Ляпляндыя

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі
Перайсьці да: навігацыі, пошуку
Ляпляндыя
Рападэльта, Нацыянальны парк Сарэк, Ляпляндыя (Швэцыя)

Ляпля́ндыя (саамск.: Sápmi, Sámeednam, па-фінску: Lappi, па-швэдзку: Lappland і па-нарвэску: Lapland) — назва культурнага рэгіёна, які традыцыйна засяляюць саамы (лопары, ляпляндцы). Разьмешчаная ў Паўночнай Эўропе (поўнач Фенаскандыі). Ляпляндыя ніколі не зьяўлялася адной дзяржавай; у цяперашні час яна падзеленая паміж чатырма дзяржавамі: Нарвэгіяй, Швэцыяй, Фінляндыяй і Расеяй (Кольскі паўвостраў).

Геаграфічныя дадзеныя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Пейзаж блізу г. Ёкмок, Ляпляндыя (Швэцыя)

Швэдзкая Ляпляндыя ўяўляе сабой пласкагор'е, прарэзанае шматлікімі рачнымі далінамі й горнымі цясьнінамі, ідучымі пераважна ў паўднёваўсходнім кірунку; паўночная і заходняя часткі яго занятыя адгор'ямі Келенскага хрыбта. За гэтай горнай краінай варта тэраса, усеяная азёрамі й балотамі, а за ёй — прыморская паласа, пакрытая шырокімі хваёвымі лясамі й выдатнымі пашамі. У апошняй засяроджанае аселае насельніцтва, тады як горы наведваюцца амаль выключна вандроўнымі саамамі.

Нястромкія, парослыя лесам горы (па-швэдзку: fjäll, па-нарвэску: fjell) паступова «паднімаюцца» з усходу на захад і дасягаюць на швэдзка-нарвэскай мяжы 2000 мэтраў (Кебнэкайсэ, Сарэк, Ака).

Па тэрыторыі Ляпляндыі працякаюць такія вялікія рэкі, як Турнэа, Муоніа, Кэміёкі, Оўлуёкі, Калікс, Люлеэльв, Пітээльв, Тулома, Івалоёкі.

Кебнэкайсэ, найвышэйшая гара Ляпляндыі й Швэцыі (2,111 м)

Па даволі значным, амаль раўналежна разьмешчаным рачным далінам швэдзкая Ляпляндыя падзяляецца на 5 гістарычных частак (Lappmark): Турнэа, Люлеа, Пітэа, Люксэле і Осэле. У першым зь іх разьмешчаная найвысокая вяршыня Швэцыі — Кебнэкайсэ (2111 м).

Нацыянальны парк Сарэк, Ляпляндыя (Швэцыя)

На тэрыторыі рэгіёна раскінулася тундра зь вечнай мерзлатой, якая высланая лішайнікамі й карлікавымі бярозамі, а таксама марошкай — каханым дэсэртам фінаў.

Саамскі нацыянальны парк — найбуйнейшы нацыянальны парк у Эўропе.

Адміністрацыйны падзел[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

На тэрыторыі Ляпляндыі, падзеленай паміж чатырма краінамі, разьмешчаныя адміністрацыйныя адзінкі:

Найбуйныя гарады: Кіруна, Раваніемі, Ёкмок, Арвідс’яўр, Торніа, Інары, на Кольскай паўвысьпе горад Мурманск, які зьяўляецца найбуйнейшым горадам рэгіёну.

Гістарычныя дадзеныя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

На тэрыторыі Ляпляндыі выяўленыя сьляды паляўнічай і рыбалоўчай дзейнасьці чалавека, якія адносяцца да нэаліту. Прыкладна ў 100 г. да н. э. Ляпляндыю засялялі саамы, якія былі выцесненыя швэдамі далей на поўнач у XVII стагодзьдзі. Жыхары Паўночнай Ляпляндыі плацілі даніну расейскім і нарвэскім манархам. Паўднёвая частка Ляпляндыі да 1809 г. прыналежыла Швэцыі. У наступныя гады тэрыторыя цяперашняй Фінляндыі, а зь ёй і тэрыторыя фінскай Ляпляндыі, уваходзіла ў склад Расейскай імпэрыі. Адпаведна, з 1809 г. паўднёвая Ляпляндыя была падзеленая на заходнюю (швэдзкую) і ўсходнюю (фінскую) часткі. У 1917 г. пасьля Кастрычніцкай рэвалюцыі Фінляндыя атрымала незалежнасьць.

Вонкавыя спасылкі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Commons-logo.svg  Ляпляндыясховішча мультымэдыйных матэрыялаў