцовъ и пришла и стоѧла ԝ[т] заоутреѧ досюль седенïа ее въ дворѣ мало. »

Прыклад ужываньня старабеларускай мовы — першы абзац са звароту падканцлера ВКЛ Льва Сапегі да Жыгмонта III Вазы з нагоды прыняцьця Статуту Вялікага Княства Літоўскага, 1 сьнежня 1588 году, Берасьце:

« Наяснейшому пану, пану Жикгимонъту Третему [...] Были тые часы, наяснейшый милостивый г[о]с[по]д[а]ру королю, коли в томъ згромаженью а посполитован[ь]ю людскомъ, которое мы речью посполитою называем, не правомъ якимъ описанымъ або статутомъ, але только своимъ зданъемъ и уподобанъемъ владность свою г[о]с[по]д[а]ры и короли того света надъ людми ростегали. Але ижъ частокроть от пристойное своее повинности отступовали, а, на свой толко пожытокъ речы натегаючы, о сполное доброе всихъ мало дбали, оттул[ь] то было уросло, же люди, брыдечысе ихъ панованьемъ и звирхностю и не господарми, але тыранами оные называючы, на самом только статуте и праве описаномъ все беспеченство и доброе речы посполитое засажали. А прото онъ великий и зацный филозофъ греческий Арыстотелесъ поведилъ, же тамъ бельлуа, а по-нашому дикое звера, пануеть, где чоловекъ водлугъ уподобанья своего владность свою ростегаеть, а где опятъ право або статутъ гору маеть, там самъ богъ всимъ владнеть. »

Урывак з Баркулабаўскага летапісу, напісанага прынамсі не пазьней за пачатак XVII ст.[507]:

« Тамъ же у Берестъю нашолъся былъ человекъ якийсь простый, который великие речы мовилъ, же страхъ словъ его людей преникалъ, бо Писмо все на паметь знаетъ; штось дивного, певне не тотъ, што мелъ у голову заходити, и напоминалъ, абы люде своей веры моцность держали. Тыхъ лотровъ, митрополита, ихъ владыкъ невидали, бо ихъ не пустили римляне. Того жъ дня въ суботу заразъ с костела панъ воевода троцкий приехалъ до княжати, пожекгналъ, жалуючи незгоды и ехалъ до Чернавчичъ. А мы в неделю вси разьехалися, заварши то и запечатовавшы и подписавшисе до того писмомъ, албо универсалу его кр. мл. послалисмы; ужили пана Тулевича (Гулевича), маршалка, а пана Еламолинского и пана Броневского, людей годы: праве два евангелицы, а третый новокрещенцовъ. »

Трансьлітарацыя сучасным запісам тэксту аднаго з кітабаў, 1631 г.[508]:

« Питали у шетана: — Межи голосов, которого ти не лубиш? Шетан рек: — Азанного голосу не лублу. Коли муэзин пейец, процив йего светлосци йако олово у вогни ростоплусе. »

Урывак з трэцяй, арыгінальнай часткі Хронікі Быхаўца (складзеная каля першай паловы XVI ст.; вядомая толькі ў вэрсіі мяжы XVIIXVIII стст., перапісанай лацініцай)[509]:

« Y tyie panowe wsi zjechalisia do Holszan do kniazia Jurja y umyślili y odnostaynuiu radu wczynili, wziaty sobi hospodarem na Welikoie kniastwo korolewicza Kazimira, syna Jagoyłowa, otczycza Litowskoie zemli, y posyłaiut posłow w Ladckuiu zemlu do korolewicza k Sudomiru. Y otprawił do neho w posełstwe z panow Kezgayłowych Michayła a Jana. »

Урывак са «Збору выпадкаў кароткіх», 1722 г.[510]:

« Чи можетъ Шлюбъ быти важный, по[д] закладомъ оучиненный? ԝ[т]вѣтъ. Закладъ, оу Римлѧнъ называетсѧ: Кондицïѧ, тыхъ зась закладовъ естъ четыры: ̃а. Который конечне бꙋдетъ, напрыкладъ, гды бы кто мовилъ: я тебе берꙋ за Малжонкꙋ, ежели заꙋтра Слонце бꙋдетъ. и на той часъ Важное естъ Ма[л]женство, бо Слонце заꙋтра конечне бꙋдет’. ̃в. Закладъ ест’, который можетъ быти, и не быти, наприкладъ, гды бы кто мовилъ: я тебе берꙋ за Малжонкꙋ, ежели заꙋтра бꙋдетъ погода. И на той часъ важное естъ Малженство, бо идетъ ԝ малꙋю рѣчъ, и такïй закла[д] здастсѧ быти жартомъ изреченный. ̃г. Закладъ, который не можетъ быти без грѣхꙋ, наприкладъ, гды бы кто мовилъ: я тебе берꙋ за Малжонкꙋ, ежели свою Маткꙋ заб’ешъ. И на той часъ не важное естъ Малженство. »

Заўвагі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  1. ^ Канчатковае зацьвярджэньне і інстытуцыяналізацыя канцылярскіх установаў, што выдавалі афіцыйныя акты дзяржаўнага ўроўню, на этнічна беларускай тэрыторыі адбылася каля апошняе чвэрці XIV ст. На гэты час з такіх княстваў прадстаўленае толькі Смаленскае. Разам з тым, ужо з пачатку ХІІІ ст. буйныя княствы захаду ўсходнеславянскае тэрыторыі вядуць дыпляматычную перапіску ў гандлёвых мэтах (пераважна з Рыгай), зрэдчас князі гэтых тэрыторыяў з гэтага ж часу выдаюць жалаваныя граматы, хоць іх колькасьць была маленькая з прычыны слабога разьвіцьця фэўдальных зносінаў у тагачаснай Русі. Зрэшты, нават гэтыя нешматлікія ўзоры ХІІІ ст. адлюстроўваюць першыя беларускія рысы (аб чым гл. ніжэй). Сярод згаданых княстваў у ХІІІ ст. найбуйнейшымі зьяўляліся Полацкае, Віцебскае, Мсьціслаўскае і Смаленскае, на час трывалага выкарыстаньня актавае пісьмовасьці як паказчыку афіцыйных зносінаў (канец XIV ст.) зь іх захавалася толькі Смаленскае.
  2. ^ Пры ўключэньні ў панятак старабеларускае мовы таксама тагачаснае ўкраінскае мовы.
  3. ^ Пры ўключэньні ў панятак старабеларускае мовы таксама тагачаснае ўкраінскае мовы, якая стала выкарыстоўвацца польскай канцылярыяй у дачыненьні да галіцкіх земляў, далучаных да Польшчы ў 1346 г.
  4. ^ Пры ўключэньні ў панятак старабеларускае мовы таксама тагачаснае ўкраінскае мовы, у дачыненьні да далучаных земляў украінскага Закарпацьця.
  5. ^ Пры ўключэньні ў панятак старабеларускае мовы таксама тагачаснае ўкраінскае мовы.
  6. ^ Як афіцыйная мова (да 1696 г.) ВКЛ як складовае часткі Рэчы Паспалітай, у Польшчы (у дачыненьні да ўкраінскіх ваяводзтваў, адабраных Польшчай ад ВКЛ перад заключэньнем Люблінскай уніі), на агульнадзяржаўным узроўні (спэцыфічныя функцыі дыпляматычнае перапіскі).
  7. ^ Пры ўключэньні ў панятак старабеларускае мовы таксама тагачаснае ўкраінскае мовы, на этнічна ўкраінскіх і часткова беларускіх землях Расеі зь сяр. XVII ст. па 1782 г.
  8. ^ У рэтраспэктыўным сэнсе; у гістарычна зафіксаваны час назіралася сыстэмная эвалюцыя пэўных рысаў народнае беларускае мовы, прыклады чаго гл. ніжэй.
  9. ^ Напрыклад, прыбыткова–расходная кніга магістрату Магілёва за 1709 вядзецца па-польску, аднак з 1710 зноў па-беларуску (кірыліцай); на пісьме пачынае адлюстроўвацца яскравая рыса беларускае мовы, як «дзеканьне» («у Госпадзе», «для чэлядзі»)[12].
  10. ^ У адрозьненьне ад айчыннай традыцыі, дзе стараўкраінскую звычайна разглядаюць асобным дыялектам пісьмовай мовы ВКЛ.
  11. ^ Параўн. сьведчаньні, дзе Смаленская зямля ў вачох жыхароў ВКЛ нават беларускага паходжаньня азначаецца як «маскоўская».
  12. ^ Вільня, Менск, Наваградак, Горадня, Слонім, Берасьце, Браслаў, Кобрынь, Камянец — скарга праваслаўнай шляхты на сойме 1623 г.
  13. ^ У сучасных межах — Пастаўскага, Вялейскага, Лагойскага, Менскага, Смалявіцкага, Ігуменскага, Пухавіцкага, Глускага, Мазырскага раёнаў
  14. ^ Пры гэтым асноўныя характэрныя графічныя рысы стараўкраінскай дзелавой мовы, апісаныя Русаноўскім, насамрэч у актах беларускай этнічнай тэрыторыі часта невядомыя, аб чым гл. ніжэй.
  15. ^
    « «У сучасным мовазнаўстве бясспрэчна ўстаноўленым лічыцца факт, што літаратурныя мовы сучасных усходнеславянскіх народаў — расейскага, украінскага і беларускага — паводле свайго паходжаньня ўзыходзяць да старажытнай адзінай літаратурна-пісьмовай мовы, якая была ва ўжытку ва ўсходніх славянаў у пэрыяд іх супольнага жыцьця на працягу Х—XIV стст.» »
    Жураўскі А. І. Гісторыя... С. 15.
  16. ^ У гістарыяграфіі традыцыйна зьвязваецца зь ліквідацыяй буйной фэўдальнай улады ўнутры ВКЛ, то бок с кіраваньнем Скіргайлы і Вітаўта; за апошнім цягам 1395-1403 гг. да ВКЛ далучаны Смаленск і Вязьма, што, такім чынам, завяршыла аб'яднаньне этнічных беларускіх земляў у дзяржаве пераважна беларускай паводле культуры.
  17. ^ У сьвятле колькаснае і, адпаведна, культурнае перавагі ўсходнеславянскага арыстакратычнага слою ВКЛ над балцкім прыкладнае ўяўленьне аб суадносінах этнасаў у тагачаснай найбольш колькаснай і прадстаўнічай частцы насельніцтва ВКЛ — у баярстве — дае найстарэйшая, а значыць, храналягічна найбліжэйшая да часу ўтварэньня ВКЛ, з захаваных статыстычных крыніцаў ВКЛ — вайсковы попіс 1528 году. Спэцыфіка попісу палягае ў афіцыйным уліку шляхты краіны для вайсковых патрэбаў, у сувязі з чым ставілася мэта ўлічыць яе поўнасьцю і разьмеркаваць яе паводле земляў, ваяводзтваў, паветаў і воласьцяў. Без уліку татараў, а таксама асобна вылучаных у попісе найбуйнейшых паноў-магнатаў ВКЛ, арыгінальныя зьвесткі попісу (Перапіс войска Вялікага княства Літоўскага 1528 года / Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т гісторыі; склад. А. І. Груша. — Мінск: Беларус. навука, 2003. — С. 80-171. — 442 с.) паказваюць, што ў паветах і воласьцях, што ўключалі пераважна ўсходнеславянскія этнічныя тэрыторыі налічвалася каля 5 900 баяраў, у той час як пераважна балцкія паветы і воласьці мелі каля 4 000. Попіс, аднак, не ўключыў землі Бельскага і Смаленскага княстваў, Ржэўскай зямлі і княстваў Северскае зямлі, якія належалі ВКЛ на час стварэньня вялікакняскае канцылярыі і ўвядзеньня ў абарачэньне старабеларускае мовы (мяжа XIV—XV стст.), уласна попіс не зьяўляецца ў поўнай меры належнай і дакладнай крыніцай па гэтым пытаньні і дае толькі прыкладнае ўяўленьне аб згаданай прапорцыі (аб чым гл. падрабязьней паводле Łowmiański H. Zaludnienie państwa litewskiego w wieku XVI : zaludnienie w roku 1528 / H. Łowmiański; A. Kijas, K. Pietkiewicz. — Poznań : Wydawnictwo Poznańskie, 1998. — S. 33-92. — 225 s.; там жа гл. крыніцазнаўчы агляд попісу як крыніцы па насельніцтве тагачаснага ВКЛ наогул).
  18. ^ Гэтая зьява, па ўсёй бачнасьці, мела эпіцэнтар каля Пскову і Вялікіх Лук, ускосна яе існаваньне пацьвярджаецца шматлікімі выпадкамі падобнае мены ў расейскіх гаворках тых тэрыторыяў, што зьведвалі крывіцкую калянізацыю. Филин Ф. П. Происхождение... С. 60.
  19. ^ Паводле крыніцаў гэты ўплыў прасочваецца ўпершыню, па ўсёй бачнасьці, за часоў Гедыміна (Любавский М. К. Литовско-русский сейм... С. 42.). Аб ступені асыміляцыі летувісаў у ВКЛ і ўспрыманьні імі старабеларускае мовы як сродку выражэньня дзейнасьці ў шэрагу галінаў культурнае дзейнасьці можа сьведчыць складаньне ў пачатку XVI ст. «Хронікі Вялікага Княства Літоўскага і Жамойцкага», якая ідэйна абгрунтоўвае перавагу ў ВКЛ балцкае знаці (Чемерицкий В. А. Литература XIV — начала XVI в. // История белорусской дооктябрьской литературы / под ред. В. В. Борисенко, Ю. С. Пширков, В. А. Чемерицкий; Акад. наук БССР, Ин-т литературы им. Я. Купалы. — Мн.: Наука и техника, 1977. — С. 65. — 636 с.), але напісаная на старабеларускай мове (тэкст паводле: Полное собрание русских летописей / Акад. наук СССР, Ин-т истории. – М. : Изд-во восточной литературы, 1841–1989. – Т. 32: Хроники: Литовская и Жмойтская и Быховца. Летописи: Баркулабовская, Аверки и Панцырного / сост. Н. Н. Улащик. – 1975. – 233 с.).
  20. ^ Сам Скарына ва ўласным выданьні Псалтыры пакінуў 66 глёсаў, якія ім пазначаны як «иные слова которыи суть въ пслатыри неразумныи простымъ людемъ, наидуть е на боцехъ рускимъ языкомъ что которое слово знаменуеть», што сьведчыць таксама пра разьмежаваньне ім абедзьвюх моваў. Жураўскі А. І. Гісторыя... С. 121.
  21. ^ Сярод іх існуе вялікая колькасьць унікальных зьяваў, што патрабуюць іх асобнага асьвятленьня празь іх комплексную сутнасьць, што не дазваляе аднесьці яго ў поўнай меры да гісторыі старабеларускае моўнае традыцыі або толькі да гісторыі старабеларускай артаграфіі, бо рысы гэтага ўплыву пранікалі ня толькі ва ўласна правапіс, але таксама стваралі штучныя, існыя выключна на пісьме граматычныя формы. Сярод іх — спалучэньне плыўны+ъ замест беларускіх галосных перад тымі ж плыўнымі (връхьверхъ); архаічныя спалучэньні гы, кы (ногы, трокы, великыиноги, троки, великии); замена творнага склону множнага ліку назоўнікаў асноваў на (бояры, кнѧзи, воибоярми, кн̃зьми, воими); канчатак прыметнікаў -аа (проуская, великаяпроускаа, великаа); стары канчатак -ое ў родным склоне прыметнікаў, неасабовых займеньнікаў і парадкавых лічэбнікаў (литовскои, тои, ѡдноилитовское, тое, ѡдное); ужываньне аорысту (гл. ніжэй); кароткія мужчынскія дзеепрыметнікі замест жаночых (надеючисѧ, просѧчи, ѡ[т]ше[д]шинадѣѧсѧ, просѧ, ѡ[т]шедъ); адсутнасьць замены назоўным склонам давальнага ў дзеепрыметніках канструкцыі «давальны самастойны» тыпу бывшоу, ѡтъехавшоу, стоѧвшу; адкіданьне бліжэйшага да народнае мовы творнага канчатку -тью з заменай яго на -тию (братьею, вѣстью, ратьюбратиею, вестию, ратию); займеннае скланеньне прыметнікаў замест іменнага (литовскоую землю, лѧдскоую землю, люди ратныилитовскоу землю, лѧжскоу землю, люди ратьни). Гл. Жураўскі А. І. Гісторыя... С. 69-71.
  22. ^ Хоць раўнапраўны статус усіх моваў Рэчы Паспалітай і правамоцнасьць выкарыстаньня старабеларускае мовы ва ўсіх галінах культурнай дзейнасьці прапагандаваў С. Будны. История... С. 137.
  23. ^ У выніку, творы адлюстроўваюць моцнае выцясьненьне старажытнарускіх і царкоўнаславянскіх элемэнтаў беларусізмамі і палянізмамі. Так, ѧ ды ꙗ заменены на ïа (ïаблоко, марïа, зелïа); рэдка ўжыты ѣ; больш пасьлядоўна ўжыты ги, ки, хи (роуки, грехи, ноги); родны склон адзіночнага ліку назоўнікаў асноваў на маюць почасту канчатак / (смоуткоу, часоу, верхоу); назоўнікі назоўнага склону множнага ліку маюць канчаткі / (клаштори, короли, соуседы); родны склон на -овъ/-евъ (братовъ, моужовъ, тоурковъ); творны склон множнага ліку з канчаткам -ми (дверми, каменми, следми); родны склон прыметнікаў адзіночнага ліку з канчаткам -ого (милого, мѣдного, гнилого); назоўны склон множнага ліку меў як канчаткі мужчынскага роду, так і канчаткі на ўзор жаночага (леасныи, оубогïи, оумерлыи, але темные, чорные, ганебные); найвышэйшая ступень утваралася на ўзор царкоўнаславянскае мовы, то бок шляхам даданьня пре- (прегоркий, пресмоутный, препокорный), вышэйшая дзякуючы суфіксу -ш- (богатший, веселший, ширший). Адпаведна тагачаснай народнай мове, адлюстраваны энклітычныя формы займеньнікаў ми, мѧ, ти, тѧ (выслоухаи мѧ прошу тѧ). Зусім адсутныя аорыст і імпэрфэкт, ужыты пераважна пэрфэкт, радзей — плюсквампэрфэкт. Адпаведна народнай мове, пераважаюць дзеепрыметнікі іменнага скланеньня (ведаючи, живоучи, идоучи). З народнай мовай помнікі збліжаюцца таксама дзякуючы перавазе дзеепрыметнікаў на -вши пры дзейніку адзіночнага ліку (взѧвши, пришодши, рекши). Зьмяняльныя формы дзеепрыметнікаў пераважна маюць формы -уч-, -ач- (держачий, дрыжачий, седѧчий). Тым ня менш, шэраг лексэмаў адлюстроўваюць польскі ўплыў у парадыгме (продавце, толмаче, мистре; жолдници, писменници, слоужебници, апостолове, грекове, дедичове, оучневе; адамови, волкови, послови; малего, смачнего, чирвонего; ветхе, чорне, лесне; горы оусточне, короли велебне, моуры камене; вѣдаемы, видимы, хочемы; веселимысѧ, поидимы, поустимы; моглъ, обвыклъ, злѧклъсѧ). Помнікі адлюстроўваюць беларускія сьляды найпаўней у лексыцы (гоукъ, гроши, кривда, досѧгати, лаяти, жадати, збройный, певный, чирвоный, борздо, докуль, двойчи). Больш падрабязныя лінгвістычны разбор тэкстаў паводле іх сьпісаў гл. паводле Жураўскі А. І. Гісторыя... С. 98-106.
  24. ^ Адзначаючы гэтую асобную катэгорыю помнікаў, сярод найбольш дэмакратычных спробаў адлюстраваньня мовы вылучаюцца намаганьні адлюстраваньня пераходу [u] > [w] (вже, втратити, вчынити), пазначэньне пратэтычнага [v] на сутыку прыназоўніка у і першага галоснага наступнага слова (ув-окно, ув-очы, ув-одѣнье), зацьвярдзеньня зычных (щытъ, прыйти, рекшы), існаваньня [e] пасьля цьвёрдых зычных (сэрцэ, цэлый, рыцэръ), канчатку -ое ў прыметніках жаночага роду роднага склону (великое красы, доброе славы, прошлое ночы), трэцяй асобы адзіночнага ліку дзеясловаў бязь -ть/-тъ (буде, ратуе, прыйде), загаднага ладу першай асобы множнага ліку на -мо (даймо, едьмо, вернимосѧ), інфінітыву на -ть (знать, будовать, жыть), дзеепрыслоўяў на -учи/-ачи, -ши (плачучы, чуючы, прыехавшы); страта функцыі паказчыку асобы дзеяслоўнаю зьвязкай у складзе пэрфэкту і выцясьненьне яе асабовых формаў абагульненай формай трэцяй асобы (хто естъ ты? а ԝнъ рекъ: я естъ гость). У сынтаксісе — захаваньне вінавальнага склону ў дачыненьні да адушаўлёных асобаў (корол позвал лѣкары, послал тогды послы); дзеепрыметнікі залежнага стану ніякага роду ў ролі выказьніка безасабовых зваротаў (его прыведено, Атылю королем обрано). Больш падрабязны разбор рысаў у паасобных згаданых помніках гл. паводле Жураўскі А. І. Гісторыя... 264-265, 268.
  25. ^ Першыя масавыя хвалі калянізацыі Падляшша палякамі адзначаюцца з другой чвэрці XV ст. і асабліва зь сярэдзіны таго ж стагодзьдзя. Kołodziejczyk A. Z dziejów kolonizacji puszcz na Podlasiu w XV-XVI wieku // Szkice z dziejów kolonizacji Podlasia i Grodzieńszczyzny od XIV do XVI wieku / red. J. Śliwiwński. — Olsztyn : Wyd. Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego, 2002. — s. 50-51, 53. — 143 s. У 1382 г. Ягайла перадаў Мазавецкаму княству ўсё Падляшша, якое кіравала Бельскай зямлёй да 1384 г., Дарагічынскай — да 1443 г. Каля 1443 г. Дарагічынская зямля атрымала прывілей на польскае права, пасьля чаго ў 1501 г. яго пажалавалі Мельніцкаму павету (Любавский М. К. Областное деление и местное управление Литовско-Русского государства ко времени издания первого Литовского Статута / М. К. Любавский. — М. : Университетская типография, 1892. — С. 19-20. — 884 с.), пэрыядам Аляксандра датуецца таксама жалаваньне польскага права Бельскай зямлі (Ясинский М. Н. Уставные земские грамоты Литовско-Русского государства. — Киев : Университетская типография, 1889. — С. 95. — 207 с.).
  26. ^ Неўзабаве па Люблінскай уніі, аднак, Мазырскі павет гэтага ваяводзтва быў перададзены Менскаму ваяводзтву (Любавский М. К. Литовско-русский сейм... С. 845.), што, такім чынам, заўважна зьменшыла абсяг будучай палянізацыі, якая ў ВКЛ пачалася прыкметна пазьней.
  27. ^ Так, актавыя запісы бельскага магістрату да 1591 г. практычна спрэс складаюцца са старабеларускіх актаў, пасьля чаго зьяўляецца некаторая колькасьць польскамоўных актаў, а з 1609 г. старабеларуская актавая пісьмовасьць у магістраце практычна згасае.
  28. ^ «Если бы се коли якие кривъды деяли з ымене[й] косте[л]ныхъ... а где бы хто з особъ духовны[х] якого [ж] ко[л]векъ стану и достое[н]ства справедливости учинити не хотелъ або судомъ свои[м] што кому в чо[м] уближилъ... маеть быти позванъ... позвомъ бискупимъ писаным польскимъ писмом». Цыт. па: Статут Вялікага княства Літоўскага 1588: Тэксты. Давед. Камент./Беларус. Сав. Энцыкл.; Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ, 1989. — С. 127-128. — 573 с.
  29. ^ „Par itaque est, ut ea [Latina] lingua, quae natiua et primigenia Lituanorum fuit, una ex tribus, quas Christus Deus noster dignas suo titulo ornando indicauit[...]sermonibus frequentur potius, quam ascita ista ac barbara cum perpetuo ac hereditario Lituanorum hoste Moscho communis”.
  30. ^ Так, Мялеці Сматрыцкі ў сваім перакладзе «Эвангельля Вучыцельнага» (1616) на старабеларускую мову адзначаў высокія якасьці царкоўнаславянскае мовы, але скардзіўся на яе незразумеласьць для народу, чым і выкліканы пераклад на «подлейший [руский языкъ]».
  31. ^ У прыватнасьці, на ёй укладзеныя царскія прывілеі, чалабітныя і данясеньні прыхільнікаў маскоўскага цара сярод жыхароў ВКЛ.
  32. ^ «Лічачы сябе зьвязанымі сувязямі сьвятой уніі з Каронай Польскай... прымаем правы і звычаі Кароны Польскай... А таксама пісар земскага суду ваяводзтва, у якім будуць весьціся галоўныя трыбунальскія суды,... [мае] дэкрэты па-польску, а не па-руску пісаць... З дэкрэтаў і вытрымак падаваць шляхам экстракту пад пагрозай пазбаўленьня ўраду» („Uważaiąc żeśmy są Sacra unione juncti z Koroną Polską... przystępuiemy do Praw y zwyczaiow Korony Polskiej... A lubo Pisarz Ziemskiego Sądu Woiewodztwa w ktorym się Sądy głowne Trybunalskie odprawować będą,... z Dekretow y odkładow wydawać per extractum sub poena privationis Oficcy“). Цыт. па: Volumina Legum: przedruk zbioru praw staraniem XX pijarów w Warszawie, od roku 1732 do roku 1782: leges, statuta, constitutiones et privilegia regni Poloniae, magni ducatus Lithuaniae, omniumque provinciarum annexarum, a commitiis vislicle anno 1347 celebratis usque ad ultima regni comotia./J. Ohryzko. — Petersburg: J. Ohryzko, 1859. T. 5. Ab anno 1669 ad annum 1697. S. 860-863.
  33. ^ Параўн. згаданую вышэй прыбыткова-расходную кнігу магілёўскага магістрату; акрамя яе, паўсядзённыя патрэбы падтрымлівалі выкарыстаньне старабеларускае мовы і пазьней у выглядзе выпісаў з ранейшых актаў, г.зв. «экстрактаў». Прыкладна да канца XVII ст. удзел старабеларускае мовы ў актавай пісьмовасьці быў дастаткова значным ва ўніяцкай царкве (Щавинская Л. Л., Лабынцев Ю. А. Литература белорусов Польши (XV—XIX вв./Л. Л. Щавинская, Ю. А. Лабынцев. — Мн. : Нац. б-ка Беларуси, 2003. — С. 180. — 228 с.).
  34. ^ Назва літары м.
  35. ^ Аднак там замена ѣ на e пад націскам можа сьведчыць пра манафтангізацыю яць у тагачасным паўднёва-заходнім дыялекце беларускае народнае мовы: Станкевіч Я. Язык і языкаведа. С. 362-363.
  36. ^ На паўночны ўсход ад лініі Невель—Полацак—Гомель даволі часта захоўваецца мяккае р, асабліва ў канцы словаў і перад галоснымі і, е, о, а, у, але далёка не пасьлядоўна.
  37. ^ Найранейшыя помнікі з усіх астатніх беларускіх земляў за выключэньнем Полацкай, Віцебскай і Смаленскай земляў узьнікаюць якраз пад канец XIV ст.
  38. ^ Яшчэ больш архаічным і непасьлядоўным у гэтым дачыненьні стаў паўднёва-заходні дыялект беларускае мовы, дзе формы тыпу [майо́], [твайо́], [свайо́] фіксуюцца і ў цяперашні час. Филин Ф. П. Происхождение... С. 199.
  39. ^ Пры гэтым найбольшая пасьлядоўнасьць аканьня і яканьня на тэрыторыі беларускага этнічнага арэалу сьведчыць, хутчэй за ўсё, пра тое, што гэтая зьява на беларускай этнічнай тэрыторыі з усіх усходнеславянскіх земляў узьнікла найраней, ніж аканьне ў іншых усходнеславянскіх рэгіёнах. Урэшце, мяркуецца, што згаданая смаленская грамата 1229 г. наогул можа не адлюстроўваць аканьня і яканьня, будучы напісанай немцам, які не дастаткова ўпэўнена валодаў прыёмамі старажытнарускай артаграфіі. Филин Ф. П. Происхождение... С. 110, 117.
  40. ^ Цоканьне адзначаецца і ў сучасных гаворках паўночнага ўсходу сучаснае Беларусі, а таксама на захадзе Смаленскай і Бранскай абласьцей сучаснае Расеі. Филин Ф. П. Происхождение... С. 261.
  41. ^ Продкі крывічоў і наўгародзкіх славенаў ужо каля VI-VIII стст. мелі супадзеньні сьвісьцячых і шыпячых у выніку меркаванага ўплыву асыміляваных балцкіх плямёнаў. Филин Ф. П. Происхождение... С. 348.
  42. ^ Вынятак адсюль склала зьмена сьрдце > сэрца, што тлумачыцца рэгрэсіўнай асыміляцыяй.
  43. ^ Цяпер стары вінавальны склон у множным ліку ў значэньні роднага захоўваецца ў беларускай мове ў якасьці рэшткаў, але на поўдзень ад лініі ВаўкавыскРудзенскБабруйскРэчыцаЛоеў яна існуе дасюль.
  44. ^ Гэты канчатак увогуле адзначаецца ўжо з XIV ст. і можа тлумачыцца як спрадвечна беларускі. Але ён практычна заўсёды існаваў паралельна з /. Тым ня менш, гэты канчатак існуе таксама ў старарасейскай пісьмовасьці, а ў гаворках будучых беларускай і ўкраінскай моваў існуе з ХІ ст. У ХІХ ст. звузіўся да шэрагу вызначаных словаў і стаў амаль выцесьненым, захаваўшыся толькі ў форме панове. Филин Ф. П. Происхождение... С. 392, 394.
  45. ^ Тыповая формула, якая ішла пасьля даты ў канцы дакумэнту.
  46. ^ Дзеяслоў «быць» у форме першай асобы множнага ліку цяперашняга часу абвеснага ладу, у сучаснай беларускай мове ня мае дакладнага адпаведніку, але мае значэньне «зьяўляемся», «мы ёсьць».
  47. ^ У прыватнасьці, такія ж формы існуюць у заходніх гаворках украінскае мовы, хоць і ў гэтым выпадку яны маглі падтрымлівацца польскай мовай.
  48. ^ Мінулыя часы дзеяслова, адсутныя ў беларускай мове, але існыя ў пісьмовай і народнай старажытнарускай мове часу яе існаваньня.
  49. ^ Накшталт есть или ѧ хотѧи приититотъ е[ст] ильѧ которыи мелъ приити. Жураўскі А. І. Гісторыя... С. 211-212.
  50. ^ Напрыклад, ко овцамъ погибшимъкъ овцамъ погинулымъ; посекаемо бываеть и во огнь вмешаемовытѧто бываеть и до огнѧ вкидывано; сѣно... в пѣщь вмѣтаемосено... в печ’ вметаючое.
  51. ^ У дадзеным помніку тлумачыцца менавіта з пугкту гледжаньня народнае мовы з прычыны адсутнасьці ў помніку царкоўнаславянскіх рысаў.
  52. ^ Параўн. у сучаснай беларускай мове паводле Я. Карскага: у мору гаду есць, у яго грошей есць.
  53. ^ Сучасныя зьвесткі беларускае мовы паказваюць вялікую рэдкасьць гэтага звароту, пераважна на крайнім паўночным усходзе і паўднёвым захадзе Беларусі, а таксама ў Бранскай вобласьці, але формы гэтага звароту з творным склонам сталі адметна беларускімі.
  54. ^ Хоць тады ж існавалі і большыя аб'яднаньні лексычных дыялектызмаў, напрыклад, паўднёва-заходняе, а іх межы нельга ўяўляць як статычныя і выразна акрэсьленыя.
  55. ^ Так, напрыклад, у сувязі з гэтым у арабскім пісьме літоўскіх татараў былі створаныя знакі для перадачы [d͡z, t͡s]. Там жа сыстэматычна перадаюцца аканьне, пераходы [l] > [w], [v] > [w], [u] > [w] дзякуючы напісаньням тыпу быў, воўк, галоўка, наўчоны. Іншая істотная рыса гэтых помнікаў — адарванасьць іх ад тагачаснага старабеларускага літаратурнага кайнэ (аб чым гл. вышэй), што дазволіла ў памянёных помніках перадаць тагачасныя дыялектныя асаблівасьці, зьнівэляваныя ў кірылічных. Гл. Станкевіч Я. Языкаведа... С. 394-395. Тым ня менш, асаблівасьці графікі арабскае мовы, што сталася крыніцай для выкарыстаньня арабскага пісьма ў ісламскай літургіі, прычынілася да асаблівасьцяў транскрыпцыі гукаў тагачаснае беларускае мовы. Так, арабская літара для задне-паднябённага [d] стала ўжывацца ў значэньні беларускага [z], пры гэтым паляталізаваны варыянт апошняй — [zʲ] — перадаваўся дзьвюма сымбалямі, дал і за. Арабскі знак для вострага задне-паднябённага [s] перадаваў беларускае [s], знакі та ды сін, нягледзячы на іх першапачаткова розныя ды іншыя функцыі, сталі выкарыстоўвацца ў значэньні паляталізаванага [sʲ]. Цьвёрдае і паляталізаванае [k] перадаваліся літарамі для задне-паднябённага і пярэдне-паднябённага [k] адпаведна. Іншыя літары ня мелі варыянтаў для мяккіх, адным знакам (ваў) перадаваліся [v] і [w]. Адбывалася блытаніна практычна ўсіх галосных паводле параў оу, еа/я, іы, спароджаная асаблівасьцямі адпаведных арабскіх знакаў. Там жа, С. 420-421.
  56. ^ Тут і далей знак паерка перадаецца сымбалем сучаснага апострафа з прычыны адсутнасьці адпаведнага знаку ў большасьці шрыфтоў і графічнага падабенства знаку апостраф на знак паерка.
  57. ^ Што, між іншага, амаль не адлюстравана ў сучаснай беларускай артаграфіі.
  58. ^ Што і дагэтуль уласьціва толькі частцы паўднёва-заходніх гаворак.
  59. ^ Прыём пісьма, калі адбываецца скарачэньне слова на адну літару шляхам пераносу напісаньня адной літары ў пэўнай пазыцыі ў надрадковую зону, зьдзейсьнены без адрыву ад агульнае сутнасьці слова. Тут, згодна з большай часткай літаратуры, праз адсутнасьць адпаведных тэхнічных сродкаў перадаецца як літара, заключаная ў квадратныя дужкі.
  60. ^ Напрыклад, того ж року п̃з — «таго ж году [15]97».
  61. ^ З улікам таго, што частка іх складзеная па-польску і на лаціне.

Крыніцы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  1. ^ а б в г д е ё Журавский А. И. Деловая письменность в системе старобелорусского литературного языка. — М.: Восточнославянское и общее языкознание, 1978.
  2. ^ Языковая ситуация в Беларуси: этические коллизии двуязычия // Сацыякультурная прастора мовы (сацыяльныя і культурныя аспекты вывучэння беларускай мовы): На бел. і рус. мовах / С. Ф. Іванова, Я. Я. Іваноў, Н. Б. Мячкоўская. — Мн.: Веды, 1998.
  3. ^ Пуцилева Л. Между Польским королевством и Российской империей: поиски национальной идентичности в белорусской поэзии // Contributi italiani al 14. congresso internazionale degli Slavisti: Ohrid, 10-16 settembre 2008 / a cura di Alberto Alberti ... [et al.]. — Firenze: Firenze University Press, 2008. [1] С. 202.
  4. ^ Паводле працаў украінскага мовазнаўца П. Плюшча, украінскія пісьменьнікі 16—17 стагодзьдзяў называлі стараўкраінскую мову «русскою мовою», «речью русской», «российским языком» або «языком русским».
  5. ^ а б в г д Свяжынскі У. М. Беларуская мова // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 1: Абаленскі — Кадэнцыя. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. С. 300
  6. ^ Катлярчук А.. Чаму беларусы не апанавалі літоўскай спадчыны // Arche № 2 (25) — 2003.
  7. ^ Дубавец С., Сагановіч Г. Старажытная Літва і сучасная Летува // З гісторыяй на «Вы». Выпуск 2. Менск, 1994.
  8. ^ а б в Насевіч В. Л. Літвіны // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 2: Кадэцкі корпус — Яцкевіч. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. С. 206—208.
  9. ^ Зайкоўскі Э. Літва гістарычная... // Народная Воля №99—100, 30.06.2009
  10. ^ а б в г д е ё ж з і к л м н о п р с Свяжынскі У. Праблема ідэнтыфікацыі афіцыйнай мовы Вялікага Княства Літоўскага // METRICIANA: даследаванні і матэрыялы Метрыкі Вялікага Княства Літоўскага. ATHENAEUM: Commentarii Historiae et Culturae. — 2001. — В. 1. — № 3.
  11. ^ а б Шакун Л. М. Старабеларуская літаратурная мова // Беларуская мова: Энцыкл. / Беларус. Энцыкл.; Пад рэд. А. Я. Міхневіча; Рэдкал.: Б. І. Сачанка (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелЭн, 1994. — С. 533. — 655 с.
  12. ^ Катлярчук А. З гісторыі перакладу Бібліі на старабеларускую мову // Запіскі Культурна-гістарычнай Калегіі імя Канстанціна Астрожскага / Рэд. М. Белямук. — Берасьце: АТТ «Брэсцкая друкарня», 2002. С. 43—47.
  13. ^ а б в г Тумаш В. Дыпляматычная кантравэрсыя 1646 году за беларускую мову // Запісы Беларускага Інстытуту Навукі й Мастацтва. — 1974. — № 12.
  14. ^ Древнерусский язык / ред. П. З. Савочкин. — Мн.: Издат. БГУ, 1970. — 87-90 с.
  15. ^ Гл., напрыклад, паводле Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 1: Абаленскі — Кадэнцыя. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — 684 с.: іл. ISBN 985-11-0314-4.
  16. ^ Яскевіч А. А. Старабеларускія граматыкі: да праблемы агульнафілалагічнай цэласнасці. — 2-е выд. — Мн.: Беларуская навука, 2001. С. 18
  17. ^ а б в Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. — Мн.: 1967. — С. 239.
  18. ^ а б Белы А. Хроніка «Белай Русі». Нарыс гісторыі адной геаграфічнай назвы. — Мн.: Энцыклапедыкс, 2000. — С. 164-165, 189. — 238 с. — (Бібліятэка часопісу «Беларускі гістарычны агляд»). — ISBN 985-6599-12-1
  19. ^ Белы А. Хроніка «Белай Русі». Нарыс гісторыі адной геаграфічнай назвы. — Мн.: Энцыклапедыкс, 2000. — С. 12, 35. — 238 с. — (Бібліятэка часопісу «Беларускі гістарычны агляд»). — ISBN 985-6599-12-1
  20. ^ Белы А. Хроніка «Белай Русі». Нарыс гісторыі адной геаграфічнай назвы. — Мн.: Энцыклапедыкс, 2000. — С. 35-142. — 238 с. — (Бібліятэка часопісу «Беларускі гістарычны агляд»). — ISBN 985-6599-12-1
  21. ^ Белы А. Хроніка «Белай Русі». Нарыс гісторыі адной геаграфічнай назвы. — Мн.: Энцыклапедыкс, 2000. — С. 56. — 238 с. — (Бібліятэка часопісу «Беларускі гістарычны агляд»). — ISBN 985-6599-12-1
  22. ^ Белы А. Хроніка «Белай Русі». Нарыс гісторыі адной геаграфічнай назвы. — Мн.: Энцыклапедыкс, 2000. — С. 136-142. — 238 с. — (Бібліятэка часопісу «Беларускі гістарычны агляд»). — ISBN 985-6599-12-1
  23. ^ Белы А. Хроніка «Белай Русі». Нарыс гісторыі адной геаграфічнай назвы. — Мн.: Энцыклапедыкс, 2000. — С. 150-158. — 238 с. — (Бібліятэка часопісу «Беларускі гістарычны агляд»). — ISBN 985-6599-12-1
  24. ^ Краўцэвіч А. К. Стварэнне Вялікага Княства Літоўскага / А. К. Краўцэвіч. — Мн.: Беларуская навука, 1998. — С. 152. — 208 с.
  25. ^ Краўцэвіч А. К. Стварэнне Вялікага Княства Літоўскага / А. К. Краўцэвіч. — Мн.: Беларуская навука, 1998. — С. 139. — 208 с.
  26. ^ Насевіч В., Спірыдонаў М. «Русь» у складзе Вялікага княства Літоўскага ў XVI ст. // пад рэд. А. К. Краўцэвіча З глыбі вякоў. — Мн.: Навука і тэхніка, 1996. — В. 1. — С. 13. — 288 с..
  27. ^ Fijałek J. Uchrzyścijanienie Litwy przez Polskę i zachowanie w niej języka ludu // Polska i Litwa w dziejowym stosunku / W. Abraham, J. Fijałek, J. Rozwadowski et al. — Kraków etc.: Gebethner i Wolff, 1914. — С. 90; 301, przyp. 1. — 446 с.
  28. ^ Fijałek J. Uchrzyścijanienie Litwy przez Polskę i zachowanie w niej języka ludu // Polska i Litwa w dziejowym stosunku / W. Abraham, J. Fijałek, J. Rozwadowski et al. — Kraków etc.: Gebethner i Wolff, 1914. — С. 50-51, 159. — 446 с.
  29. ^ Марзалюк І. А. Людзі даўняй Беларусі : этнаканфесійныя і сацыякультурныя стэрэатыпы (X—XVIII стст.) / І. А. Марзалюк. — Магілёў: МДУ, 2003. — С. 54. — 321 с.
  30. ^ Насевіч В., Спірыдонаў М. «Русь» у складзе Вялікага княства Літоўскага ў XVI ст. // пад рэд. А. К. Краўцэвіча З глыбі вякоў. — Мн.: Навука і тэхніка, 1996. — В. 1. — С. 11-12, 14. — 288 с..
  31. ^ Марзалюк І. А. Людзі даўняй Беларусі : этнаканфесійныя і сацыякультурныя стэрэатыпы (X—XVIII стст.) / І. А. Марзалюк. — Магілёў: МДУ, 2003. — С. 61. — 321 с.
  32. ^ Котлярчук А. С. Самосознание белорусов в литературных памятниках XVI—XVIII вв. // под ред. А. К. Кавко Русь—Литва—Беларусь. — М.: Наследие, 1997. — С. 86-87. — 287 с..
  33. ^ а б в Куолис Д. Понятия «литовец» и «Литва» в литовской письменности XVI—XVII веков // Российская академия наук, Ин-т славяноведения Славяноведение. — М.: Наука, 1992. — № 5. — С. 38. — 128 с..
  34. ^ Fijałek J. Uchrzyścijanienie Litwy przez Polskę i zachowanie w niej języka ludu // Polska i Litwa w dziejowym stosunku / W. Abraham, J. Fijałek, J. Rozwadowski et al. — Kraków etc.: Gebethner i Wolff, 1914. — С. 114; 310, przyp. 3. — 446 с.
  35. ^ Марзалюк І. А. Людзі даўняй Беларусі : этнаканфесійныя і сацыякультурныя стэрэатыпы (X—XVIII стст.) / І. А. Марзалюк. — Магілёў: МДУ, 2003. — С. 101, 105. — 321 с.
  36. ^ Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. — Мн.: 1967. — С. 233.
  37. ^ Пичета В. И. Белоруссия и Литва XV-XVI вв. / В. И. Пичета. — М.: Изд-во АН СССР, 1961. — С. 644. — 812 с.
  38. ^ Марзалюк І. А. Людзі даўняй Беларусі : этнаканфесійныя і сацыякультурныя стэрэатыпы (X—XVIII стст.) / І. А. Марзалюк. — Магілёў: МДУ, 2003. — С. 48, 52. — 321 с.
  39. ^ Насевіч В., Спірыдонаў М. «Русь» у складзе Вялікага княства Літоўскага ў XVI ст. // пад рэд. А. К. Краўцэвіча З глыбі вякоў. — Мн.: Навука і тэхніка, 1996. — В. 1. — С. 16-17. — 288 с..
  40. ^ Пилипенко М. Ф. Возникновение Белоруссии : Новая концепция / М. Ф. Пилипенко. — Мн.: Беларусь, 1991. — С. 62-63. — 142 с.
  41. ^ Марзалюк І. А. Людзі даўняй Беларусі : этнаканфесійныя і сацыякультурныя стэрэатыпы (X—XVIII стст.) / І. А. Марзалюк. — Магілёў: МДУ, 2003. — С. 59. — 321 с.
  42. ^ Марзалюк І. А. Людзі даўняй Беларусі : этнаканфесійныя і сацыякультурныя стэрэатыпы (X—XVIII стст.) / І. А. Марзалюк. — Магілёў: МДУ, 2003. — С. 67. — 321 с.
  43. ^ Насевіч В., Спірыдонаў М. «Русь» у складзе Вялікага княства Літоўскага ў XVI ст. // пад рэд. А. К. Краўцэвіча З глыбі вякоў. — Мн.: Навука і тэхніка, 1996. — В. 1. — С. 15. — 288 с..
  44. ^ Марзалюк І. А. Людзі даўняй Беларусі : этнаканфесійныя і сацыякультурныя стэрэатыпы (X—XVIII стст.) / І. А. Марзалюк. — Магілёў: МДУ, 2003. — С. 73. — 321 с.
  45. ^ Марзалюк І. А. Людзі даўняй Беларусі : этнаканфесійныя і сацыякультурныя стэрэатыпы (X—XVIII стст.) / І. А. Марзалюк. — Магілёў: МДУ, 2003. — С. 84, 86. — 321 с.
  46. ^ Насевіч В., Спірыдонаў М. «Русь» у складзе Вялікага княства Літоўскага ў XVI ст. // пад рэд. А. К. Краўцэвіча З глыбі вякоў. — Мн.: Навука і тэхніка, 1996. — В. 1. — С. 20-25, дадаткі 1-2. — 288 с..
  47. ^ Ермаловіч М. Беларуская дзяржава Вялікае Княства Літоўскае. — Мн.: Беллітфонд, 2003. — С. 352. — 448 с. — ISBN 985-6576-08-3
  48. ^ а б в Плотнікаў Б. А., Антанюк Л. А. Беларуская мова : лінгвістычны кампендыум / Б. А. Плотнікаў, Л. А. Антанюк. — Мн.: Интерпрессервис, 2003. — С. 56. — 671 с.
  49. ^ Русанівський В. М. Західноруська писемна мова // Українська мова : енціклопедія. — Київ: 2000.
  50. ^ Русанівський В. М. Староукраїнська літературна мова // Українська мова : енціклопедія. — Київ: 2000.
  51. ^ а б в г д е ё ж з і к л м н о п р Свяжынскі У. Аб статусе беларускай і ўкраінскай моў у часы Вялікага Княства Літоўскага // METRICIANA: Dasledavańni i materyjały Metryki Vialikaha Kniastva Litoŭskaha. — ATHENAEUM: Commentarii Historiae et Culturae, 2003. — В. ІІ. — Т. VIII. — С. 132-163.
  52. ^ Свяжынскі У. М. Літоўская мова // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 1: Абаленскі — Кадэнцыя. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. С. 210
  53. ^ Пичета В. И. Белоруссия и Литва XV-XVI вв. / В. И. Пичета. — М.: Изд-во АН СССР, 1961. — С. 673. — 812 с.
  54. ^ Плотнікаў Б. А., Антанюк Л. А. Беларуская мова : лінгвістычны кампендыум / Б. А. Плотнікаў, Л. А. Антанюк. — Мн.: Интерпрессервис, 2003. — С. 62. — 671 с.
  55. ^ Филин Ф. П. Происхождение русского, украинского и белорусского языков. Историко-диалектологический очерк. — изд. 2-е. — М.: КмоКнига. — С. 61, 633-634. — 656 с.
  56. ^ Чаквін І. У. Беларуская народнасць // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 1: А — Беліца / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: М. В. Біч і інш.; Прадм. М. Ткачова; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 1993. — 494 с., [8] к.: іл. ISBN 5-85700-074-2.
  57. ^ Каробушкіна Т. М., Штыхаў Г. В Усходнія славяне — асноўнае насельніцтва Беларусі ў ІХ — першай палове ХІІІ ст. // Нарысы гісторыі Беларусі. У 2-х ч. Ч. 1 / М. П. Касцюк, У. Ф. Ісаенка, Г. В. Штыхаў і інш. — Мн.: Беларусь, 1994. — С. 70. — 527 с. — ISBN 5-338-00929-3
  58. ^ а б Пичета В. И. Белоруссия и Литва XV-XVI вв. / В. И. Пичета. — М.: Изд-во АН СССР, 1961. — С. 646-647. — 812 с.
  59. ^ Филин Ф. П. Происхождение русского, украинского и белорусского языков. Историко-диалектологический очерк. — изд. 2-е. — М.: КмоКнига. — С. 60. — 656 с.
  60. ^ Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: 1967 Т. 1. — С. 57-58. — 371 с.
  61. ^ а б Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: Навука і тэхніка, 1967. — Т. 1. — С. 30-31. — 371 с.
  62. ^ Филин Ф. П. Происхождение русского, украинского и белорусского языков. Историко-диалектологический очерк. — изд. 2-е. — М.: КмоКнига. — С. 463, 469. — 656 с.
  63. ^ М. Р. Судник. Белорусский язык // Лингвистический энциклопедический словарь / под. ред. В. Н. Ярцевой. — М.: Советская Энциклопедия, 1990.
  64. ^ В. В. Иванов. Древнерусский язык // Лингвистический энциклопедический словарь / под ред. В. Н. Ярцевой. — М.: Советская Энциклопедия, 1990.
  65. ^ Каробушкіна Т. М., Штыхаў Г. В. ІІ // Нарысы гісторыі Беларусі. — Мн.: Беларусь, 72. — Т. 1.
  66. ^ Плотнікаў Б. А., Антанюк Л. А. Беларуская мова : лінгвістычны кампендыум / Б. А. Плотнікаў, Л. А. Антанюк. — Мн.: Интерпрессервис, 2003. — С. 53. — 671 с.
  67. ^ Пичета В. И. Белоруссия и Литва XV-XVI вв. / В. И. Пичета. — М.: Изд-во АН СССР, 1961. — С. 618. — 812 с.
  68. ^ Пичета В. И. Белоруссия и Литва XV-XVI вв. / В. И. Пичета. — М.: Изд-во АН СССР, 1961. — С. 619-624. — 812 с.
  69. ^ Плотнікаў Б. А., Антанюк Л. А. Беларуская мова : лінгвістычны кампендыум / Б. А. Плотнікаў, Л. А. Антанюк. — Мн.: Интерпрессервис, 2003. — С. 58, 63. — 671 с.
  70. ^ Chr. S. Stang. Die westrussische Kanzleisprache des Grossfurstentums Litauen. — Oslo: 1935. — С. 19-20, 52, 163.
  71. ^ Chr. S. Stang. Die altrussische Urkundensprache der Stadt Polozk. — Oslo: 1939. — С. 147.
  72. ^ Станкевіч Я. Гісторыя беларускага языка. — Вільня: Ekspres, 1939. — С. 3-4. — 16 с.
  73. ^ Шакун Л. М. Старабеларуская літаратурная мова // Беларуская мова: Энцыкл. / Беларус. Энцыкл.; Пад рэд. А. Я. Міхневіча; Рэдкал.: Б. І. Сачанка (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелЭн, 1994. — С. 532. — 655 с.
  74. ^ Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: 1967 Т. 1. — С. 257. — 371 с.
  75. ^ а б Булыка А. М. Развіццё арфаграфічнай сістэмы старабеларускай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства ім. Я. Коласа; А. М. Булыка. — Мн.: Навука і тэхніка, 1970. — С. 66. — 175 с.
  76. ^ Плотнікаў Б. А., Антанюк Л. А. Беларуская мова : лінгвістычны кампендыум / Б. А. Плотнікаў, Л. А. Антанюк. — Мн.: Интерпрессервис, 2003. — С. 63. — 671 с.
  77. ^ И. И. Лаппо. Литовский статут 1588 года.
  78. ^ а б в г д е ё ж з і к Жураўскі А. І. Беларуская мова // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 1: А — Беліца / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: М. В. Біч і інш.; Прадм. М. Ткачова; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 1993. — 494 с., [8] к.: іл. ISBN 5-85700-074-2.
  79. ^ Чаквін І. Беларусы // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 1: Абаленскі — Кадэнцыя. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — 684 с.: іл. ISBN 985-11-0314-4.
  80. ^ Fijałek J. Uchrzyścijanienie Litwy przez Polskę i zachowanie w niej języka ludu // Polska i Litwa w dziejowym stosunku / W. Abraham, J. Fijałek, J. Rozwadowski et al. — Kraków etc.: Gebethner i Wolff, 1914. — С. 48. — 446 с.
  81. ^ а б в Станкевіч Я. Язык і языкаведа / Я. Станкевіч. — 2-е выд.. — Вільня: Ін-т беларусістыкі, 2007. — С. 387. — 1214 с.
  82. ^ Антонович А. К. Белорусские тексты, писанные арабским письмом, и их графико-орфографическая система / А. К. Антонович. — Вильнюс: ВГУ, 1968. — С. 11. — 418 с.
  83. ^ а б в г Аниченко В. В. Развитие белорусского литературного языка в XVIII в. — М.: Вопросы языкознания, 1978.
  84. ^ а б Свяжынскі У. Беларуская мова // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 1: Абаленскі — Кадэнцыя. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. С. 301
  85. ^ Груша А. Службовы склад і структура канцылярыі Вялікага Княства Літоўскага 40-х гадоў XV — першай паловы XVI ст // Аддз. спец. гіст. навук Ін-та гісторыі Нац. акад. навук Беларусі; рэд. А. Дзярновіч. — Мінск: Ін-т гісторыі, 2001. — Т. 1. — С. 44.
  86. ^ Пичета В. И. Белоруссия и Литва XV-XVI вв. / В. И. Пичета. — М.: Изд-во АН СССР, 1961. — С. 650. — 812 с.
  87. ^ Fijałek J. Uchrzyścijanienie Litwy przez Polskę i zachowanie w niej języka ludu // Polska i Litwa w dziejowym stosunku / W. Abraham, J. Fijałek, J. Rozwadowski et al. — Kraków etc.: Gebethner i Wolff, 1914. — С. 173-174. — 446 с.
  88. ^ Fijałek J. Uchrzyścijanienie Litwy przez Polskę i zachowanie w niej języka ludu // Polska i Litwa w dziejowym stosunku / W. Abraham, J. Fijałek, J. Rozwadowski et al. — Kraków etc.: Gebethner i Wolff, 1914. — С. 243. — 446 с.
  89. ^ Цыт. па: Любавский М. К. Очерк истории Литовско-Русского государства до Люблинской унии включительно / М. К. Любавский. – 2-е изд. – М.: Московская художественная печатня, 1915. – 401 с., дзе гл. дадаткі.
  90. ^ Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. — Мн.: 1967. — С. 112-113.
  91. ^ Станкевіч Я. Язык і языкаведа / Я. Станкевіч. — 2-е выд.. — Вільня: Ін-т беларусістыкі, 2007. — С. 307. — 1214 с.
  92. ^ Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. — Мн.: 1967. — С. 93.
  93. ^ а б Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. — Мн.: 1967. — С. 95-96.
  94. ^ Станкевіч Я. Язык і языкаведа / Я. Станкевіч. — 2-е выд.. — Вільня: Ін-т беларусістыкі, 2007. — С. 290. — 1214 с.
  95. ^ Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: 1967 Т. 1. — С. 231. — 371 с.
  96. ^ Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. — Мн.: 1967. — С. 114-115.
  97. ^ Чемерицкий В. А., Коршунов А. Ф. Литература XVI — первой половины XVII в. // История белорусской дооктябрьской литературы / под ред. В. В. Борисенко, Ю. С. Пширков, В. А. Чемерицкий; Акад. наук БССР, Ин-т литературы им. Я. Купалы. — Мн.: Наука и техника, 1977. — С. 107-108. — 636 с.
  98. ^ Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. — Мн.: 1967. — С. 91.
  99. ^ Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. — Мн.: 1967. — С. 154-155.
  100. ^ Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. — Мн.: 1967. — С. 153-154.
  101. ^ Мяснікоў А. Ф. Васіль Цяпінскі // Сто асоб беларускай гісторыі: гістарычныя партрэты / А. Ф. Мяснікоў. — Мн.: Литература и Искусство, 2008. — С. 57. — 344 с. — ISBN 978-985-6720-26-3
  102. ^ Свяжынскі У. М. Паверх бар'ераў: маскоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім // Metriciana. — С. 229.
  103. ^ Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. — Мн.: 1967. — С. 157-159.
  104. ^ Чемерицкий В. А., Коршунов А. Ф. Литература XVI — первой половины XVII в. // История белорусской дооктябрьской литературы / под ред. В. В. Борисенко, Ю. С. Пширков, В. А. Чемерицкий; Акад. наук БССР, Ин-т литературы им. Я. Купалы. — Мн.: Наука и техника, 1977. — С. 237. — 636 с.
  105. ^ Падрабязны разбор гэтых рысаў гл. паводле Жураўскі А. І. Гісторыя... С. 157 і далей, гл. ніжэй найбольш адметныя і сыстэматычныя прыклады.
  106. ^ Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. — Мн.: 1967. — С. 165.
  107. ^ Чемерицкий В. А., Коршунов А. Ф. Литература XVI — первой половины XVII в. // История белорусской дооктябрьской литературы / под ред. В. В. Борисенко, Ю. С. Пширков, В. А. Чемерицкий; Акад. наук БССР, Ин-т литературы им. Я. Купалы. — Мн.: Наука и техника, 1977. — С. 239. — 636 с.
  108. ^ Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. — Мн.: 1967. — С. 59-61.
  109. ^ Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. — Мн.: 1967. — С. 63.
  110. ^ Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. — Мн.: 1967. — С. 69.
  111. ^ Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. — Мн.: 1967. — С. 69-71.
  112. ^ Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. — Мн.: 1967. — С. 262.
  113. ^ Чемерицкий В. А. Литература XIV — начала XVI в. // История белорусской дооктябрьской литературы / под ред. В. В. Борисенко, Ю. С. Пширков, В. А. Чемерицкий; Акад. наук БССР, Ин-т литературы им. Я. Купалы. — Мн.: Наука и техника, 1977. — С. 48. — 636 с.
  114. ^ Чемерицкий В. А. Литература XIV — начала XVI в. // История белорусской дооктябрьской литературы / под ред. В. В. Борисенко, Ю. С. Пширков, В. А. Чемерицкий; Акад. наук БССР, Ин-т литературы им. Я. Купалы. — Мн.: Наука и техника, 1977. — С. 49-50. — 636 с.
  115. ^ Чамярыцкі В. А. Беларускія летапісы як помнікі літаратуры / В. А. Чамярыцкі. — Мн.: Навука і тэхніка, 1969. — С. 100. — 189 с.
  116. ^ Чемерицкий В. А. Литература XIV — начала XVI в. // История белорусской дооктябрьской литературы / под ред. В. В. Борисенко, Ю. С. Пширков, В. А. Чемерицкий; Акад. наук БССР, Ин-т литературы им. Я. Купалы. — Мн.: Наука и техника, 1977. — С. 67, 71. — 636 с.
  117. ^ Чамярыцкі В. А. Беларускія летапісы як помнікі літаратуры / В. А. Чамярыцкі. — Мн.: Навука і тэхніка, 1969. — С. 163. — 189 с.
  118. ^ Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: 1967 Т. 1. — С. 232-233. — 371 с.
  119. ^ Чемерицкий В. А., Коршунов А. Ф. Литература XVI — первой половины XVII в. // История белорусской дооктябрьской литературы / под ред. В. В. Борисенко, Ю. С. Пширков, В. А. Чемерицкий; Акад. наук БССР, Ин-т литературы им. Я. Купалы. — Мн.: Наука и техника, 1977. — С. 74. — 636 с.
  120. ^ Чемерицкий В. А., Коршунов А. Ф. Литература XVI — первой половины XVII в. // История белорусской дооктябрьской литературы / под ред. В. В. Борисенко, Ю. С. Пширков, В. А. Чемерицкий; Акад. наук БССР, Ин-т литературы им. Я. Купалы. — Мн.: Наука и техника, 1977. — С. 81-82, 86. — 636 с.
  121. ^ Чемерицкий В. А., Коршунов А. Ф. Литература XVI — первой половины XVII в. // История белорусской дооктябрьской литературы / под ред. В. В. Борисенко, Ю. С. Пширков, В. А. Чемерицкий; Акад. наук БССР, Ин-т литературы им. Я. Купалы. — Мн.: Наука и техника, 1977. — С. 87. — 636 с.
  122. ^ а б Пичета В. И. Белоруссия и Литва XV-XVI вв. / В. И. Пичета. — М.: Изд-во АН СССР, 1961. — С. 630. — 812 с.
  123. ^ Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. — Мн.: 1967. — С. 186-187.
  124. ^ Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: Навука і тэхніка, 1967. — Т. 1. — С. 201. — 371 с.
  125. ^ Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: 1967 Т. 1. — С. 224. — 371 с.
  126. ^ Чемерицкий В. А., Коршунов А. Ф. Литература XVI — первой половины XVII в. // История белорусской дооктябрьской литературы / под ред. В. В. Борисенко, Ю. С. Пширков, В. А. Чемерицкий; Акад. наук БССР, Ин-т литературы им. Я. Купалы. — Мн.: Наука и техника, 1977. — С. 127, 132. — 636 с.
  127. ^ Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: 1967 Т. 1. — С. 226-227. — 371 с.
  128. ^ Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: Навука і тэхніка, 1967. — Т. 1. — С. 98. — 371 с.
  129. ^ Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: Навука і тэхніка, 1967. — Т. 1. — С. 235-236. — 371 с.
  130. ^ Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: 1967 Т. 1. — С. 227. — 371 с.
  131. ^ Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: 1967 Т. 1. — С. 233. — 371 с.
  132. ^ а б Свяжынскі У. Народы і мовы // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 1: Абаленскі — Кадэнцыя. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — 684 с.: іл. ISBN 985-11-0314-4.
  133. ^ Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: Навука і тэхніка, 1967. — Т. 1. — С. 96-97. — 371 с.
  134. ^ Ермаловіч М. Беларуская дзяржава Вялікае Княства Літоўскае. — Мн.: Беллітфонд, 2003. — С. 400. — 448 с. — ISBN 985-6576-08-3
  135. ^ а б Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: 1967 Т. 1. — С. 350-351. — 371 с.
  136. ^ Параўн., напрыклад, тэкст першага сыстэматызаванага агульнага зводу законаў у ВКЛ — Статуту 1529 году, дзе такія палажэньні адсутнічаюць. Лазутка С. Первый Литовский статут (1529 г.) = Pirmasis Lietuvos statutas (1529 m.) / С. Лазутка, И. Валиконите, Э. Гудавичюс. — Вильнюс: Марги раштай, 2004. — 521 c.
  137. ^ Hawryluk J. Podlasie: śladami ruskiej przeszłości / J. Hawryluk. — Bielsk Podlaski: Osnowy, 2000. — С. 104, przyp. 1. — 272 с.
  138. ^ Hawryluk J. Podlasie: śladami ruskiej przeszłości / J. Hawryluk. — Bielsk Podlaski: Osnowy, 2000. — С. 104-105. — 272 с.
  139. ^ Halecki O. Przyłączenie Podlasia, Wołynia i Kijowszczyzny do Korony w roku 1569 / O. Halecki. — Kraków: Akademia umiejętności, 1915. — С. 35-36, przyp. 1. — 245 с.
  140. ^ Любавский М. К. Литовско-русский сейм : опыт по истории учреждения в связи с внутренним строем и внешнею жизнью государства / М. К. Любавский. — М.: Университетская типография, 1900. — С. 810. — 850 с.
  141. ^ Halecki O. Przyłączenie Podlasia, Wołynia i Kijowszczyzny do Korony w roku 1569 / O. Halecki. — Kraków: Akademia umiejętności, 1915. — С. 75, przyp. 1. — 245 с.
  142. ^ Пичета В. И. Литовско-польские унии и отношение к ним литовско-русской шляхты [адбітак] / В. И. Пичета. — М.: Т-во «Печатня С. П. Яковлева», 1909. — С. 609, 615, 625. — 631 с.
  143. ^ Пичета В. И. Белоруссия и Литва XV-XVI вв. / В. И. Пичета. — М.: Изд-во АН СССР, 1961. — С. 575. — 812 с.
  144. ^ Жиркевич А. В. Смоленские архивы в 1812 году // Смоленская ученая архивная комиссия Смоленская старина. — Смоленск: 1909. — В. 1. — С. 350. — 371 с..
  145. ^ Галинская Е. А. Рефлексы фонемы <ě> в смоленском диалекте начала XVII в. // Вопросы языкознания. — М.: 1995. — № 4.
  146. ^ Памятники обороны Смоленска 1609-1611 гг. / под ред. Ю. В. Готье. — М.: Императорское Общество истории и древностей российских при Московском ун-те, 1912. — С. 4-252. — 282 с.
  147. ^ Лойка П. А. Палітычныя адносіны ў Вялікім княстве Літоўскім // Нарысы гісторыі Беларусі. У 2-х ч. Ч. 1 / М. П. Касцюк, У. Ф. Ісаенка, Г. В. Штыхаў і інш. — Мн.: Беларусь, 1994. — С. 139. — 527 с. — ISBN 5-338-00929-3
  148. ^ Марозава С. Б. Культура Беларусі ў XVI - першай палове XVII ст. // Гісторыя Беларусі: У 2 ч. Ч. 1. Са старажытных часоў да канца XVIII ст. Курс лекцый / І. П. Крэнь, І. І. Коўкель, С. В. Марозава, С. Я. Сяльвестрава, І. А. Фёдараў. — Мн.: РІВШ БДУ, 2000. — С. 437. — 656 с. — ISBN 985-6299-34-9
  149. ^ Лойка П. А. Палітычныя адносіны ў Вялікім княстве Літоўскім // Нарысы гісторыі Беларусі. У 2-х ч. Ч. 1 / М. П. Касцюк, У. Ф. Ісаенка, Г. В. Штыхаў і інш. — Мн.: Беларусь, 1994. — С. 139. — 527 с. — ISBN 5-338-00929-3
  150. ^ а б Грыцкевіч А. Заняпад беларускай мовы ў Беларуска-Літоўскім гаспадарстве ў ХVІІІ стагоддзі // Аняменне. З кронікі знішчэння беларускай мовы.
  151. ^ Грушевський М. Істория України-Руси / М. Грушевський. — Львів: Наукове Товариство ім. Шевченка, 1903. — Т. 4. XIV-XVI віки — відносини політичні. — С. 333. — 532 с. — (Збірник фільософічної секції Наукового товариства імени Шевченка).
  152. ^ Грушевський М. Істория України-Руси / М. Грушевський. — Львів: Наукове Товариство ім. Шевченка, 1903. — Т. 4. XIV-XVI віки — відносини політичні. — С. 333, 335-336. — 532 с. — (Збірник фільософічної секції Наукового товариства імени Шевченка).
  153. ^ а б Halecki O. Przyłączenie Podlasia, Wołynia i Kijowszczyzny do Korony w roku 1569 / O. Halecki. — Kraków: Akademia umiejętności, 1915. — С. 171. — 245 с.
  154. ^ Грушевський М. Істория України-Руси / М. Грушевський. — Львів: Наукове Товариство ім. Шевченка, 1903. — Т. 4. XIV-XVI віки — відносини політичні. — С. 343, 345. — 532 с. — (Збірник фільософічної секції Наукового товариства імени Шевченка).
  155. ^ Грушевський М. Істория України-Руси / М. Грушевський. — Львів: Наукове Товариство ім. Шевченка, 1903. — Т. 4. XIV-XVI віки — відносини політичні. — С. 343-344, 348. — 532 с. — (Збірник фільософічної секції Наукового товариства імени Шевченка).
  156. ^ Станкевіч Я. Язык і языкаведа / Я. Станкевіч. — 2-е выд.. — Вільня: Ін-т беларусістыкі, 2007. — С. 287. — 1214 с.
  157. ^ Halecki O. Przyłączenie Podlasia, Wołynia i Kijowszczyzny do Korony w roku 1569 / O. Halecki. — Kraków: Akademia umiejętności, 1915. — С. 92; 233, przyp. 1. — 245 с.
  158. ^ Hawryluk J. Podlasie: śladami ruskiej przeszłości / J. Hawryluk. — Bielsk Podlaski: Osnowy, 2000. — С. 90. — 272 с.
  159. ^ Halecki O. Przyłączenie Podlasia, Wołynia i Kijowszczyzny do Korony w roku 1569 / O. Halecki. — Kraków: Akademia umiejętności, 1915. — С. 83-86, 87. — 245 с.
  160. ^ Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: Навука і тэхніка, 1967. — Т. 1. — С. 351. — 372 с.
  161. ^ Пичета В. И. Белоруссия и Литва XV-XVI вв. / В. И. Пичета. — М.: Изд-во АН СССР, 1961. — С. 591. — 812 с.
  162. ^ Жураўскі А. І. Канцылярска-юрыдычнае пісьменства 15—17 стагоддзяў // Беларуская мова. Энцыклапедыя. — М.: 1994. — С. 251.
  163. ^ Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: Навука і тэхніка, 1967. — Т. 1. — С. 202. — 372 с.
  164. ^ Чемерицкий В. А., Коршунов А. Ф. Литература XVI — первой половины XVII в. // История белорусской дооктябрьской литературы / под ред. В. В. Борисенко, Ю. С. Пширков, В. А. Чемерицкий; Акад. наук БССР, Ин-т литературы им. Я. Купалы. — Мн.: Наука и техника, 1977. — С. 130. — 636 с.
  165. ^ Jakubowski J. Studia nad stosunkami narodowościowymi na Litwie przed Unią Lubelską. — Warszawa: 1912. — С. 64.
  166. ^ Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: 1967 Т. 1. — С. 351-352. — 371 с.
  167. ^ Лаппо И. И. Литовский Статут 1588 года / И. И. Лаппо. — Каунас: Spindulio, 1934. — Т. Т. 1: Исследование. — С. 78-79. — 473 с.
  168. ^ Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: 1967 Т. 1. — С. 353. — 371 с.
  169. ^ Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: 1967 Т. 1. — С. 353-354. — 371 с.
  170. ^ Лаппо И. И. Литовский Статут 1588 года / И. И. Лаппо. — Каунас: Spindulio, 1934. — Т. Т. 1: Исследование. — С. 468-470. — 473 с.
  171. ^ Чемерицкий В. А., Коршунов А. Ф. Литература XVI — первой половины XVII в. // История белорусской дооктябрьской литературы / под ред. В. В. Борисенко, Ю. С. Пширков, В. А. Чемерицкий; Акад. наук БССР, Ин-т литературы им. Я. Купалы. — Мн.: Наука и техника, 1977. — С. 211. — 636 с.
  172. ^ Чемерицкий В. А., Коршунов А. Ф. Литература XVI — первой половины XVII в. // История белорусской дооктябрьской литературы / под ред. В. В. Борисенко, Ю. С. Пширков, В. А. Чемерицкий; Акад. наук БССР, Ин-т литературы им. Я. Купалы. — Мн.: Наука и техника, 1977. — С. 154, 159. — 636 с.
  173. ^ Чемерицкий В. А., Коршунов А. Ф. Литература XVI — первой половины XVII в. // История белорусской дооктябрьской литературы / под ред. В. В. Борисенко, Ю. С. Пширков, В. А. Чемерицкий; Акад. наук БССР, Ин-т литературы им. Я. Купалы. — Мн.: Наука и техника, 1977. — С. 220. — 636 с.
  174. ^ Чемерицкий В. А., Коршунов А. Ф. Литература XVI — первой половины XVII в. // История белорусской дооктябрьской литературы / под ред. В. В. Борисенко, Ю. С. Пширков, В. А. Чемерицкий; Акад. наук БССР, Ин-т литературы им. Я. Купалы. — Мн.: Наука и техника, 1977. — С. 258. — 636 с.
  175. ^ а б Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: 1967 Т. 1. — С. 227-228. — 371 с.
  176. ^ Пичета В. И. Белоруссия и Литва XV-XVI вв. / В. И. Пичета. — М.: Изд-во АН СССР, 1961. — С. 698. — 812 с.
  177. ^ Лабынцев Ю. А. Международная славяноведческая программа «История книжной культуры Подляшья»: (Текст докл. на междунар. церковно-науч. конф., посв. 1000-летию Православной церкви на Беларуси. 25 сент. 1992 г.) / Ю. А. Лабынцев; Нац. б-ка Беларуси. — Мн.: 1992. — С. 7. — 15 с.
  178. ^ Пичета В. И. Белоруссия и Литва XV-XVI вв. / В. И. Пичета. — М.: Изд-во АН СССР, 1961. — С. 700-701. — 812 с.
  179. ^ Чемерицкий В. А., Коршунов А. Ф. Литература XVI — первой половины XVII в. // История белорусской дооктябрьской литературы / под ред. В. В. Борисенко, Ю. С. Пширков, В. А. Чемерицкий; Акад. наук БССР, Ин-т литературы им. Я. Купалы. — Мн.: Наука и техника, 1977. — С. 239-240. — 636 с.
  180. ^ Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: Навука і тэхніка, 1967. — Т. 1. — С. 282. — 372 с.
  181. ^ Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: Навука і тэхніка, 1967. — Т. 1. — С. 304, 308-309. — 372 с.
  182. ^ Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: 1967 Т. 1. — С. 354. — 371 с.
  183. ^ Мальдис А. И., Чемерицкий В. А. Литература второй половины XVII — XVIII в. // История белорусской дооктябрьской литературы / под ред. В. В. Борисенко, Ю. С. Пширков, В. А. Чемерицкий; Акад. наук БССР, Ин-т литературы им. Я. Купалы. — Мн.: Наука и техника, 1977. — С. 269-271. — 636 с.
  184. ^ Марзалюк І. А. Людзі даўняй Беларусі : этнаканфесійныя і чсацыякультурныя стэрэатыпы (X—XVIII стст.) / І. А. Марзалюк. — Магілёў: МДУ, 1977. — С. 75. — 321 с.
  185. ^ Цыт. па: Белоруссия в эпоху феодализма / Акад. наук БССР, Ин-т истории, Арх. упр. МВД БССР. — Мн.: Изд-во АН БССР, 1959-1961. Т. 2: С середины XVII до воссоединения с Россией / сост.: А. И. Азаров, А. М. Карпачев, З. Ю. Копысский, Т. В. Комарова. — С. 66, 69-70, 76-77, 79-80, 82-84, 87-92, 94, 95-97, 100, 104-108, 114, 116-118, 124-125, 130, 151-153, 157-158. — 560 с. За той жа пэрыяд вядомыя і старабеларускія дакумэнты (Акты, относящиеся к истории Западной России, собранные и изданные Археографической комиссией : [в 5 т.]. — Санкт-Петербург: Типография Э. Праца, 1846-1853. — Т. 5: 1633―1699. — С. 104. — 288 с.)
  186. ^ Мальцев А. Н. Россия и Белоруссия в середине XVII века / А. Н. Мальцев. — М.: Изд-во Московского ун-та, 1974. — С. 152. — 253 с.
  187. ^ Катлярчук А. Беларусы Бранскага краю : этнічная гісторыя і сучаснасць // ARCHE. — Мінск: 2001. — № 2.
  188. ^ Станкевіч Я. Гісторыя беларускага языка. — Вільня: Ekspres, 1939. — С. 8. — 16 с.
  189. ^ Станкевіч Я. Язык і языкаведа / Я. Станкевіч. — 2-е выд.. — Вільня: Ін-т беларусістыкі, 2007. — С. 387-388. — 1214 с.
  190. ^ Жураўскі А. І. Канцылярска-юрыдычнае пісьменства 15—17 стагоддзяў // Беларуская мова. Энцыклапедыя. — М.: 1994. — С. 250.
  191. ^ Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: Навука і тэхніка, 1967. — Т. 1. — С. 362. — 371 с.
  192. ^ Мальдис А. И., Чемерицкий В. А. Литература второй половины XVII — XVIII в. // История белорусской дооктябрьской литературы / под ред. В. В. Борисенко, Ю. С. Пширков, В. А. Чемерицкий; Акад. наук БССР, Ин-т литературы им. Я. Купалы. — Мн.: Наука и техника, 1977. — С. 272, 275-277, 278. — 636 с.
  193. ^ Мальдис А. И., Чемерицкий В. А. Литература второй половины XVII — XVIII в. // История белорусской дооктябрьской литературы / под ред. В. В. Борисенко, Ю. С. Пширков, В. А. Чемерицкий; Акад. наук БССР, Ин-т литературы им. Я. Купалы. — Мн.: Наука и техника, 1977. — С. 299, 301. — 636 с.
  194. ^ Мальдис А. И., Чемерицкий В. А. Литература второй половины XVII — XVIII в. // История белорусской дооктябрьской литературы / под ред. В. В. 268, 278-279. — 636 с.
  195. ^ Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: 1967 Т. 1. — С. 356-360. — 371 с.
  196. ^ Мальдис А. И., Чемерицкий В. А. Литература второй половины XVII — XVIII в. // История белорусской дооктябрьской литературы / под ред. В. В. Борисенко, Ю. С. Пширков, В. А. Чемерицкий; Акад. наук БССР, Ин-т литературы им. Я. Купалы. — Мн.: Наука и техника, 1977. — С. 302, 311. — 636 с.
  197. ^ а б Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: Навука і тэхніка, 1967. — Т. 1. — С. 361-362, 368-369. — 371 с.
  198. ^ Русанівський В. М. Історія української літературної мови / В. М. Русанівськкий. — Київ: 2001.
  199. ^ а б Ганцова С. К., Чамярыцкі В. А., Штыхаў Г. В. Сведкі беларускай мінуўшчыны: зборнік дакументаў і матэрыялаў па гісторыі Беларусі VI — XV стст / рэд. Г. В. Штыхаў. — Мн.: 1996. — С. 71.
  200. ^ Станкевіч Я. Язык і языкаведа / Я. Станкевіч. — 2-е выд.. — Вільня: Ін-т беларусістыкі, 2007. — С. 240, 243. — 1214 с.
  201. ^ Русак В. П. Гістарычныя змены гукаў // Беларуская мова: Энцыкл. / Беларус. Энцыкл.; Пад рэд. А. Я. Міхневіча; Рэдкал.: Б. І. Сачанка (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелЭн, 1994. — С. 141. — 655 с.
  202. ^ а б в г д е Станкевіч Я. Язык і языкаведа / Я. Станкевіч. — 2-е выд.. — Вільня: Ін-т беларусістыкі, 2007. — С. 285-286. — 1214 с.
  203. ^ а б Станкевіч Я. Язык і языкаведа / Я. Станкевіч. — 2-е выд.. — Вільня: Ін-т беларусістыкі, 2007. — С. 345-346. — 1214 с.
  204. ^ Станкевіч Я. Язык і языкаведа / Я. Станкевіч. — 2-е выд.. — Вільня: Ін-т беларусістыкі, 2007. — С. 362-363. — 1214 с.
  205. ^ Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: Навука і тэхніка, 1967. — Т. 1. — С. 346. — 372 с.
  206. ^ Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: Навука і тэхніка, 1967. — Т. 1. — С. 130. — 372 с.
  207. ^ Филин Ф. П. Происхождение русского, украинского и белорусского языков. Историко-диалектологический очерк. — изд. 2-е. — М.: КмоКнига. — С. 165, 174, 177. — 656 с.
  208. ^ Филин Ф. П. Происхождение русского, украинского и белорусского языков. Историко-диалектологический очерк. — изд. 2-е. — М.: КмоКнига. — С. 177. — 656 с.
  209. ^ Филин Ф. П. Происхождение русского, украинского и белорусского языков. Историко-диалектологический очерк. — изд. 2-е. — М.: КмоКнига. — С. 228. — 656 с.
  210. ^ Филин Ф. П. Происхождение русского, украинского и белорусского языков. Историко-диалектологический очерк. — изд. 2-е. — М.: КмоКнига. — С. 315-317, 318. — 656 с.
  211. ^ Филин Ф. П. Происхождение русского, украинского и белорусского языков. Историко-диалектологический очерк. — изд. 2-е. — М.: КмоКнига. — С. 330-331. — 656 с.
  212. ^ Станкевіч Я. Язык і языкаведа / Я. Станкевіч. — 2-е выд.. — Вільня: Ін-т беларусістыкі, 2007. — С. 241-242. — 1214 с.
  213. ^ Станкевіч Я. Язык і языкаведа / Я. Станкевіч. — 2-е выд.. — Вільня: Ін-т беларусістыкі, 2007. — С. 349. — 1214 с.
  214. ^ Филин Ф. П. Происхождение русского, украинского и белорусского языков. Историко-диалектологический очерк. — изд. 2-е. — М.: КмоКнига. — С. 292. — 656 с.
  215. ^ Филин Ф. П. Происхождение русского, украинского и белорусского языков. Историко-диалектологический очерк. — изд. 2-е. — М.: КмоКнига. — С. 293. — 656 с.
  216. ^ Станкевіч Я. Язык і языкаведа / Я. Станкевіч. — 2-е выд.. — Вільня: Ін-т беларусістыкі, 2007. — С. 350. — 1214 с.
  217. ^ а б Филин Ф. П. Происхождение русского, украинского и белорусского языков. Историко-диалектологический очерк. — изд. 2-е. — М.: КмоКнига. — С. 154, 159. — 656 с.
  218. ^ Филин Ф. П. Происхождение русского, украинского и белорусского языков. Историко-диалектологический очерк. — изд. 2-е. — М.: КмоКнига. — С. 80. — 656 с.
  219. ^ а б в г Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: Навука і тэхніка, 1967. — Т. 1. — С. 33. — 372 с.
  220. ^ Станкевіч Я. Язык і языкаведа / Я. Станкевіч. — 2-е выд.. — Вільня: Ін-т беларусістыкі, 2007. — С. 239. — 1214 с.
  221. ^ Станкевіч Я. Язык і языкаведа / Я. Станкевіч. — 2-е выд.. — Вільня: Ін-т беларусістыкі, 2007. — С. 348-349. — 1214 с.
  222. ^ Филин Ф. П. Происхождение русского, украинского и белорусского языков. Историко-диалектологический очерк. — изд. 2-е. — М.: КмоКнига. — С. 128. — 656 с.
  223. ^ а б в г д Станкевіч Я. Язык і языкаведа / Я. Станкевіч. — 2-е выд.. — Вільня: Ін-т беларусістыкі, 2007. — С. 351. — 1214 с.
  224. ^ Булыка А. М. Развіццё арфаграфічнай сістэмы старабеларускай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства ім. Я. Коласа; А. М. Булыка. — Мн.: Навука і тэхніка, 1970. — С. 69, 73. — 175 с.
  225. ^ Филин Ф. П. Происхождение русского, украинского и белорусского языков. Историко-диалектологический очерк. — изд. 2-е. — М.: КмоКнига. — С. 335-336. — 656 с.
  226. ^ Филин Ф. П. Происхождение русского, украинского и белорусского языков. Историко-диалектологический очерк. — изд. 2-е. — М.: КмоКнига. — С. 299-300, 303. — 656 с.
  227. ^ Филин Ф. П. Происхождение русского, украинского и белорусского языков. Историко-диалектологический очерк. — изд. 2-е. — М.: КмоКнига. — С. 352. — 656 с.
  228. ^ Филин Ф. П. Происхождение русского, украинского и белорусского языков. Историко-диалектологический очерк. — изд. 2-е. — М.: КмоКнига. — С. 262. — 656 с.
  229. ^ Филин Ф. П. Происхождение русского, украинского и белорусского языков. Историко-диалектологический очерк. — изд. 2-е. — М.: КмоКнига. — С. 243. — 656 с.
  230. ^ Булыка А. М. Развіццё арфаграфічнай сістэмы старабеларускай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства ім. Я. Коласа; А. М. Булыка. — Мн.: Навука і тэхніка, 1970. — С. 95. — 175 с.
  231. ^ Филин Ф. П. Происхождение русского, украинского и белорусского языков. Историко-диалектологический очерк. — изд. 2-е. — М.: КмоКнига. — С. 328-329. — 656 с.
  232. ^ Филин Ф. П. Происхождение русского, украинского и белорусского языков. Историко-диалектологический очерк. — изд. 2-е. — М.: КмоКнига. — С. 206, 209. — 656 с.
  233. ^ Филин Ф. П. Происхождение русского, украинского и белорусского языков. Историко-диалектологический очерк. — изд. 2-е. — М.: КмоКнига. — С. 311. — 656 с.
  234. ^ Филин Ф. П. Происхождение русского, украинского и белорусского языков. Историко-диалектологический очерк. — изд. 2-е. — М.: КмоКнига. — С. 312-313. — 656 с.
  235. ^ Булыка А. М. Развіццё арфаграфічнай сістэмы старабеларускай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства ім. Я. Коласа; А. М. Булыка. — Мн.: Навука і тэхніка, 1970. — С. 76. — 175 с.
  236. ^ а б Анічэнка У. В. Беларускія граматы // Беларуская мова. Энцыклапедыя. — Мн.: 1994. — С. 90.
  237. ^ Филин Ф. П. Происхождение русского, украинского и белорусского языков. Историко-диалектологический очерк. — изд. 2-е. — М.: КмоКнига. — С. 119. — 656 с.
  238. ^ Булыка А. М. Развіццё арфаграфічнай сістэмы старабеларускай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства ім. Я. Коласа; А. М. Булыка. — Мн.: Навука і тэхніка, 1970. — С. 121-123. — 175 с.
  239. ^ Филин Ф. П. Происхождение русского, украинского и белорусского языков. Историко-диалектологический очерк. — изд. 2-е. — М.: КмоКнига. — С. 217, 218-219. — 656 с.
  240. ^ Филин Ф. П. Происхождение русского, украинского и белорусского языков. Историко-диалектологический очерк. — изд. 2-е. — М.: КмоКнига. — С. 76, 234-235, 236, 254, 330. — 656 с.
  241. ^ Цытаваньне згодна з арыгінальным запісам у дасьледаваньні, паводле: Филин Ф. П. Происхождение русского, украинского и белорусского языков. Историко-диалектологический очерк. — изд. 2-е. — М.: КмоКнига. — С. 46, 307. — 656 с.
  242. ^ Филин Ф. П. Происхождение русского, украинского и белорусского языков. Историко-диалектологический очерк. — изд. 2-е. — М.: КмоКнига. — С. 354-355. — 656 с.
  243. ^ Филин Ф. П. Происхождение русского, украинского и белорусского языков. Историко-диалектологический очерк. — изд. 2-е. — М.: КмоКнига. — С. 202. — 656 с.
  244. ^ а б Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: Навука і тэхніка, 1967. — Т. 1. — С. 189. — 372 с.
  245. ^ Булыка А. М. Развіццё арфаграфічнай сістэмы старабеларускай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства ім. Я. Коласа; А. М. Булыка. — Мн.: Навука і тэхніка, 1970. — С. 212. — 175 с.
  246. ^ Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: Навука і тэхніка, 1967. — Т. 1. — С. 272. — 372 с.
  247. ^ Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: Навука і тэхніка, 1967. — Т. 1. — С. 286-287. — 372 с.
  248. ^ Иванов В. В. Восточнославянские языки // Лингвистический энциклопедический словарь / под ред. В. Н. Ярцевой. — М.: Советская Энциклопедия, 1990.
  249. ^ Филин Ф. П. Происхождение русского, украинского и белорусского языков. Историко-диалектологический очерк. — изд. 2-е. — М.: КмоКнига. — С. 383. — 656 с.
  250. ^ Филин Ф. П. Происхождение русского, украинского и белорусского языков. Историко-диалектологический очерк. — изд. 2-е. — М.: КмоКнига. — С. 384. — 656 с.
  251. ^ Станкевіч Я. Язык і языкаведа / Я. Станкевіч. — 2-е выд.. — Вільня: Ін-т беларусістыкі, 2007. — С. 346. — 1214 с.
  252. ^ а б в г д е ё ж з і Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: Навука і тэхніка, 1967. — Т. 1. — С. 43, 45. — 371 с.
  253. ^ а б Станкевіч Я. Язык і языкаведа / Я. Станкевіч. — 2-е выд.. — Вільня: Ін-т беларусістыкі, 2007. — С. 351-352. — 1214 с.
  254. ^ Булыка А. М. Назоўнік // Мова беларускай пісьменнасці XIV—XVIII стст. / А. М. Булыка, А. І. Жураўскі, І. І. Крамко, У. М. Свяжынскі. — Мн.: Навука і тэхніка, 1988. — С. 43. — 319 с.
  255. ^ Булыка А. М. Назоўнік // Мова беларускай пісьменнасці XIV—XVIII стст. / А. М. Булыка, А. І. Жураўскі, І. І. Крамко, У. М. Свяжынскі. — Мн.: Навука і тэхніка, 1988. — С. 29. — 319 с.
  256. ^ Булыка А. М. Назоўнік // Мова беларускай пісьменнасці XIV—XVIII стст. / А. М. Булыка, А. І. Жураўскі, І. І. Крамко, У. М. Свяжынскі. — Мн.: Навука і тэхніка, 1988. — С. 47. — 319 с.
  257. ^ Булыка А. М. Назоўнік // Мова беларускай пісьменнасці XIV—XVIII стст. / А. М. Булыка, А. І. Жураўскі, І. І. Крамко, У. М. Свяжынскі. — Мн.: Навука і тэхніка, 1988. — С. 30. — 319 с.
  258. ^ Булыка А. М. Назоўнік // Мова беларускай пісьменнасці XIV—XVIII стст. / А. М. Булыка, А. І. Жураўскі, І. І. Крамко, У. М. Свяжынскі. — Мн.: Навука і тэхніка, 1988. — С. 32. — 319 с.
  259. ^ Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: Навука і тэхніка, 1967. — Т. 1. — С. 316. — 371 с.
  260. ^ Булыка А. М. Назоўнік // Мова беларускай пісьменнасці XIV—XVIII стст. / А. М. Булыка, А. І. Жураўскі, І. І. Крамко, У. М. Свяжынскі. — Мн.: Навука і тэхніка, 1988. — С. 60. — 319 с.
  261. ^ Булыка А. М. Назоўнік // Мова беларускай пісьменнасці XIV—XVIII стст. / А. М. Булыка, А. І. Жураўскі, І. І. Крамко, У. М. Свяжынскі. — Мн.: Навука і тэхніка, 1988. — С. 38. — 319 с.
  262. ^ Булыка А. М. Назоўнік // Мова беларускай пісьменнасці XIV—XVIII стст. / А. М. Булыка, А. І. Жураўскі, І. І. Крамко, У. М. Свяжынскі. — Мн.: Навука і тэхніка, 1988. — С. 52-53. — 319 с.
  263. ^ Филин Ф. П. Происхождение русского, украинского и белорусского языков. Историко-диалектологический очерк. — изд. 2-е. — М.: КмоКнига. — С. 385. — 656 с.
  264. ^ а б в Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: Навука і тэхніка, 1967. — Т. 1. — С. 274. — 372 с.
  265. ^ Булыка А. М. Назоўнік // Мова беларускай пісьменнасці XIV—XVIII стст. / А. М. Булыка, А. І. Жураўскі, І. І. Крамко, У. М. Свяжынскі. — Мн.: Навука і тэхніка, 1988. — С. 68. — 319 с.
  266. ^ Булыка А. М. Назоўнік // Мова беларускай пісьменнасці XIV—XVIII стст. / А. М. Булыка, А. І. Жураўскі, І. І. Крамко, У. М. Свяжынскі. — Мн.: Навука і тэхніка, 1988. — С. 91, 93. — 319 с.
  267. ^ Филин Ф. П. Происхождение русского, украинского и белорусского языков. Историко-диалектологический очерк. — изд. 2-е. — М.: КмоКнига. — С. 402-404. — 656 с.
  268. ^ Булыка А. М. Назоўнік // Мова беларускай пісьменнасці XIV—XVIII стст. / А. М. Булыка, А. І. Жураўскі, І. І. Крамко, У. М. Свяжынскі. — Мн.: Навука і тэхніка, 1988. — С. 70-71. — 319 с.
  269. ^ Филин Ф. П. Происхождение русского, украинского и белорусского языков. Историко-диалектологический очерк. — изд. 2-е. — М.: КмоКнига. — С. 407. — 656 с.
  270. ^ Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: Навука і тэхніка, 1967. — Т. 1. — С. 158, 161. — 371 с.
  271. ^ Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: 1967 Т. 1. — С. 244. — 371 с.
  272. ^ Булыка А. М. Назоўнік // Мова беларускай пісьменнасці XIV—XVIII стст. / А. М. Булыка, А. І. Жураўскі, І. І. Крамко, У. М. Свяжынскі. — Мн.: Навука і тэхніка, 1988. — С. 75, 94. — 319 с.
  273. ^ Булыка А. М. Назоўнік // Мова беларускай пісьменнасці XIV—XVIII стст. / А. М. Булыка, А. І. Жураўскі, І. І. Крамко, У. М. Свяжынскі. — Мн.: Навука і тэхніка, 1988. — С. 96. — 319 с.
  274. ^ Булыка А. М. Назоўнік // Мова беларускай пісьменнасці XIV—XVIII стст. / А. М. Булыка, А. І. Жураўскі, І. І. Крамко, У. М. Свяжынскі. — Мн.: Навука і тэхніка, 1988. — С. 98. — 319 с.
  275. ^ Булыка А. М. Назоўнік // Мова беларускай пісьменнасці XIV—XVIII стст. / А. М. Булыка, А. І. Жураўскі, І. І. Крамко, У. М. Свяжынскі. — Мн.: Навука і тэхніка, 1988. — С. 99. — 319 с.
  276. ^ а б в Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: 1967 Т. 1. — С. 254-256. — 371 с.
  277. ^ Булыка А. М. Назоўнік // Мова беларускай пісьменнасці XIV—XVIII стст. / А. М. Булыка, А. І. Жураўскі, І. І. Крамко, У. М. Свяжынскі. — Мн.: Навука і тэхніка, 1988. — С. 26. — 319 с.
  278. ^ а б Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: 1967 Т. 1. — С. 261. — 371 с.
  279. ^ Плотнікаў Б. А., Антанюк Л. А. Беларуская мова : лінгвістычны кампендыум / Б. А. Плотнікаў, Л. А. Антанюк. — Мн.: Интерпрессервис, 2003. — С. 55. — 671 с.
  280. ^ Свяжынскі У. І. Прыметнік // Мова беларускай пісьменнасці XIV—XVIII стст. / А. М. Булыка, А. І. Жураўскі, І. І. Крамко, У. М. Свяжынскі. — Мн.: Навука і тэхніка, 1988. — С. 107. — 319 с.
  281. ^ Свяжынскі У. І. Прыметнік // Мова беларускай пісьменнасці XIV—XVIII стст. / А. М. Булыка, А. І. Жураўскі, І. І. Крамко, У. М. Свяжынскі. — Мн.: Навука і тэхніка, 1988. — С. 117. — 319 с.
  282. ^ а б в г д Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: Навука і тэхніка, 1967. — Т. 1. — С. 46-47. — 371 с.
  283. ^ а б Свяжынскі У. І. Прыметнік // Мова беларускай пісьменнасці XIV—XVIII стст. / А. М. Булыка, А. І. Жураўскі, І. І. Крамко, У. М. Свяжынскі. — Мн.: Навука і тэхніка, 1988. — С. 109. — 319 с.
  284. ^ Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: Навука і тэхніка, 1967. — Т. 1. — С. 134-135. — 371 с.
  285. ^ Свяжынскі У. І. Прыметнік // Мова беларускай пісьменнасці XIV—XVIII стст. / А. М. Булыка, А. І. Жураўскі, І. І. Крамко, У. М. Свяжынскі. — Мн.: Навука і тэхніка, 1988. — С. 102-103. — 319 с.
  286. ^ Свяжынскі У. І. Прыметнік // Мова беларускай пісьменнасці XIV—XVIII стст. / А. М. Булыка, А. І. Жураўскі, І. І. Крамко, У. М. Свяжынскі. — Мн.: Навука і тэхніка, 1988. — С. 105. — 319 с.
  287. ^ Свяжынскі У. І. Прыметнік // Мова беларускай пісьменнасці XIV—XVIII стст. / А. М. Булыка, А. І. Жураўскі, І. І. Крамко, У. М. Свяжынскі. — Мн.: Навука і тэхніка, 1988. — С. 113. — 319 с.
  288. ^ Свяжынскі У. І. Прыметнік // Мова беларускай пісьменнасці XIV—XVIII стст. / А. М. Булыка, А. І. Жураўскі, І. І. Крамко, У. М. Свяжынскі. — Мн.: Навука і тэхніка, 1988. — С. 115. — 319 с.
  289. ^ Филин Ф. П. Происхождение русского, украинского и белорусского языков. Историко-диалектологический очерк. — изд. 2-е. — М.: КмоКнига. — С. 421. — 656 с.
  290. ^ Свяжынскі У. І. Прыметнік // Мова беларускай пісьменнасці XIV—XVIII стст. / А. М. Булыка, А. І. Жураўскі, І. І. Крамко, У. М. Свяжынскі. — Мн.: Навука і тэхніка, 1988. — С. 119-120. — 319 с.
  291. ^ а б Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: 1967 Т. 1. — С. 253-254. — 371 с.
  292. ^ Свяжынскі У. І. Прыметнік // Мова беларускай пісьменнасці XIV—XVIII стст. / А. М. Булыка, А. І. Жураўскі, І. І. Крамко, У. М. Свяжынскі. — Мн.: Навука і тэхніка, 1988. — С. 122. — 319 с.
  293. ^ Свяжынскі У. І. Прыметнік // Мова беларускай пісьменнасці XIV—XVIII стст. / А. М. Булыка, А. І. Жураўскі, І. І. Крамко, У. М. Свяжынскі. — Мн.: Навука і тэхніка, 1988. — С. 123-125. — 319 с.
  294. ^ Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: Навука і тэхніка, 1967. — Т. 1. — С. 45. — 371 с.
  295. ^ Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: Навука і тэхніка, 1967. — Т. 1. — С. 206. — 372 с.
  296. ^ Филин Ф. П. Происхождение русского, украинского и белорусского языков. Историко-диалектологический очерк. — изд. 2-е. — М.: КмоКнига. — С. 433. — 656 с.
  297. ^ Филин Ф. П. Происхождение русского, украинского и белорусского языков. Историко-диалектологический очерк. — изд. 2-е. — М.: КмоКнига. — С. 423. — 656 с.
  298. ^ Филин Ф. П. Происхождение русского, украинского и белорусского языков. Историко-диалектологический очерк. — изд. 2-е. — М.: КмоКнига. — С. 430-431. — 656 с.
  299. ^ Филин Ф. П. Происхождение русского, украинского и белорусского языков. Историко-диалектологический очерк. — изд. 2-е. — М.: КмоКнига. — С. 436. — 656 с.
  300. ^ Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: Навука і тэхніка, 1967. — Т. 1. — С. 47. — 372 с.
  301. ^ а б в г д е Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: 1967 Т. 1. — С. 47-49, 50. — 371 с.
  302. ^ Филин Ф. П. Происхождение русского, украинского и белорусского языков. Историко-диалектологический очерк. — изд. 2-е. — М.: КмоКнига. — С. 449. — 656 с.
  303. ^ Филин Ф. П. Происхождение русского, украинского и белорусского языков. Историко-диалектологический очерк. — изд. 2-е. — М.: КмоКнига. — С. 447. — 656 с.
  304. ^ Филин Ф. П. Происхождение русского, украинского и белорусского языков. Историко-диалектологический очерк. — изд. 2-е. — М.: КмоКнига. — С. 454-455. — 656 с.
  305. ^ Филин Ф. П. Происхождение русского, украинского и белорусского языков. Историко-диалектологический очерк. — изд. 2-е. — М.: КмоКнига. — С. 465. — 656 с.
  306. ^ Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: Навука і тэхніка, 1967. — Т. 1. — С. 192-193. — 371 с.
  307. ^ а б Филин Ф. П. Происхождение русского, украинского и белорусского языков. Историко-диалектологический очерк. — изд. 2-е. — М.: КмоКнига. — С. 467. — 656 с.
  308. ^ Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: 1967 Т. 1. — С. 208. — 371 с.
  309. ^ Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: 1967 Т. 1. — С. 279. — 371 с.
  310. ^ Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: 1967 Т. 1. — С. 327. — 371 с.
  311. ^ Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: Навука і тэхніка, 1967. — Т. 1. — С. 163. — 371 с.
  312. ^ Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: Навука і тэхніка, 1967. — Т. 1. — С. 209. — 371 с.
  313. ^ Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: 1967 Т. 1. — С. 246. — 371 с.
  314. ^ а б Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: 1967 Т. 1. — С. 278. — 371 с.
  315. ^ а б Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: Навука і тэхніка, 1967. — Т. 1. — С. 47-49, 50, 87. — 371 с.
  316. ^ а б Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: Навука і тэхніка, 1967. — Т. 1. — С. 177. — 371 с.
  317. ^ а б в Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: 1967 Т. 1. — С. 87. — 371 с.
  318. ^ Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: Навука і тэхніка, 1967. — Т. 1. — С. 129, 138. — 371 с.
  319. ^ Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: 1967 Т. 1. — С. 174. — 371 с.
  320. ^ Филин Ф. П. Происхождение русского, украинского и белорусского языков. Историко-диалектологический очерк. — изд. 2-е. — М.: КмоКнига. — С. 333. — 656 с.
  321. ^ Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: 1967 Т. 1. — С. 207-208. — 371 с.
  322. ^ Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: Навука і тэхніка, 1967. — Т. 1. — С. 293. — 371 с.
  323. ^ Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: 1967 Т. 1. — С. 50. — 371 с.
  324. ^ Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: 1967 Т. 1. — С. 86. — 371 с.
  325. ^ Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: 1967 Т. 1. — С. 163. — 371 с.
  326. ^ Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: 1967 Т. 1. — С. 208-209. — 371 с.
  327. ^ Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: 1967 Т. 1. — С. 277. — 371 с.
  328. ^ Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: 1967 Т. 1. — С. 51. — 371 с.
  329. ^ а б Булыка А. М. Развіццё арфаграфічнай сістэмы старабеларускай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства ім. Я. Коласа; А. М. Булыка. — Мн.: Навука і тэхніка, 1970. — С. 88. — 175 с.
  330. ^ Станкевіч Я. Язык і языкаведа / Я. Станкевіч. — 2-е выд.. — Вільня: Ін-т беларусістыкі, 2007. — С. 350. — 1214 с.
  331. ^ Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: Навука і тэхніка, 1967. — Т. 1. — С. 295-296. — 371 с.
  332. ^ Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: 1967 Т. 1. — С. 66-67. — 371 с.
  333. ^ Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: Навука і тэхніка, 1967. — Т. 1. — С. 291. — 372 с.
  334. ^ Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: 1967 Т. 1. — С. 210-211. — 371 с.
  335. ^ Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: 1967 Т. 1. — С. 212-213. — 371 с.
  336. ^ Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: Навука і тэхніка, 1967. — Т. 1. — С. 310-314. — 372 с.
  337. ^ Крамко І. І. Прыслоўе // Мова беларускай пісьменнасці XIV—XVIII стст. / А. М. Булыка, А. І. Жураўскі, І. І. Крамко, У. М. Свяжынскі. — Мн.: Навука і тэхніка, 1988. — С. 272. — 319 с.
  338. ^ Крамко І. І. Прыслоўе // Мова беларускай пісьменнасці XIV—XVIII стст. / А. М. Булыка, А. І. Жураўскі, І. І. Крамко, У. М. Свяжынскі. — Мн.: Навука і тэхніка, 1988. — С. 272, 278. — 319 с.
  339. ^ Крамко І. І. Прыслоўе // Мова беларускай пісьменнасці XIV—XVIII стст. / А. М. Булыка, А. І. Жураўскі, І. І. Крамко, У. М. Свяжынскі. — Мн.: Навука і тэхніка, 1988. — С. 287. — 319 с.
  340. ^ Крамко І. І. Прыслоўе // Мова беларускай пісьменнасці XIV—XVIII стст. / А. М. Булыка, А. І. Жураўскі, І. І. Крамко, У. М. Свяжынскі. — Мн.: Навука і тэхніка, 1988. — С. 286. — 319 с.
  341. ^ Крамко І. І. Прыслоўе // Мова беларускай пісьменнасці XIV—XVIII стст. / А. М. Булыка, А. І. Жураўскі, І. І. Крамко, У. М. Свяжынскі. — Мн.: Навука і тэхніка, 1988. — С. 273. — 319 с.
  342. ^ Крамко І. І. Прыслоўе // Мова беларускай пісьменнасці XIV—XVIII стст. / А. М. Булыка, А. І. Жураўскі, І. І. Крамко, У. М. Свяжынскі. — Мн.: Навука і тэхніка, 1988. — С. 275-276. — 319 с.
  343. ^ Крамко І. І. Прыслоўе // Мова беларускай пісьменнасці XIV—XVIII стст. / А. М. Булыка, А. І. Жураўскі, І. І. Крамко, У. М. Свяжынскі. — Мн.: Навука і тэхніка, 1988. — С. 276. — 319 с.
  344. ^ Крамко І. І. Прыслоўе // Мова беларускай пісьменнасці XIV—XVIII стст. / А. М. Булыка, А. І. Жураўскі, І. І. Крамко, У. М. Свяжынскі. — Мн.: Навука і тэхніка, 1988. — С. 277. — 319 с.
  345. ^ Крамко І. І. Прыслоўе // Мова беларускай пісьменнасці XIV—XVIII стст. / А. М. Булыка, А. І. Жураўскі, І. І. Крамко, У. М. Свяжынскі. — Мн.: Навука і тэхніка, 1988. — С. 278-279. — 319 с.
  346. ^ Крамко І. І. Прыслоўе // Мова беларускай пісьменнасці XIV—XVIII стст. / А. М. Булыка, А. І. Жураўскі, І. І. Крамко, У. М. Свяжынскі. — Мн.: Навука і тэхніка, 1988. — С. 279-280. — 319 с.
  347. ^ Крамко І. І. Прыслоўе // Мова беларускай пісьменнасці XIV—XVIII стст. / А. М. Булыка, А. І. Жураўскі, І. І. Крамко, У. М. Свяжынскі. — Мн.: Навука і тэхніка, 1988. — С. 281-282. — 319 с.
  348. ^ Крамко І. І. Прыслоўе // Мова беларускай пісьменнасці XIV—XVIII стст. / А. М. Булыка, А. І. Жураўскі, І. І. Крамко, У. М. Свяжынскі. — Мн.: Навука і тэхніка, 1988. — С. 283-284. — 319 с.
  349. ^ Крамко І. І. Прыслоўе // Мова беларускай пісьменнасці XIV—XVIII стст. / А. М. Булыка, А. І. Жураўскі, І. І. Крамко, У. М. Свяжынскі. — Мн.: Навука і тэхніка, 1988. — С. 286, 288. — 319 с.
  350. ^ Крамко І. І. Прыслоўе // Мова беларускай пісьменнасці XIV—XVIII стст. / А. М. Булыка, А. І. Жураўскі, І. І. Крамко, У. М. Свяжынскі. — Мн.: Навука і тэхніка, 1988. — С. 289. — 319 с.
  351. ^ Крамко І. І. Прыслоўе // Мова беларускай пісьменнасці XIV—XVIII стст. / А. М. Булыка, А. І. Жураўскі, І. І. Крамко, У. М. Свяжынскі. — Мн.: Навука і тэхніка, 1988. — С. 290-292. — 319 с.
  352. ^ Крамко І. І. Прыслоўе // Мова беларускай пісьменнасці XIV—XVIII стст. / А. М. Булыка, А. І. Жураўскі, І. І. Крамко, У. М. Свяжынскі. — Мн.: Навука і тэхніка, 1988. — С. 292-293. — 319 с.
  353. ^ Крамко І. І. Прыслоўе // Мова беларускай пісьменнасці XIV—XVIII стст. / А. М. Булыка, А. І. Жураўскі, І. І. Крамко, У. М. Свяжынскі. — Мн.: Навука і тэхніка, 1988. — С. 295. — 319 с.
  354. ^ Крамко І. І. Прыслоўе // Мова беларускай пісьменнасці XIV—XVIII стст. / А. М. Булыка, А. І. Жураўскі, І. І. Крамко, У. М. Свяжынскі. — Мн.: Навука і тэхніка, 1988. — С. 296. — 319 с.
  355. ^ Крамко І. І. Прыслоўе // Мова беларускай пісьменнасці XIV—XVIII стст. / А. М. Булыка, А. І. Жураўскі, І. І. Крамко, У. М. Свяжынскі. — Мн.: Навука і тэхніка, 1988. — С. 297-298. — 319 с.
  356. ^ Крамко І. І. Прыслоўе // Мова беларускай пісьменнасці XIV—XVIII стст. / А. М. Булыка, А. І. Жураўскі, І. І. Крамко, У. М. Свяжынскі. — Мн.: Навука і тэхніка, 1988. — С. 301-302. — 319 с.
  357. ^ Крамко І. І. Прыслоўе // Мова беларускай пісьменнасці XIV—XVIII стст. / А. М. Булыка, А. І. Жураўскі, І. І. Крамко, У. М. Свяжынскі. — Мн.: Навука і тэхніка, 1988. — С. 302-303. — 319 с.
  358. ^ Крамко І. І. Прыслоўе // Мова беларускай пісьменнасці XIV—XVIII стст. / А. М. Булыка, А. І. Жураўскі, І. І. Крамко, У. М. Свяжынскі. — Мн.: Навука і тэхніка, 1988. — С. 304. — 319 с.
  359. ^ Крамко І. І. Прыслоўе // Мова беларускай пісьменнасці XIV—XVIII стст. / А. М. Булыка, А. І. Жураўскі, І. І. Крамко, У. М. Свяжынскі. — Мн.: Навука і тэхніка, 1988. — С. 304-305. — 319 с.
  360. ^ Крамко І. І. Прыслоўе // Мова беларускай пісьменнасці XIV—XVIII стст. / А. М. Булыка, А. І. Жураўскі, І. І. Крамко, У. М. Свяжынскі. — Мн.: Навука і тэхніка, 1988. — С. 305-307. — 319 с.
  361. ^ Крамко І. І. Прыслоўе // Мова беларускай пісьменнасці XIV—XVIII стст. / А. М. Булыка, А. І. Жураўскі, І. І. Крамко, У. М. Свяжынскі. — Мн.: Навука і тэхніка, 1988. — С. 307-308. — 319 с.
  362. ^ Крамко І. І. Прыслоўе // Мова беларускай пісьменнасці XIV—XVIII стст. / А. М. Булыка, А. І. Жураўскі, І. І. Крамко, У. М. Свяжынскі. — Мн.: Навука і тэхніка, 1988. — С. 298-299. — 319 с.
  363. ^ Крамко І. І. Прыслоўе // Мова беларускай пісьменнасці XIV—XVIII стст. / А. М. Булыка, А. І. Жураўскі, І. І. Крамко, У. М. Свяжынскі. — Мн.: Навука і тэхніка, 1988. — С. 300. — 319 с.
  364. ^ а б в г Плотнікаў Б. А., Антанюк Л. А. Беларуская мова : лінгвістычны кампендыум / Б. А. Плотнікаў, Л. А. Антанюк. — Мн.: Интерпрессервис, 2003. — С. 63. — 671 с.
  365. ^ Филин Ф. П. Происхождение русского, украинского и белорусского языков. Историко-диалектологический очерк. — изд. 2-е. — М.: КмоКнига. — С. 505-506. — 656 с.
  366. ^ Филин Ф. П. Происхождение русского, украинского и белорусского языков. Историко-диалектологический очерк. — изд. 2-е. — М.: КмоКнига. — С. 477, 490-491. — 656 с.
  367. ^ Филин Ф. П. Происхождение русского, украинского и белорусского языков. Историко-диалектологический очерк. — изд. 2-е. — М.: КмоКнига. — С. 484, 485. — 656 с.
  368. ^ Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: Навука і тэхніка, 1967. — Т. 1. — С. 194-195. — 371 с.
  369. ^ а б Плотнікаў Б. А., Антанюк Л. А. Беларуская мова : лінгвістычны кампендыум / Б. А. Плотнікаў, Л. А. Антанюк. — Мн.: Интерпрессервис, 2003. — С. 60. — 671 с.
  370. ^ Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: 1967 Т. 1. — С. 214. — 371 с.
  371. ^ Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: 1967 Т. 1. — С. 346-347. — 371 с.
  372. ^ Филин Ф. П. Происхождение русского, украинского и белорусского языков. Историко-диалектологический очерк. — изд. 2-е. — М.: КмоКнига. — С. 503. — 656 с.
  373. ^ Филин Ф. П. Происхождение русского, украинского и белорусского языков. Историко-диалектологический очерк. — изд. 2-е. — М.: КмоКнига. — С. 514-515. — 656 с.
  374. ^ Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: 1967 Т. 1. — С. 268. — 371 с.
  375. ^ Филин Ф. П. Происхождение русского, украинского и белорусского языков. Историко-диалектологический очерк. — изд. 2-е. — М.: КмоКнига. — С. 495-497, 501. — 656 с.
  376. ^ Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: 1967 Т. 1. — С. 318. — 371 с.
  377. ^ Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: 1967 Т. 1. — С. 339. — 371 с.
  378. ^ Филин Ф. П. Происхождение русского, украинского и белорусского языков. Историко-диалектологический очерк. — изд. 2-е. — М.: КмоКнига. — С. 508. — 656 с.
  379. ^ Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: 1967 Т. 1. — С. 345. — 371 с.
  380. ^ Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: 1967 Т. 1. — С. 142-143. — 371 с.
  381. ^ Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: 1967 Т. 1. — С. 146-147. — 371 с.
  382. ^ Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: 1967 Т. 1. — С. 178-179. — 371 с.
  383. ^ Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: 1967 Т. 1. — С. 179-181. — 371 с.
  384. ^ Филин Ф. П. Происхождение русского, украинского и белорусского языков. Историко-диалектологический очерк. — изд. 2-е. — М.: КмоКнига. — С. 63, 604. — 656 с.
  385. ^ Филин Ф. П. Происхождение русского, украинского и белорусского языков. Историко-диалектологический очерк. — изд. 2-е. — М.: КмоКнига. — С. 531, 539, 546, 585. — 656 с.
  386. ^ Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: 1967 Т. 1. — С. 319-320. — 371 с.
  387. ^ Филин Ф. П. Происхождение русского, украинского и белорусского языков. Историко-диалектологический очерк. — изд. 2-е. — М.: КмоКнига. — С. 615. — 656 с.
  388. ^ Филин Ф. П. Происхождение русского, украинского и белорусского языков. Историко-диалектологический очерк. — изд. 2-е. — М.: КмоКнига. — С. 620. — 656 с.
  389. ^ Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: 1967 Т. 1. — С. 183-185. — 371 с.
  390. ^ а б Плотнікаў Б. А., Антанюк Л. А. Беларуская мова : лінгвістычны кампендыум / Б. А. Плотнікаў, Л. А. Антанюк. — Мн.: Интерпрессервис, 2003. — С. 63-64. — 671 с.
  391. ^ У. В. Анічэнка. Украінізм // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 16: Трыпалі — Хвіліна / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн., 2003. — 576 с.: іл. ISBN 985-11-0263-6 (т. 16), ISBN 985-11-0035-8.
  392. ^ Войніч І. В., Свяжынскі У. М Літоўская мова // Беларуская мова. Энцыклапедыя. — М.: 1994. — С. 384.
  393. ^ а б Каткоўскі У. Кітабы — унікальная зьява ў беларускай мове // pravapis.org.
  394. ^ Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: 1967 Т. 1. — С. 51, 52. — 371 с.
  395. ^ Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: 1967 Т. 1. — С. 219. — 371 с.
  396. ^ Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: 1967 Т. 1. — С. 102, 273, 287-288. — 371 с.
  397. ^ Булыка А. М. Назоўнік // Мова беларускай пісьменнасці XIV—XVIII стст. / А. М. Булыка, А. І. Жураўскі, І. І. Крамко, У. М. Свяжынскі. — Мн.: Навука і тэхніка, 1988. — С. 42. — 319 с.
  398. ^ Булыка А. М. Назоўнік // Мова беларускай пісьменнасці XIV—XVIII стст. / А. М. Булыка, А. І. Жураўскі, І. І. Крамко, У. М. Свяжынскі. — Мн.: Навука і тэхніка, 1988. — С. 56-57. — 319 с.
  399. ^ Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: 1967 Т. 1. — С. 355-356. — 371 с.
  400. ^ а б Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: 1967 Т. 1. — С. 53. — 371 с.
  401. ^ Мусорин А. Ю. Латинизмы в юридической терминологии Статута Великого княжества Литовского 1588 года. — Новосибирск: 1997.
  402. ^ Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: 1967 Т. 1. — С. 230-231. — 371 с.
  403. ^ Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: 1967 Т. 1. — С. 257-258, 260. — 371 с.
  404. ^ Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: Навука і тэхніка, 1967. — Т. 1. — С. 298-300. — 372 с.
  405. ^ Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: 1967 Т. 1. — С. 262. — 371 с.
  406. ^ Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: 1967 Т. 1. — С. 348. — 371 с.
  407. ^ Бушлякоў Ю., Вячорка В., Санько З., Саўка З. Беларускі клясычны правапіс. Збор правілаў: сучасная нармалізацыя. — 2005.
  408. ^ Булыка А. М. Развіццё арфаграфічнай сістэмы старабеларускай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства ім. Я. Коласа; А. М. Булыка. — Мн.: Навука і тэхніка, 1970. — С. 80. — 175 с.
  409. ^ Булыка А. М. Лексічныя запазычванні ў беларускай мове XIV—XVIII стст. / А. М. Булыка. — Мн.: Навука і тэхніка, 1980. — С. 213-214. — 254 с.
  410. ^ Булыка А. М. Лексічныя запазычванні ў беларускай мове XIV—XVIII стст. / А. М. Булыка. — Мн.: Навука і тэхніка, 1980. — С. 214-216. — 254 с.
  411. ^ а б Плотнікаў Б. А., Антанюк Л. А. Беларуская мова : лінгвістычны кампендыум / Б. А. Плотнікаў, Л. А. Антанюк. — Мн.: Интерпрессервис, 2003. — С. 58. — 671 с.
  412. ^ Плотнікаў Б. А., Антанюк Л. А. Беларуская мова : лінгвістычны кампендыум / Б. А. Плотнікаў, Л. А. Антанюк. — Мн.: Интерпрессервис, 2003. — С. 64. — 671 с.
  413. ^ Станкевіч Я. Гісторыя беларускага языка. — Вільня: Ekspres, 1939. — С. 9. — 16 с.
  414. ^ Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: 1967 Т. 1. — С. 57, 58-59. — 371 с.
  415. ^ Антонович А. К. Белорусские тексты, писанные арабским письмом, и их графико-орфографическая система / А. К. Антонович. — Вильнюс: ВГУ, 1968. — С. 277, 286-287, 303. — 418 с.
  416. ^ Станкевіч Я. Гісторыя беларускага языка. — Вільня: Ekspres, 1939. — С. 6. — 16 с.
  417. ^ Булыка А. М. Развіццё арфаграфічнай сістэмы старабеларускай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства ім. Я. Коласа; А. М. Булыка. — Мн.: Навука і тэхніка, 1970. — С. 148. — 175 с.
  418. ^ Анічэнка У. В. Беларускія граматы // Беларуская мова. Энцыклапедыя. — Мн.: 1994. — С. 89.
  419. ^ Станкевіч Я. Гісторыя беларускага языка. — Вільня: Ekspres, 1939. — С. 5. — 16 с.
  420. ^ Булыка А. М. Развіццё арфаграфічнай сістэмы старабеларускай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства ім. Я. Коласа; А. М. Булыка. — Мн.: Навука і тэхніка, 1970. — С. 12. — 175 с.
  421. ^ Булыка А. М. Развіццё арфаграфічнай сістэмы старабеларускай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства ім. Я. Коласа; А. М. Булыка. — Мн.: Навука і тэхніка, 1970. — С. 13. — 175 с.
  422. ^ Булыка А. М. Развіццё арфаграфічнай сістэмы старабеларускай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства ім. Я. Коласа; А. М. Булыка. — Мн.: Навука і тэхніка, 1970. — С. 22-24. — 175 с.
  423. ^ Булыка А. М. Развіццё арфаграфічнай сістэмы старабеларускай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства ім. Я. Коласа; А. М. Булыка. — Мн.: Навука і тэхніка, 1970. — С. 24-25. — 175 с.
  424. ^ Булыка А. М. Развіццё арфаграфічнай сістэмы старабеларускай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства ім. Я. Коласа; А. М. Булыка. — Мн.: Навука і тэхніка, 1970. — С. 28. — 175 с.
  425. ^ Булыка А. М. Развіццё арфаграфічнай сістэмы старабеларускай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства ім. Я. Коласа; А. М. Булыка. — Мн.: Навука і тэхніка, 1970. — С. 44-45. — 175 с.
  426. ^ Булыка А. М. Развіццё арфаграфічнай сістэмы старабеларускай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства ім. Я. Коласа; А. М. Булыка. — Мн.: Навука і тэхніка, 1970. — С. 35-36. — 175 с.
  427. ^ Булыка А. М. Развіццё арфаграфічнай сістэмы старабеларускай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства ім. Я. Коласа; А. М. Булыка. — Мн.: Навука і тэхніка, 1970. — С. 45. — 175 с.
  428. ^ Булыка А. М. Развіццё арфаграфічнай сістэмы старабеларускай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства ім. Я. Коласа; А. М. Булыка. — Мн.: Навука і тэхніка, 1970. — С. 53. — 175 с.
  429. ^ Булыка А. М. Развіццё арфаграфічнай сістэмы старабеларускай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства ім. Я. Коласа; А. М. Булыка. — Мн.: Навука і тэхніка, 1970. — С. 56. — 175 с.
  430. ^ Булыка А. М. Развіццё арфаграфічнай сістэмы старабеларускай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства ім. Я. Коласа; А. М. Булыка. — Мн.: Навука і тэхніка, 1970. — С. 126-127, 129, 136-139. — 175 с.
  431. ^ Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: Навука і тэхніка, 1967. — Т. 1. — С. 42. — 371 с.
  432. ^ Булыка А. М. Развіццё арфаграфічнай сістэмы старабеларускай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства ім. Я. Коласа; А. М. Булыка. — Мн.: Навука і тэхніка, 1970. — С. 82, 87. — 175 с.
  433. ^ Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: 1967 Т. 1. — С. 224-225. — 371 с.
  434. ^ Булыка А. М. Развіццё арфаграфічнай сістэмы старабеларускай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства ім. Я. Коласа; А. М. Булыка. — Мн.: Навука і тэхніка, 1970. — С. 53-54. — 175 с.
  435. ^ Филин Ф. П. Происхождение русского, украинского и белорусского языков. Историко-диалектологический очерк. — изд. 2-е. — М.: КмоКнига. — С. 313. — 656 с.
  436. ^ Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: Навука і тэхніка, 1967. — Т. 1. — С. 192. — 371 с.
  437. ^ Булыка А. М. Развіццё арфаграфічнай сістэмы старабеларускай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства ім. Я. Коласа; А. М. Булыка. — Мн.: Навука і тэхніка, 1970. — С. 38. — 175 с.
  438. ^ Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: Навука і тэхніка, 1967. — Т. 1. — С. 204. — 372 с.
  439. ^ Булыка А. М. Развіццё арфаграфічнай сістэмы старабеларускай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства ім. Я. Коласа; А. М. Булыка. — Мн.: Навука і тэхніка, 1970. — С. 37, 40. — 175 с.
  440. ^ а б Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: Навука і тэхніка, 1967. — Т. 1. — С. 228-229. — 371 с.
  441. ^ а б Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: 1967 Т. 1. — С. 242. — 371 с.
  442. ^ Булыка А. М. Развіццё арфаграфічнай сістэмы старабеларускай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства ім. Я. Коласа; А. М. Булыка. — Мн.: Навука і тэхніка, 1970. — С. 91-94. — 175 с.
  443. ^ Булыка А. М. Развіццё арфаграфічнай сістэмы старабеларускай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства ім. Я. Коласа; А. М. Булыка. — Мн.: Навука і тэхніка, 1970. — С. 102. — 175 с.
  444. ^ Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: 1967 Т. 1. — С. 243. — 371 с.
  445. ^ а б Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: 1967 Т. 1. — С. 253. — 371 с.
  446. ^ Параўн. прыведзенае вышэй, дакладнейшы разбор артаграфіі помнікаў актавае пісьмовасьці канца XVI ст. гл. паводле: Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: 1967 Т. 1. — С. 243-245. — 371 с.
  447. ^ Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: 1967 Т. 1. — С. 252. — 371 с.
  448. ^ Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: 1967 Т. 1. — С. 256. — 371 с.
  449. ^ Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: 1967 Т. 1. — С. 264-265, 271. — 371 с.
  450. ^ Булыка А. М. Развіццё арфаграфічнай сістэмы старабеларускай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства ім. Я. Коласа; А. М. Булыка. — Мн.: Навука і тэхніка, 1970. — С. 107, 111-112. — 175 с.
  451. ^ Булыка А. М. Развіццё арфаграфічнай сістэмы старабеларускай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства ім. Я. Коласа; А. М. Булыка. — Мн.: Навука і тэхніка, 1970. — С. 28-29. — 175 с.
  452. ^ Булыка А. М. Развіццё арфаграфічнай сістэмы старабеларускай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства ім. Я. Коласа; А. М. Булыка. — Мн.: Навука і тэхніка, 1970. — С. 50-51. — 175 с.
  453. ^ Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: 1967 Т. 1. — С. 284-285. — 371 с.
  454. ^ Булыка А. М. Развіццё арфаграфічнай сістэмы старабеларускай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства ім. Я. Коласа; А. М. Булыка. — Мн.: Навука і тэхніка, 1970. — С. 44. — 175 с.
  455. ^ Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: Навука і тэхніка, 1967. — Т. 1. — С. 288. — 372 с.
  456. ^ Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: Навука і тэхніка, 1967. — Т. 1. — С. 305-306. — 372 с.
  457. ^ Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: Навука і тэхніка, 1967. — Т. 1. — С. 310. — 372 с.
  458. ^ Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: Навука і тэхніка, 1967. — Т. 1. — С. 325. — 372 с.
  459. ^ Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: Навука і тэхніка, 1967. — Т. 1. — С. 326. — 372 с.
  460. ^ Больш падрабязны агляд паасобных яго рысаў гл. паводле Жураўскі А. І. Гісторыя… С. 342—346., тэкст. гл. паводле выданьня Баркулабовская летопись / М. В. Довнар-Запольский. — Киев: Типография Императорского Ун-та св. Владимира, 1908. — С. 1-38. — 50 с.
  461. ^ Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: 1967 Т. 1. — С. 354-355. — 371 с.
  462. ^ Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: Навука і тэхніка, 1967. — Т. 1. — С. 357-359, 361. — 371 с.
  463. ^ Жураўскі А. І. Канцылярска-юрыдычнае пісьменства 15—17 стагоддзяў // Беларуская мова. Энцыклапедыя. — М.: 1994. — С. 249.
  464. ^ Станкевіч Я. Язык і языкаведа / Я. Станкевіч. — 2-е выд.. — Вільня: Ін-т беларусістыкі, 2007. — С. 293. — 1214 с.
  465. ^ а б Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: Навука і тэхніка, 1967. — Т. 1. — С. 241. — 371 с.
  466. ^ Булыка А. М. Развіццё арфаграфічнай сістэмы старабеларускай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства ім. Я. Коласа; А. М. Булыка. — Мн.: Навука і тэхніка, 1970. — С. 150. — 175 с.
  467. ^ Булыка А. М. Развіццё арфаграфічнай сістэмы старабеларускай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства ім. Я. Коласа; А. М. Булыка. — Мн.: Навука і тэхніка, 1970. — С. 161. — 175 с.
  468. ^ Булыка А. М. Развіццё арфаграфічнай сістэмы старабеларускай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства ім. Я. Коласа; А. М. Булыка. — Мн.: Навука і тэхніка, 1970. — С. 150-152. — 175 с.
  469. ^ Булыка А. М. Развіццё арфаграфічнай сістэмы старабеларускай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства ім. Я. Коласа; А. М. Булыка. — Мн.: Навука і тэхніка, 1970. — С. 153-154. — 175 с.
  470. ^ Булыка А. М. Развіццё арфаграфічнай сістэмы старабеларускай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства ім. Я. Коласа; А. М. Булыка. — Мн.: Навука і тэхніка, 1970. — С. 168. — 175 с., там жа гл. пералік асноўных словаў, якія звычайна скарачаліся такім чынам.
  471. ^ Булыка А. М. Развіццё арфаграфічнай сістэмы старабеларускай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства ім. Я. Коласа; А. М. Булыка. — Мн.: Навука і тэхніка, 1970. — С. 164-165. — 175 с.
  472. ^ Булыка А. М. Развіццё арфаграфічнай сістэмы старабеларускай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства ім. Я. Коласа; А. М. Булыка. — Мн.: Навука і тэхніка, 1970. — С. 164-167. — 175 с.
  473. ^ Булыка А. М. Развіццё арфаграфічнай сістэмы старабеларускай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства ім. Я. Коласа; А. М. Булыка. — Мн.: Навука і тэхніка, 1970. — С. 152-153. — 175 с.
  474. ^ Булыка А. М. Развіццё арфаграфічнай сістэмы старабеларускай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства ім. Я. Коласа; А. М. Булыка. — Мн.: Навука і тэхніка, 1970. — С. 152-153, 156, 170. — 175 с.
  475. ^ Булыка А. М. Развіццё арфаграфічнай сістэмы старабеларускай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства ім. Я. Коласа; А. М. Булыка. — Мн.: Навука і тэхніка, 1970. — С. 152, 154. — 175 с.
  476. ^ а б Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: Навука і тэхніка, 1967. — Т. 1. — С. 63. — 371 с.
  477. ^ Станкевіч Я. Языкаведа… С. 313—343, дзе гл. перавыдадзены ў гэтым зборніку станкевічаў артыкул «Пскоўскі дыялект», у якім, між іншага, праводзіцца аналіз фанэтыкі, марфалёгіі, лексыкі і сынтаксісу існых помнікаў, падаецца кароткі агляд помнікаў. Там жа гл. гістарыяграфію, параўнаньне са старабеларускай мовай і сучаснымі пскоўскімі гаворкамі.
  478. ^ а б Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: Навука і тэхніка, 1967. — Т. 1. — С. 40-41. — 371 с.
  479. ^ Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: Навука і тэхніка, 1967. — Т. 1. — С. 72-73. — 371 с.
  480. ^ Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: Навука і тэхніка, 1967. — Т. 1. — С. 73-78. — 371 с.
  481. ^ Чемерицкий В. А., Коршунов А. Ф. Литература XVI — первой половины XVII в. // История белорусской дооктябрьской литературы / под ред. В. В. Борисенко, Ю. С. Пширков, В. А. Чемерицкий; Акад. наук БССР, Ин-т литературы им. Я. Купалы. — Мн.: Наука и техника, 1977. — С. 278. — 636 с.
  482. ^ Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: Навука і тэхніка, 1967. — Т. 1. — С. 80. — 371 с.
  483. ^ Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: Навука і тэхніка, 1967. — Т. 1. — С. 81-82. — 371 с.
  484. ^ Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: Навука і тэхніка, 1967. — Т. 1. — С. 84. — 371 с.
  485. ^ Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: Навука і тэхніка, 1967. — Т. 1. — С. 89-90. — 371 с.
  486. ^ Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: Навука і тэхніка, 1967. — Т. 1. — С. 152-153. — 371 с.
  487. ^ Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: Навука і тэхніка, 1967. — Т. 1. — С. 157-158. — 371 с.
  488. ^ Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: 1967 Т. 1. — С. 335-336, 339-340. — 371 с.
  489. ^ Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: Навука і тэхніка, 1967. — Т. 1. — С. 282-283. — 372 с.
  490. ^ Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: Навука і тэхніка, 1967. — Т. 1. — С. 308. — 372 с.
  491. ^ Альшаўскас Міколас // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 1: Абаленскі — Кадэнцыя. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — 684 с.: іл. ISBN 985-11-0314-4.
  492. ^ Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: Навука і тэхніка, 1967. — Т. 1. — С. 353-360. — 372 с.
  493. ^ Мяснікоў, А. Ф. Сымон Будны // Сто асоб беларускай гісторыі: гістарычныя партрэты / Анатоль Мяснікоў. — Мн.: Литература и Искусство, 2008. — С. 53. — 344 с. — ISBN 978-985-6720-26-3
  494. ^ Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: 1967 Т. 1. — С. 221-222. — 371 с.
  495. ^ Саламевіч І. У. «Лексікон славенароскі» П. Бярынды // Беларуская мова: Энцыкл. / Беларус. Энцыкл.; Пад рэд. А. Я. Міхневіча; Рэдкал.: Б. І. Сачанка (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелЭн, 1994. — С. 299-300. — 655 с.
  496. ^ Яскевіч А. А. «Лексіс з талкаваннем славенскіх моў проста» // Беларуская мова: Энцыкл. / Беларус. Энцыкл.; Пад рэд. А. Я. Міхневіча; Рэдкал.: Б. І. Сачанка (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелЭн, 1994. — С. 300-301. — 655 с.
  497. ^ Паўлавец Дз. Дз. «Лексіс» Зізанія // Беларуская мова: Энцыкл. / Беларус. Энцыкл.; Пад рэд. А. Я. Міхневіча; Рэдкал.: Б. І. Сачанка (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелЭн, 1994. — С. 301. — 655 с.
  498. ^ Яскевіч А. А. «Сіноніма славенароская» // Беларуская мова: Энцыкл. / Беларус. Энцыкл.; Пад рэд. А. Я. Міхневіча; Рэдкал.: Б. І. Сачанка (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелЭн, 1994. — С. 483-484. — 655 с.
  499. ^ Станкевіч Я. Язык і языкаведа / Я. Станкевіч. — 2-е выд.. — Вільня: Ін-т беларусістыкі, 2007. — С. 357-358, 370, 373. — 1214 с.
  500. ^ Пичета В. И. Белоруссия и Литва XV-XVI вв. / В. И. Пичета. — М.: Изд-во АН СССР, 1961. — С. 597. — 812 с.
  501. ^ Пичета В. И. Белоруссия и Литва XV-XVI вв. / В. И. Пичета. — М.: Изд-во АН СССР, 1961. — С. 599. — 812 с.
  502. ^ Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: Навука і тэхніка, 1967. — Т. 1. — С. 7-8. — 371 с.
  503. ^ Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / АН БССР, Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа. — Мн.: Навука і тэхніка, 1967. — Т. 1. — С. 39. — 371 с.
  504. ^ Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. — Мн.: 1967. — С. 118-120.
  505. ^ Цыт. па: Ганцова С. К., Чамярыцкі В. А., Штыхаў Г. В. Сведкі беларускай мінуўшчыны: зборнік дакументаў і матэрыялаў па гісторыі Беларусі VI — XV стст / рэд. Г. В. Штыхаў. — Мн.: 1996. — С. 72.
  506. ^ Цыт. па: Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. — Мн.: 1967. — С. 118-120.
  507. ^ Цыт. па: Баркулабовская летопись / М. В. Довнар-Запольский. — Киев: Типография Императорского Ун-та св. Владимира, 1908. — С. 17. — 50 с.
  508. ^ Цыт. па: Антонович А. К. Белорусские тексты, писанные арабским письмом, и их графико-орфографическая система / А. К. Антонович. — Вильнюс: ВГУ, 1968. — С. 11. — 418 с.. Пададзена паводле расейскага кірылічнага альфабэту, ужытага ў арыгінальнай працы.
  509. ^ Цыт. па: Хроники : Литовская и Жмойцкая, и Быховца; Летописи : Баркулабовская, Аверки и Панцырного // Полное собрание русских летописей / отв. ред. Б. А. Рыбаков. — М.: Издательство «Наука», 1975. — Т. 32.
  510. ^ Цыт. па: Жураўскі А. І. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. — Мн.: 1967. — С. 118-120.

Літаратура[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Вонкавыя спасылкі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Commons-logo.svg  Старабеларуская мовасховішча мультымэдыйных матэрыялаў