Хрысьціянства

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі
Перайсьці да: навігацыі, пошуку
Бэрнгард Плёкгорст. Добры Пастыр. Ісус Хрыстос ёсьць правадыром Хрысьціянскай Царквы

Хрысьція́нствамонатэістычная і абрамістычная рэлігія, заснаванай на жыцьці і вучэньні Ісуса Хрыста, прадстаўленыя ў кананічных эвангельлях і іншых новазапаветных пісаньнях[1]. Прыхільнікі хрысьціянскай веры вядомыя як хрысьціяне. Асновай хрысьціянскай веры зьяўляецца тое, што Ісус ёсьць Сын Божы, маючым боскую і чалавечую прыроду, і выратавальнікам чалавецтва, як прадказана ў Старым Запавеце. З гэтае прычыны хрысьціяне звычайна ставяцца да Ісуса як да Хрыста ці Мэсіі[2].

Аснова хрысьціянскай тэалёгіі выяўляецца ў першых экумэнічных веравызнаньнях, якія прымаюцца пераважнай колькасьцю пасьлядоўнікаў хрысьціянскай веры. Сьцьвярджаецца, што Ісус пакутаваў, памёр, быў пахаваны і пасьля ўваскрос зь мёртвых для таго, каб даць вечнае жыцьцё тым, хто верыць у Яго і давярае яму дараваньне сваіх грахоў (збаўленьня)[3]. Акрамя таго, паводле вучэньня Ісус цялесна ўзьнёсься на неба, дзе ён кіруе і валадарыць з Богам Айцом. Большасьць хрысьціянскіх канфэсіяў прытрымліваюцца меркаваньня, што Ісус вернецца, каб судзіць усіх людзей, жывых і мёртвых, і даруе адвечнае жыцьцё сваім пасьлядоўнікам[4]. Ён лічыцца прыкладам дабрадзейнага жыцьця[5], і ягонае служэньне, сьмерць і ўваскрасеньне часта называецца дабравесьцем (па-грэцку: εὐαγγέλιον euangélion).

Хрысьціянства зьявілася як габрэйская сэкта ў сярэдзіне I стагодзьдзя[6][7]. Паўстаўшы ў Леванце, рэгіёне Блізкага Ўсходу, яно хутка распаўсюдзіўся ў Сырыі, Мэсапатаміі, Малой Азіі і Эгіпце. Уплыў хрысьціянства павялічваўся на працягу некалькіх стагодзьдзяў, і да канца IV стагодзьдзя яно стала афіцыйнай дзяржаўнай рэлигияй Рымскай імпэрыі, замяніўшы іншыя формы рэлігіяў, якія практыкаваліся пад рымскім панаваньнем. У Сярэднявеччы, большая частка Эўропы была зьвернутая ў хрысьціянства, хрысьціянамі былі таксама часам вялікія рэлігійныя меншасьці на Блізкім Усходзе, у Паўночнай Афрыцы, Этыёпіі[8] і некаторых частках Індыі[9]. Пасьля эпохі Вялікіх геаграфічных адкрыцьцяў, празь місіянэрскую працу і калянізацыю, хрысьціянства распаўсюдзілася ў Паўночнай і Паўднёвай Амэрыцы, Аўстраліі, Афрыцы на поўдзень ад Сахары, і астатні сьвет. Хрысьціянства згуляла важную ролю ў фармаваньні заходняй цывілізацыі[10][11][12].

Ва ўсім сьвеце налічваецца тры найбуйнейшыя групы хрысьціянскіх пасьлядоўнікаў, як то Рымска-Каталіцкая царква, Праваслаўная царква, а таксама розных канфэсіі пратэстантызму. Рымска-каталіцкая і праваслаўная патрыярхаты былі падзелены ў 1054 годзе падчас Вялікай схізмы, а пратэстантызм зьявіўся падчас пратэстанцкай Рэфармацыі XVI стагодзьдзя ў Эўропе, як адчапленьне ад Рымска-каталіцкай царквы[13]. У пачатку XXI стагодзьдзя, хрысьціянства мае каля 2,2 млрд пасьлядоўнікаў[14][15][16]. Хрысьціяне складаюць каля траціны насельніцтва сьвету, што дазваляе хрысьціянству быць найбуйнейшай рэлігіяй у сьвеце[17]. Гэтая рэлігія зьяўляецца культураўтваральным фактарам для Эўропы, Амэрыкі, асобных тэрыторыяў Блізкага Ўсходу й Каўказу.

Веравучэньне[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Хрысьціянства
Christianity symbols.svg

Хрысьціяне ўсіх канфэсіяў вераць у адзінага, простага, асабовага (як правіла, ў трох асобах — Айцец, Сын, Сьвяты Дух), абсалютна добрага Бога — стваральніка ўсяго Сусьвету, прызнаюць Ісуса Хрыста Сынам Бога, вераць, што Ён выратаваў чалавецтва ад граху ды сьмерці Сваёй сьмерцю на крыжы ды паўстаньнем зь мёртвых, вераць у богападобнасьць чалавека, у несьмяротнасьць чалавечае душы, у пасьмяротную ўзнагароду за добрыя ўчынкі ды пакараньне за злыя, чакаюць на канец Сусьвету й будучае вечнае жыцьцё. Сьвятою кнігаю хрысьціяне прызнаюць Біблію.

Гісторыя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Хрысьціянства зарадзілася ў I стагодзьдзі на юдэйскіх землях у кантэксьце мэсіянскіх рухаў юдаізму. Ужо ў часы Нэрону хрысьціянства было ўжо вядома ў шматлікіх правінцыях Рымскай імпэрыі.

Карані хрысьціянскага веравучэньня зьвязаныя зь юдаізмам і вучэньнем Старога запавету (у юдаізме — Танах). Паводле эвангельлям і царкоўнаму паданьню, Ісус выхоўваўся як юдэй, выконваў Тору, наведваў сынагогу ў Шабат (суботу), выконваў сьвяты. Апосталы і іншыя першыя пасьлядоўнікі Ісуса былі габрэямі. Але ўжо празь некалькі гадоў пасьля заснаваньня царквы хрысьціянства пачало пашырацца сярод іншых народаў.

Па сьведчаньні новазапаветнага тэксту Дзеі апосталаў (Дзеян.11:26), назоўнік «Χριστιανοί» — хрысьціяне, прыхільнікі (або пасьлядоўнікі) Хрыста, упершыню ўвайшло ва ўжываньне для пазначэньня прыхільнікаў новай веры ў сырыйска-эліністычным горадзе Антыёхія ў I стагодзьдзі.

Ікона дэізус у манастыры Сьвятой Катарыны, Сынай, XII стагодзьдзе

Першапачаткова хрысьціянства распаўсюджвалася ў асяродзьдзі габрэйскай Палестыны і міжземнаморскай дыяспары, але, ужо пачынальна зь першых дзесяцігодзьдзяў, дзякуючы пропаведзям апостала Паўла яно набывала ўсё больш пасьлядоўнікаў сярод іншых народаў («паганцаў»). На працягу III стагодзьдзяў у розных рэгіёнах імпэрыі адбываліся лякальныя перасьледы хрысьціянаў з боку ўладаў, якія падтрымлівалі паганства. У III стагодзьдзі (асабліва пры імпэратарах Максыміяне ды Дыяклетыяне) хрысьціянства было строга забароненае ва ўсіх імпэрскіх уладаньнях, шмат вернікаў былі пакараныя. Да V стагодзьдзя распаўсюджваньне хрысьціянства адбывалася галоўным чынам у геаграфічных межах Рымскай імпэрыі, а таксама ў сфэры ейнага культурнага ўплыву (Армэнія, усходняя Сырыя, Этыёпія), у наступным, то бок у асноўным у другой палове 1 тысячагодзьдзя) — сярод германскіх і славянскіх народаў, пазьней (да XIIIXIV стагодзьдзяў) — таксама сярод балтыйскіх і фінскіх народаў. У новы і найноўшы час распаўсюджваньне хрысьціянства па-за Эўропай адбывалася за рахунак каляніяльнай экспансіі і дзейнасьці місіянэраў.

У 312 годзе імпэратар Канстантын Вялікі спыніў перасьлед хрысьціянства, а пазьней сам прыняў хрысьціянскую веру і фактычна зрабіў хрысьціянства дзяржаўнай рэлігіяй. У Сярэднявеччы хрысьціянскай дзяржавай заставалася Бізантыя, таксама ў хрысьціянства зьвярнуліся правадыры барбарскіх дзяржаваў, што ўзьніклі на руінах Заходняй Рымскай імпэрыі. Напрыканцы 1 тысячагодзьдзя атрымалі хрышчэньне славянскія і скандынаўскія народы, і такім чынам уся Эўропа зрабілася хрысьціянскай.

Дагматыка хрысьціянскай Царквы дакладна фармулявалася і зацьвярджалася на Сусьветных саборах (IVVIII стагодзьдзяў). На іх былі асуджаныя разнастайныя гарэзіі, што ўзьнікалі ў Царкве ў тыя часы, прыняты Сымбаль Веры і дадатковыя дагматычныя і кананічныя азначэньні. Не прыняўшы саборных вырашэньняў, ад сусьветнай царквы адпалі нэстарыяне, Армянская і Копцкая цэрквы і некаторыя іншыя абшчыны. У 1054 годзе адбыўся Вялікі раскол паміж усходняй і заходняй часткамі Царквы, які быў выкліканы як непагадненьнямі ў дагматыцы, гэтак і прычынамі палітычнага характару. Заходняя царква прыняла назву Каталіцкай, усходняя — Праваслаўнай. Раскол канчаткова замацаваўся пасьля ўзяцьця крыжакамі Канстантынопалю ў 1204 годзе. У 1596 годзе была складзена Берасьцейская унія, паводле якой істотная частка праваслаўных Рэчы Паспалітай перайшлі пад юрысдыкцыю рымскага папы, утварыўшы Грэка-каталіцкую (уніяцкую) царкву.

У XVI стагодзьдзі ў каталіцкіх краінах пачаўся рэфармацыйны рух, які абвяшчаў Біблію адзінай крыніцай веравучэньня і адмаўляў неабходнасьць Царквы дзеля выратаваньня душы. Узьніклі і ўступілі ў барацьбу з каталіцтвам такія плыні, як англіканства, лютэранства, кальвінізм, гусіцтва. У наступныя стагодзьдзі ад вялікіх пратэстанцкіх канфэсіяў аддзялілася незьлічоная колькасьць дробных суполак са сваімі веравучэньнямі, як то мэтадысты, баптысты, розныя эвангелічныя і пяцідзясятніцкія суполкі і гэтак далей. У другой палове XX стагодзьдзя ўзьніклі філязофскія плыні і рэлігійныя суполкі (гэтак званае «лібэральнае хрысьціянства») і нават таталітарныя сэкты, як то «Царква Хрыста», адэпты якіх называюць сябе хрысьціянамі, аднак іхная ідэалёгія і практыка ня мае нічога агульнага з вучэньнем Хрыста. Усходнія цэрквы пазьбеглі дагматычных расколаў, аднак, напрыклад, у гісторыі Расейскай праваслаўнай царквы мелі месца расколы па кананічных (XVII стагодзьдзе) і палітычных (XX стагодзьдзе) матывах.

Перасьлед[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Хрысьціянства ад пачатку разьвівалася пад ганеньнямі. У Старажытнасьці найбольш шырокім ганеньням хрысьціяне падвяргаліся пад уладай рымскага імпэратара Нэрона (54-68). Стаўшыся найбольш пашыранай на сьвеце хрысьціянская супольнасьць застаецца найбольш гнанай. На 2012 рок перасьледу за хрысьціянскае веравызнаньне падвяргалася звыш 200 мільёнаў чалавек у 60 краінах сьвету. 75% забітых за выравызнаньне складалі хрысьціяне. Найбольшую пагрозу несьлі камуністычныя фанатыкі ва ўладзе. Цягам апошняга стагодзьдзя штогод за хрысьціянскае веравызнаньне забівалі прынамсі 150 тыс. вернікаў (450 штодня). Найбольш у СССР і Кітаі. У падсавецкай Беларусі за ўдзел у набажэнстве Камітэт дзяржаўнай бясьпекі пазбаўляў працаўладкаваньня і зьнявольваў хрысьціянаў. У Паўночнай Карэі за вызнаньне хрысьціянства на 2012 г. у зьняволеньні знаходзілася звыш 50 тыс. чалавек. Апошнім часам мусульманскія фанатыкі Інданэзіі зьнішчылі больш за 500 цэркваў. Найбольш шырокі перасьлед хрысьціянаў працягваецца ў Кітаі, Бангладэшы, Індыі, Пакістане, Віетнаме, Аб’яднаных Арабскіх Эміратах, Судане, Сырыі ды Іране[18].

Дэмаграфія[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Доля хрысьціянаў па сьвеце

На ўсім сьвеце налічваецца каля 2 мільярдаў вернікаў[14][15], якія падзеленыя на 3 асноўныя галіны хрысьціянства: каталіцтва, пратэстанцтва і праваслаўе. Хрысьціянства зьяўляецца найбуйнейшай рэлігіяй у сьвеце[19]. Хрысьціянская доля насельніцтва зямнога шара складае апошнія 100 гады каля 33%, што азначае, што кожны трэці жыхар Зямлі ёсьць прыхільнікам хрысьціянскай веры. Колькасьць вернікаў павялічваецца кожны дзень на, прыкладна, 23 тысячы чалавек, у пераважнай большасьці, дзякуючы насельніцтву краінаў трэцяга сьвету, у той час як у разьвітых краінах назіраецца істотнае зьніжэньне колькасьці прыхільнікаў на, прыкладна, 7,6 тысячаў чалавек у дзень[20]. Але хрысьціянства па-ранейшаму зьяўляецца дамінуючай рэлігіяй у Эўропе, Амэрыцы й Паўднёвай Афрыцы. У Азіі хрысьціянства зьяўляецца дамінуючай рэлігіяй у Грузіі, Армэніі, Усходнім Тыморы і Філіпінах.

Хрысьціянства трывала зацьвердзілася на вялікай частцы сьвету, асабліва ў Афрыцы, Лацінскай Амэрыцы й Азіі[21][22]. Вядучы арабійскі мусульманскі лідэр шэйх Ахмад аль-Катані ў інтэрвію каналу Аль-Джазіра паведаміў аб тым, што кожны дзень 16 тысячаў афрыканскіх мусульманаў зьвяртаюцца ў хрысьціянства. Ён сьцьвярджае, што іслам штогод губляе каля 6 мільёнаў афрыканскіх вернікаў на карысьць хрысьціянства[23][24][25], у тым ліку мусульманаў у Альжыры, Францыі, Індыі, Марока, Расеі і Турэччыны[26]. Ён таксама паведаміў, што хрысьціянства зьяўляецца папулярным сярод людзей самага рознага паходжаньня ў Індыі, Малайзіі, Манголіі, Нігерыі, Паўночнай Карэі і Віетнаме[27].

У большасьці разьвітых краінах наведваньне царкваў сярод людзей, якія па-ранейшаму лічаць сябе хрысьціянамі, значна скарацілася за апошнія некалькіх дзесяцігодзьдзяў[28]. Некаторыя крыніцы бачаць у гэтым проста адыход ад традыцыйных інстытутаў сяброўства, у той час як іншыя зьвязваюць яго з прыкметамі зьніжэньня ролі веры й рэлігіі ў цэлым у грамадзтве[29].

Хрысьціянства, у той ці іншай форме, зьяўляецца адзінай дзяржаўнай рэлігіяй у наступных краінах: Коста-Рыка (Рымска-каталіцкая)[30], Данія (Эвангеліцка-лютэранская)[31], Сальвадор (Рымска-каталіцкая)[32], Ангельшчына (Англіканская)[33], Фінляндыя (Эвангеліцка-лютэранская й праваслаўная)[34], Грузія (Грузінская праваслаўная)[35], Грэцыя (Грэцкая праваслаўная), Ісьляндыя (Эвангеліцка-лютэранская)[36], Ліхтэнштайн (Рымска-каталіцкая)[37], Мальта (Рымска-каталіцкая)[38], Манака (Рымска-каталіцкая)[39], Нарвэгія (Эвангеліцка-лютэранская)[40] і Ватыкан (Рымска-каталіцкая)[41].

Глядзіце таксама[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Крыніцы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  1. ^ «Religion: Christianity»". BBC
  2. ^ Briggs, Charles A. «The fundamental Christian faith: the origin, history and interpretation of the Apostles' and Nicene creeds». C. Scribner's sons, 1913.
  3. ^ Sheed, Frank. «Theology and Sanity». Ignatius Press: San Francisco, 1993. pp. 276.
  4. ^ «Christianity». Berkley Center for Religion, Peace, and World Affairs
  5. ^ McGrath 2006, ст. 4—6.
  6. ^ Robinson 2000, ст. 229.
  7. ^ Esler 2004, ст. 157f.
  8. ^ Henoticon. Каталічная энцыкляпэдыя
  9. ^ McManners 1990, ст. 301—303.
  10. ^ Cambridge University Historical Series, «An Essay on Western Civilization in Its Economic Aspects», p.40
  11. ^ Hayas 1953, ст. 2.
  12. ^ Horst Hutter‏, «Shaping the Future: Nietzsche's New Regime of the Soul And Its Ascetic Practices» (2004), University of New York, p.111
  13. ^ S. T. Kimbrough, ed. (2005). «Orthodox and Wesleyan Scriptural understanding and practice». St Vladimir's Seminary Press. ISBN 978-0-88141-301-4.
  14. ^ а б «World». CIA world facts.
  15. ^ а б «The List: The World’s Fastest-Growing Religions». foreignpolicy.com.
  16. ^ «Global Christianity». Pewforum.org.
  17. ^ Zoll, Rachel. «Study: Christian population shifts from Europe». Guardian.co.uk
  18. ^ Рыгор Астапеня (7 красавіка 2012) 34-гадовага хрысьціянскага пастара ў Іране чакае павешаньне. Наша НіваПраверана 9 красавіка 2012 г.
  19. ^ «Major Religions Ranked by Size». Adherents.com.
  20. ^ Werner Ustorf. «A missiological postscript», in McLeod and Ustorf (eds), The Decline of Christendom in (Western) Europe, 1750–2000, (Cambridge University Press, 2003) pp. 219–20.
  21. ^ Jeff Hadden (1997). «Pentecostalism».
  22. ^ Pew Forum on Religion and Public Life (2006-04-24). «Moved by the Spirit: Pentecostal Power and Politics after 100 Years».
  23. ^ «Six Million African Muslims Convert to Christianity Each Year». Orthodoxytoday.org.
  24. ^ «Six million African Muslims leave Islam per year». American Thinker.
  25. ^ «Over a Million Muslim Converts to Christianity – MND». Mensnewsdaily.com.
  26. ^ «35,000 Moslems convert into Christianity each year in Turkey». Chowk.com.
  27. ^ «Annual Report on International Religious Freedom for 2005 – Vietnam». U.S. Department of State.
  28. ^ Robert D. Putnam, «Democracies in Flux: The Evolution of Social Capital in Contemporary Society», p. 408. ISBN 978-0-19-515089-6
  29. ^ Peter Marber, «Money Changes Everything: How Global Prosperity Is Reshaping Our Needs, Values and Lifestyles», p. 99. ISBN 978-0-13-065480-9
  30. ^ Costa Rica. Encyclopædia Britannica.
  31. ^ Denmark. Encyclopædia Britannica.
  32. ^ El Salvador. Encyclopædia Britannica.
  33. ^ «Church and State in Britain: The Church of privilege». Centre for Citizenship.
  34. ^ Official Religions of Finland. Finish Tourist Board.
  35. ^ «McCain Praises Georgia For Adopting Christianity As Official State Religion». BeliefNet.
  36. ^ Iceland. Encyclopædia Britannica.
  37. ^ Liechtenstein. U.S. Department of State.
  38. ^ Malta. Encyclopædia Britannica.
  39. ^ Monaco. Encyclopædia Britannica.
  40. ^ Norway. Encyclopædia Britannica.
  41. ^ Vatican. Encyclopædia Britannica.

Літаратра[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  • McGrath, Alister E. Christianity: An Introduction.. — Blackwell Publishing, 2006. — ISBN 1-4051-0899-1.
  • Robinson, George. Essential Judaism: A Complete Guide to Beliefs, Customs and Rituals.. — New York: Pocket Books, 2000.
  • Esler, Phillip F. The Early Christian World.. — Routledge, 2004.
  • McManners, John. Oxford Illustrated History of Christianity. — Oxford: Oxford University Press, 1990. — ISBN 0-19-822928-3
  • Caltron J.H Hayas Christianity and Western Civilization. — Stanford: Stanford University Press, 1953.

Вонкавыя спасылкі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Commons-logo.svg  Хрысьціянствасховішча мультымэдыйных матэрыялаў