Першае Баўгарскае царства

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі
Перайсьці да: навігацыі, пошуку

Першае баўгарскае царства (681-1018) — сярэднявечная дзяржава.

У 679 булгарскія плямёны уцігураў перасяклі Дунай і на адваяваных у Бізантыі землях заснавалі сваю дзяржаву. У 7–8 ст. булгары вялі бесперапынныя войны супраць суседніх славянскіх плямёнаў і Бізантыі. Некаторыя славянскія плямёны былі змушаныя міграваць у Малую Азію. Спрабуючы ўмацаваць свае межы, імпэратары Бізантыі пасялілі на Балканах значныя групы армянаў і сырыйцаў.

У 681 бізантыйскі імпэратар Канстанцін IV Паганат, пераможаны войскамі хана Аспаруха (680-700) недалёка ад вусьця Дуная, падпісаў дамову, паводле якой быў вымушаны плаціць штогадовую даніну булгарскаму хану. Гэты факт зьяўляецца афіцыйным прызнаньнем існаваньня новай булгарскай дзяржавы – Першага Баўгарскага царства. Пераемнік Канстанціна IV, Юстыніян II (685-695, 705-711) спрабаваў навязаць булгарам бізантыйскае панаваньне, але гэтыя спробы ня мелі посьпеху.

Першай сталіцай гэтай дзяржавы стала Пліска. Тэрыторыя царства ахоплівала сёньняшнюю паўночна-ўсходнюю частку Баўгарыі. На ўсходзе яна выходзіла да Чорнага мора, на поўдні - да горнага ланцуга Старая Планіна, на захадзе - да ракі Іскыр, а пазней да ракі Цімак, на поўначы яе мяжой служыў Дунай.

Ваенная няўдача Юстыніяна II выклікала незадаволенасьць у Канстантынопалі, яго кінулі ў турму, але неўзабаве ён ўцёк. Пры дапамозе "булгарскіх і славянскіх" сілаў у асобе пераемніка Аспаруха, Тэрвэля (700-721), Юстыніян нанёс паразу сваім ворагам і вярнуў імпэратарскі пасад. У знак падзякі ён падараваў Тэрвэлю шэраг тэрыторыяў і стаў зьвяртацца да яго як "да цэзара", прызнаўшы тым самым незалежны статут булгарскай дзяржавы. Пасля Бізантыя аднавіла спробы заваяваць булгараў, але Тэрвэль выйшаў з гэтай барацьбы пераможцам і ў 716 была заключаная мірная дамова, якая пацьвердзіла незалежнасьць булгарскага царства.

Да 9 ст. булгары падпарадкавалі больш шматлікае за іх мясцовае славянскае насельніцтва і паступова ўспрынялі славянскую мову і культуру. У выніку зьмешваньня абодвух элемэнтаў сфармавалася новая этнічная супольнасьць, за якой замацавалася назава баўгары. Працэс этнагенэзу канчаткова завяршыўся толькі ў 10 ст. Стаўшы славянскай этнічнай групай, баўгары перанялі ад славянаў сельскую грамаду, а ад цюркаў - ваенную арганізацыю. У баўгарскім грамадстве панавала вайсковая арыстакратыя, што падзялялася на вышэйшую (байлы, баляры) і ніжэйшую (багаіны).

За часы валадарства хана Крума (803-814), пасьля таго як ён разграміў авараў на захадзе і бізантыйцаў на поўдні, межы дзяржавы пашырыліся. У 809 ён захапіў Сэрдыку (сучас. Сафія). Асабліва знамянальная яго перамога над імпэратарам Бізантыі Нікіфарам I (802-811), які спачатку меў перавагу і абрабаваў ды падпаліў баўгарскую сталіцу Пліску. Але адразу пасьля гэтага Крум бліскучай атакай у адной з цясьнінаў Старой Планіны зьнішчыў войска Нікіфара - сам імпэратар загінуў у гэтым баі. У 813 баўгарамі ўзяты горад Адрыянопаль (сучас. Эдырнэ). Дзякуючы гэтым пераможным войнам, баўгарская дзяржава пашырыла свае межы да ракі Ціса, за якой жылі мадзяры, і да ракі Днестр, якая служыла натуральнай мяжой з печанегамі на ўсходзе. На поўдні баўгары дасягнулі гораў Рыла і Радоны. Падчас кіраваньня хана Амуртага (814-831) была падпісаная 30-гадовая мірная дамова зь Бізантыяй. Гэтая эпоха (8-9 ст.) пакінула выдатныя архітэктурныя і скульптурныя помнікі ў Плісцы і Мадары.

Цар Барыс I (852-889) уладарыў Баўгарыяй у пэрыяд важных падзей. Адно зь іх - стварэньне славянскага альфабэту ў 863 салунскімі сьвятарамі, братамі Кірылам і Мятодам. У 865 Барыс I прыняў хрысьціянства з мэтай падвышэньня міжнароднага прэстыжу, пасьля чаго хрысьціянства было абвешчанае дзяржаўнай рэлігіяй. Спачатку Барыс зьвярнуўся да Папы рымскага, каб той прызнаў самастойнасьць баўгарскага патрыярхата і перадаў вышэйшыя духоўныя пасады баўгарам. Аднак у 870 незалежнасьць баўгарскай царквы прызнаў бізантыйскі імпэратар, што ўмацавала супрацоўніцтва паміж царкоўнымі гіерархамі Бізантыі і Баўгарыі. Пазыцыі хрысьціянства асабліва ўмацаваліся пасьля прыбыцьця ў Баўгарыю Клімэнта і Навума, вучняў славянскіх асьветнікаў Кірылы і Мятода, якія пераклалі асноўныя часткі тэксту Бібліі і бізантыйскіх рэлігійных твораў на старабаўгарскую мову дый заклалі асновы славянскай літаратуры. З тых часоў Баўгарыя стала калыскай славянскай культуры і пісьмовасьці.

Сын Барыса Уладзімер (889-893) беспасьпяхова спрабаваў забараніць хрысьціянства. Тады Барыс прыйшоў з манастыра, у якім жадаў правесці рэшту жыцьця, пазбавіў Уладзімера пасада і ўзьвёў на яго іншага сына - Сімяона.

Валадарства Барыса падрыхтавала бліскучыя часы, якія надыйшлі пасьля яго - так званае залатое стагодзьдзе баўгарскай літаратуры. Адбылося гэта, калі на пасад узыйшоў цар Сімяон Вялікі (893-927), які атрымаў адукацыю ў Канстантынопалі і лічыцца найвялікшым з баўгарскіх валадароў. Ён усё жыцьцё імкнуўся заваяваць Канстантынопаль і ваяваў з бізантыйскімі войскамі ў 894, 896, 904, 913 і 920-924. Падчас яго валадарства Першае Баўгарскае царства дасягнула апагею сваёй палітычнай і тэрытарыяльнай магутнасьці. Пасьля бліскучай перамогі над бізантыйцамі ля ракі Ахелой (917) Сімяон пашырыў свой уплыў да паўвыспы Галіпалі ў Грэцыі, захапіў Македонію і, выкарыстоўваючы ў якасьці хаўрусьніка Сэрбію, прыняў яе пад свае заступніцтва і кіраваньне.

Сімяон стварыў у міжрэччы Ліма і Ібара залежную ад яго дзяржаву сэрбаў, якая празь некалькі гадоў пасьля яго сьмерці аддзялілася ад Баўгарыі. У 895 улады Бізантыі заключылі хаўрус з вугорцамі, спрабуючы паслабіць растучую моц Баўгарскай дзяржавы. У 927 Сімяон абвясьціў сябе "царом баўгараў і грэкаў" і павысіў баўгарскае архібіскупства да ўзроўня патрыярхата. У пэрыяд яго валадарства Сафія ператварылася ў буйны цэнтар асьветы і калыску славянскай літаратуры. Пры Сімяоне шматлікія бізантыйскія кнігі па праве і тэалёгіі перакладаліся на старабаўгарскую мову, быў складзены першы збор славянскіх судовых законаў.

Пасля сьмерці Сімяона Баўгарская дзяржава стала хутка распадацца. Сын Сімяона Пётар (927-970) не валодаў не славалюбствам, не талентам палкаводца. Краіну знутры падточваў ерэтычны рух багамілаў, якія прапаведавалі міралюбнасьць і раўнапраўе, але адначасова заклікалі да непадпарадкаваньня ўладам і асуджалі паразітычны лад жыцьця вайсковай і царкоўнай арыстакратыі. Адмаўляючы значнасьць духовай і цывільнай улады (параўноўваючы заможных людзей з прадстаўнікамі Сатаны), багамілы зьяўляліся пагрозай для пануючага стана. І яны былі падвергнутыя перасьледам і катаваньням. Іх ідэі распаўсюджваліся апакрыфічнай літаратурай. Гэтыя прадвесьнікі эўрапейскага рэфарматарскага руху знайшлі шматлікіх пасьлядоўнікаў за межамі Баўгарыі. Іх прапаведнікі распаўсюджвалі ерэтычнае вучэньне ў шмат якіх раёнох Міжземнамор'я і Малой Азіі. Патарынцы і катары ў Паўночнай Італіі, альбігойцы ў Паўднёвай Францыі і бугры (bougre - bulgare) створаць пазней (у 12-13 ст.) шматлікія багамільскія сэкты разнастайнага зьместу, абумоўленага мясцовымі ўмовамі.

Македонскія славяне не раз уздымалі паўстаньні, і сэрбскаму правіцелю Чэславу удалася выгнаць балгараў з Рашкі (Сэрбія).

У 968 вял.кн. кіеўскі Святаслаў, саюзьнік бізантыйскага імпэратара Нікіфара II Фокі, заняў паўночна-ўсходнюю Баўгарыю. Але неўзабаве Святаслаў перайшоў на бок баўгарскага цара Барыса II (969-971), успадкаваўшага пасад за Пятром I. Бізантыйскае войска здолела выцясьніць русаў і атрымала перамогу над баўгарамі. Захапіўшы ў палон Барыса, які застаўся закладнікам у Канстантынопалі, імпэратар Бізантыі захапіў шматлікія баўгарскія тэрыторыі паміж Дунаем, Чорным морам і Старай Планінай. Іяан Цымісхій абвясьціў Баўгарыю бізантыйскай правінцыяй, скасаваў баўгарскі патрыярхат і разьмясціў бізантыйскія гарнізоны ў краіне.

Бізантыя здолела замацавацца толькі ва ўсходняй частцы Баўгарыі. На захадзе Баўгарскае царства (з часовымі сталіцамі Прэсна і Ахрыл) здолела пратрымацца паўстагодзьдзя (969-1018). У 1014 войска імпэратара Васіля II засьпела зьнянацку войскі баўгарскага цара Самуіла і разьбіла яго ў бітве пры Беласіцы. Імпэратар загадаў асьляпіць усіх палонных і вярнуць іх баўгарскаму цару (было захоплена 15 тыс. чал. - 99 з 100 палонных былі асьлепленыя). Калі верыць Манасіевай хроніцы, пабачыўшы тысячы сьляпых баўгарскі валадар ня вытрымаў жаху гэтага відовішча і памёр. Імпэратар Васіль быў празваны за гэта "Баўгарабойцам". У 1018 бізантыйскія войскі занялі Охрыд. У 1021 захапілі Срэм - апошняе апірышча незалежнасьці баўгараў. Такі быў канец Першага Баўгарскага царства.

Заняволеньне Баўгарыі Бізантыяй (1018-1185) - пэрыяд цяжкіх выпрабаваньняў для баўгарскага народа. Баўгарыяй кіраваў намесьнік бізантыйскага імпэратара, які мала ўмешваўся ў мясцовыя справы. Аднак, калі бізантыйскія фэўдальныя адносіны пачалі распаўсюджвацца на тэрыторыі Баўгарыі, а яе паўночныя межы апынуліся адчыненымі для ўварваньняў, становішча баўгарскага народа пагоршылася да такой ступені, што двойчы ўздымаліся масавыя паўстаньні. Да прыгнёту бізантыйцаў дадаліся сыстэматычныя разрабаваньні краіны печанегамі, а таксама крыжакамі падчас іх паходаў у 1096 і 1147. У гэты ж час рух багамілаў стаў разрастацца. У Канстантынопалі, сталіцы Бізантыі, быў спалены на вогнішчы Васіль, адзін з самых актыўных распаўсюджвальнікаў ідэяў багамільства.

Глядзіце таксама[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Commons-logo.svg  Першае Баўгарскае царствасховішча мультымэдыйных матэрыялаў