Рэч Паспалітая

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі.

Rzeczpospolita (польск.) Res Publica Serenissima (лац.)[1] Рѣч Посполита (старабел.)
←   ← 1569—1795 →   →   →
(Сьцяг) (Герб)
Нацыянальны дэвіз: Si Deus nobiscum, quis contra nos (лац.) (Калі Бог з намі, то хто супраць нас) («За веру, праўду і караля» — ад 18 стагодзьдзя)
Афіцыйная мова	польская[2], лаціна[2], руская (да 1697[3])
Сталіца	Кракаў і Вільня (да 1596 г.) Варшава
Урад апошні кароль польскі і вялікі князь літоўскі	шляхецкая дэмакратыя Станіслаў Аўгуст Панятоўскі
Плошча  - Агульная	1582 г. — 815 000 км², 1618 г. — 990 000 км²
Насельніцтва  - Агульнае (1618)  - Шчыльнасьць	10,5 млн 8 ас/км², 10,6 ас/км²
Этнічны склад	палякі: 40%, русіны: 20%, ліцьвіны: 13%, немцы: 10%, жыды: 5%, іншыя: 12%
Канфэсійны склад	каталіцтва, праваслаўе, пратэстанцтва
Валюта	польскі злоты і грош

Рэч Паспалітая Абодвух Народаў (па-польску: Rzeczpospolita Obojga Narodów) — фэдэратыўная манархічная рэспубліка, у склад якой у 1569 годзе ўвайшлі Вялікае княства Літоўскае і Польскае Каралеўства. Сталіцамі Рэчы Паспалітай былі Кракаў, Вільня (працэс пераносу сталіцы ў Варшаву цягнуўся да 1609 году). Ад 1673 году сойм праводзіўся час ад часу і ў Горадні. Рэч Паспалітая праіснавала да 1795 году.

Зьмест 1 Гісторыя 1.1 Палітычны крызіс 1.2 Першы падзел Рэчы Паспалітай 2 Канстытуцыя 3 траўня 1791 году 3 Паўстаньне 1794 году 3.1 Другі падзел Рэчы Паспалітай 3.2 Трэці падзел Рэчы Паспалітай 4 Дзяржаўны лад 5 Эканоміка 6 Крыніцы 7 Вонкавыя спасылкі

[рэдагаваць] Гісторыя

У сярэдзіне 16 стагодзьдзя Вялікае княства Літоўскае апынулася ў складаным становішчы. Цягам Лівонскай вайны Жыгімонт Аўгуст прапанаваў Лівонскай канфэдэрацыі пратэктарат Вялікага княства, што выклікала канфлікт з Маскоўскім княствам. Для прыцягненьня войска польскага не было юрыдычных падстаў. 1 ліпеня 1569 году ў выніку Люблінскай уніі адбылося аб’яднаньне Польскага каралеўства і Вялікага княства Літоўскага ў фэдэратыўную дзяржаву — Рэч Паспалітую. Першым манархам Рэчы Паспалітай быў Жыгімонт Аўгуст. У новай дзяржаве мелі быць агульныя сойм, грашовая сыстэма, вонкавая палітыка. Стратэгічнай мэтай аб’яднаньня было распаўсюджваньне каталіцтва сярод насельніцтва Вялікага княства. Такім чынам, фэдэрацыю падтрымала каталіцкая царква. Праз тры гады пасьля заключэньня уніі не пакінуўшы нашчадкаў памёр Жыгімонт Аўгуст, апошні прадстаўнік дынастыі Ягелонаў па мужчынскай лініі. Адгэтуль манархія Рэчы Паспалітай стала выбарнай. Амаль праз год, 11 траўня 1573 ў Варшаве пачаўся элекцыйны сойм. Спадкаемцам трону Рэчы Паспалітай быў абраны герцаг Анжуйскі Генрык Валезы. У 1582 годзе насельніцтва краіны складала каля 6,5 млн. чалавек.

[рэдагаваць] Палітычны крызіс

Першы выток палітычнага крызісу Рэчы Паспалітай — Люблінская унія — гэта пачатак канца, згубы ня толькі Вялікага княства Літоўскага, але і Польшчы як самастойных, незалежных дзяржаваў. Другім вытокам стаў палітычны лад Рэчы Паспалітай, які падрываў асновы дзяржаўнасьці. Трэцім вытокам палітычнага крызісу зьявілася рэлігійная палітыка. Берасьцейская унія не дала жаданых вынікаў. Чацьверты выток палітычнага крызісу — спалучэньне нацыянальнага і рэлігійнага прыгнёту з фэадальным. Хмяльніччына нанесла заўважны ўрон палітычнай моцы Рэчы Паспалітай. Пяты выток паглыбленьня палітычнага крызісу — барацьба паміж магнатамі за ўладу. У другой палове XVII стагодзьдзя ў Вялікім княстве Літоўскім асноўнымі супернікамі былі Радзівілы, Пацы і Сапегі. У 1768 годзе сойм (пад націскам расейскіх войскаў) прыняў пастанову аб ураўнаваньні ў правах праваслаўных і пратэстантаў з католікамі.

[рэдагаваць] Першы падзел Рэчы Паспалітай

Асноўны артыкул: Падзелы Рэчы Паспалітай

Паводле першага падзелу Рэчы Паспалітай усходняя частка Беларусі ў 1772 годзе была ўключаная ў склад Расейскай імпэрыі. 5 жніўня 1772 году Расеяй і Прусіяй у Санкт-Пецярбургу была падпісаная канвэнцыя, паводле якой да Расеі пераходзілі цалкам Амсьціслаўскае і Інфлянцкае ваяводзтвы, усходнія землі Менскага ваяводзтва і большая частка Віцебскага і Полацкага ваяводзтваў. Прусія атрымала паўночна-заходнюю частку Польшчы і частку Заходняй Украіны са Львовам.

[рэдагаваць] Канстытуцыя 3 траўня 1791 году

Пасьля першага падзелу адбыўся Чатырохгадовы Сойм (1788—1792), на якім была прынятая першая ў Эўропе канстытуцыя, праведзеныя эканамічныя, палітычныя ды сацыяльныя рэформы.

[рэдагаваць] Паўстаньне 1794 году

У 1794 годзе пасьля другога падзелу Рэчы Паспалітай грымнула паўстаньне супраць расейскай акупацыі ды прускай інтэрвэнцыі. Кіраўніком паўстаньня стаў Тадэвуш Касьцюшка. Вынікам паразы гэтага кароткага ўсплёску грамадзянскай актыўнасьці стала канчатковае зьнікненьне Рэчы Паспалітай з мапы Эўропы.

[рэдагаваць] Другі падзел Рэчы Паспалітай

У 1793 годзе адбыўся другі падзел Рэчы Паспалітай паміж Расеяй і Прусіяй. Да Прусіі адышлі Данцыг і Вялікая Польшча, а да Расеі — частка Полацкага ваяводзтва, рэшткі Віцебскага і Амсьціслаўскага, Менскае і ўсходнія часткі Наваградзкага і Берасьцейскага ваяводзтваў.

[рэдагаваць] Трэці падзел Рэчы Паспалітай

У 1795 годзе адбыўся апошні падзел Рэчы Паспалітай. Расея атрымала Заходнюю Беларусь і Ўсходнюю Летуву, а таксама Ўкраіну да Заходняга Буга. Аўстрыя і Прусія захапілі карэнныя землі, частку ўкраінскіх і літоўскіх зямель.

[рэдагаваць] Дзяржаўны лад

Асноўны артыкул: Палітыка-сацыяльны лад Рэчы Паспалітай

Палітыка-сацыяльны лад Рэчы Паспалітай характарызуецца як «шляхецкая рэспубліка», самай яркай праявай было права Liberum veto, якое дазваляла аднаму голасу супраць забараніць прыняцьцё закону ў сойме.

[рэдагаваць] Эканоміка

Напярэдадні Люблінскай уніі на тэрыторыі сучаснай Беларусі пражывала каля 1 800 000 жыхароў, якія па сваім сацыяльна-эканамічным становішчы адносіліся да трох саслоўяў: шляхты, сялян, мяшчан. Шляхецкае саслоўе дзялілася на групоўкі. Найбольш буйнымі былі магнаты. Яны складалі сэнатарскае саслоўе і валодалі большасьцю сялянскіх гаспадарак. Самай шматлікай была група дробнай шляхты, але ў яе руках былі толькі 28% сялянскіх гаспадарак. У сярэдзіне XVI стагодзьдзя шляхта, як ваенна-служылае саслоўе, пачало разлагацца знутры: шукала багацьця праз рамяство і гандаль. У 1633 годзе сойм абвясьціў, што ня толькі шляхціч, але і яго нашчадкі назаўсёды будуць пазбаўлены шляхецкіх правоў за гандаль ці шынкарства. Самым шматлікім саслоўем фэадальнага грамадзтва былі сяляне. Аграрная перабудова гаспадаркі была вызначана каралём у 1557 годзе. Незалежна ад мясцовых асаблівасцей рэформы, яе вынікі ўсюды былі аднолькавыя: заснаваньне фальварачнай гаспадаркі, канчатковае запрыгоньваньне сялян, павелічэньне сялянскіх павіннасцей, рост даходаў дзяржаўнага скарбу і шляхты. У выніку рэформы адбыліся зьмены ў прававым становішчы сялян. Пасьля рэформы сяляне дзеляцца на наступныя катэгорыі: цяглыя, асадныя, сяляне-слугі. У выніку аграрнай рэформы адбыліся амаль што рэвалюцыйныя змены: 1) была разбураная сялянская абшчына ў Цэнтральнай і Заходняй Беларусі, дзе пачало ўкараняцца падворнае землекарыстаньне; 2) зьмяніліся катэгорыі сялян, іх прававое і эканамічнае становішча; 3) сялянская гаспадарка пачала ўцягвацца ў рыначныя адносіны; З другой паловы XVII стагодзьдзя пачынаецца эканамічны заняпад Беларусі. Ён быў выкліканы ўзмацненьнем фэадальнага прыгнёту, разбурэньнем гаспадаркі, як у выніку антыфэадальнай, нацыянальна-вызваленчай барацьбы, так і зьнешніх войнаў. Аднаўляць разбураную гаспадарку пачалі з раздачы зямлі сялянам і перавод іх на грашовы і натуральны аброк. З аднаўленьнем гаспадаркі вяртаецца паншчына і павялічваюцца павіннасьці. Яшчэ адным саслоўем былі мяшчане — жыхары гарадоў. Саслоўе мяшчан павялічвалася за кошт вольных сялян, уцекачоў і прыгонных. Да першай паловы XVIII стагодзьдзя магдэбурскае права мелі ўсе буйныя гарады. Саслоўе мяшчан складалася з заможных вярхоў, сярэдняга пласта і беднаты. Асновай эканамічнага жыцьця гарадоў былі рамёствы і гандаль. У той час пачынаюць стварацца ўласныя карпарацыі рамесьнікаў — цэхі. Пашыраўся гандаль як унутраны, так і зьнешні. Найбольш трывалыя сувязі былі з Расеяй, Польшчай, Левабярэжнай Украінай, Рыгай, з краінамі Заходняй Эўропы. У 1784 годзе было завершана будаўніцтва канала Агінскага, які злучаў Нёман з Прыпяцьцю. У 1781 годзе пачалося будаўніцтва Днепра-Бугскага канала. Такім чынам, сельская і гарадзкая гаспадаркі Беларусі да сярэдзіны XVIII стагодзьдзя былі ў асноўным адноўленыя.

[рэдагаваць] Крыніцы

1. ^ «The Commonwealth of Diversities» // YouTube, 27 сакавіка 2008 г.
2. ^ ^{a b} Anatol Lieven, The Baltic Revolution
3. ^ After the Deluge: Poland-Lithuania and the Second Northern War, 1655-1660

[рэдагаваць] Вонкавыя спасылкі

• Рэч Паспалітая ў эўрапейскіх канфліктах XVII—XVIII стагодзьдзяў
• Кшыштаф Касажэцкі. Бітва пад Палонкай 28 чэрвеня 1660 году
• Што такое Рэч Паспалітая?
• Рэспубліка Беларусь, гісторыя Беларусі ў датах
• Утварэньне Рэчы Паспалітай
• Уладзімер Арлоў. 1772. Першы падзел Рэчы Паспалітай
• Уладзімер Арлоў. 1793. Другі падзел Рэчы Паспалітай
• Уладзімер Арлоў. 1795. Трэці падзел Рэчы Паспалітай. Канчатковы захоп Беларусі Расейскай імпэрыяй
• Інтрыгі вакол падзелаў Рэчы Паспалітай. Станіслаў Аўгуст і Кацярына
• Генадзь Прыбытка. Апалогія Рэчы Паспалітай

Гісторыя Беларусі
Старажытная Гісторыя (да 300)	Палеаліт • Мэзаліт • Нэаліт • Бронзавы век • Жалезны век
Раньняе Сярэднявечча (300—1240)	Балты • Славяне • Гуны • Усходнія славяне • Полацкае княства • Кіеўская Русь • Тураўскае княства • Смаленскае княства • Чарнігаўскае княства • Літва
Вялікае княства Літоўскае (1237—1569)	Вялікае княства Літоўскае • Войны ВКЛ і Маскоўскай дзяржавы • Уніі ВКЛ і Польшчы • Адміністратыўна-тэрытарыяльны падзел ВКЛ •
Рэч Паспалітая (1569 — 1795)	Рэч Паспалітая • Войны Рэчы Паспалітай і Расеі • Патоп • Падзелы Рэчы Паспалітай
У складзе Расейскае імпэрыі (1772 — 1917)	Расейская імпэрыя: Паўночна-Заходні край • Паўстаньне Кастуся Каліноўскага • Русіфікацыя • Нацыянальнае адраджэньне
Найноўшы час (1917 — 1991)	рэвалюцыя: БНР • ЛітБелССР • БССР • ССРБ • Сярэдняя Літва • Заходняя Беларусь • Другая сусьветная вайна на Беларусі • СССР
Сучаснасьць (пасьля 1991)	Незалежная Беларусь • Рэфэрэндумы ў Беларусі
п • а • р