Летува

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі.

Гэтая назва мае некалькі сэнсаў. Калі вас цікавяць іншыя сэнсы, глядзіце таксама Летува (неадназначнасьць).

Lietuvos Respublika

(Сьцяг) (Герб)
Нацыянальны дэвіз: Vienybė težydi
Афіцыйная мова	Летувіская
Сталіца	Вільня
Найбуйнейшы горад	Вільня
Урад Прэзыдэнт Прэм'ер-міністар	Парлямэнцкая рэспубліка Даля Грыбаўскайтэ Андрус Кубілюс
Плошча  - Агульная  - % вады	122-е месца ў сьвеце 65 200 км² нязначны
Насельніцтва  - Агульнае (2005)  - Шчыльнасьць	125-е месца ў сьвеце 3 596 617 55/км²
СУП  - Агульны (2005)  - на душу насельніцтва	77-е месца ў сьвеце $49,38 млрд $13 700
Валюта	Летувіскі літ (LTL)
Часавы пас  - улетку	EET (UTC+2) EEST (UTC+3)
Незалежнасьць  -Абвешчаная  -Прызнаная  -Згубленая Незалежнасьць  -Абвешчаная  -Прызнаная	Ад Расейскай Імпэрыі 16 лютага 1918 12 ліпеня 1920 1940 Ад СССР 11 сакавіка 1990 4 лютага 1991
Дзяржаўны гімн	«Tautiška Giesmė»
Аўтамабільны знак	LT
Дамэн верхняга ўзроўню	.lt
Тэлефонны код	+370

Летува́, Летуві́ская Рэспу́бліка (па-летувіску: Lietuvos Respublika) належыць да трох балтыйскіх краінаў у Паўночнай Эўропе. На поўначы Летува мяжуе з Латвіяй (працягласьць мяжы 610 км), на ўсходзе — зь Беларусьсю (724 км), на паўднёвым захадзе з расейскай Калінінградзкай вобласьцю (303 км), на поўдні таксама з Польшчай (110 км). На захадзе Летуву амывае Балтыйскае мора (працягласьць узьбярэжжа 99 км). Сталіца сучаснай Летувы — Вільня, з 1919 па 1939 часовай сталіцай была Коўна. Дзяржаўны герб — Віціс (па-летувіску: Vytis). Сьцяг — жоўта-зялёна-чырвоны. Летува ёсьць сябрам NATO і Эўрапейскага Зьвязу.

Зьмест 1 Гісторыя 2 Палітычная сыстэма 3 Мова і насельніцтва 4 Геаграфія 4.1 Клімат 4.2 Глебы 4.3 Расьлінны сьвет 4.4 Жывёльны сьвет 5 Адміністрацыйны падзел 6 Эканоміка 7 Транспарт 7.1 Аўтатранспарт 7.2 Карабельны транспарт 7.3 Чыгунка 7.4 Турызм 8 Культура 8.1 Пераходная зона 8.2 Сусьветная культурная спадчына UNESCO 8.3 Помнікі 8.4 Паганскія помнікі 9 Глядзі таксама 10 Крыніцы 11 Вонкавыя спасылкі

[рэдагаваць] Гісторыя

16 лютага 1918 году Летува абвясьціла незалежнасьць. Пасьля ўтварэньня ЛітБел — (Літоўска-Беларускай ССР) у 1940 годзе СССР анэксаваў Летуву.

11 сакавіка 1990 году была зноў абвешчаная незалежнасьць Летувы. 17 верасьня 1991 году Летува стала сябрам ААН.

29 сакавіка 2004 Летува ўвайшла ў NATO, а 1 траўня 2004 — у Эўрапейскі Зьвяз.

[рэдагаваць] Палітычная сыстэма

Асноўны артыкул: Палітыка ў Летуве

Галава дзяржавы ў Летуве - прэзыдэнт, што абіраецца простымі выбарамі на пяцігадовы тэрмін. Прэзыдэнт вызначае асноўныя накірункі зьнешняй палітыкі, зьяўляецца галоўнакамандуючым летувіскага войску. Прэзыдэнт вылучае парлямэнту для зацьверджаньня кандыдатуру прэм'ер-міністра, а потым па рэкамэндацыі апошняга - кандыдатуры сябраў Ураду, таксама як і шэраг іншых вышэйшых дзяржаўных чыноўнікаў і судзьдзяў Канстытуцыйнага Суду (па-летувіску: Konstitucinis Teismas).

Аднапалатны летувіскі парлямэнт, Сэйм, мае 141 чальца, якія абіраюцца на чатырохгадовы тэрмін. Крыху болей за палову дэпутатаў абіраюцца па аднамандатных акругох (71), а іншая частка (70) - паводле партыйных сьпісаў. Бар'ер праходжаньня ў Сэйм для партыі роўны 5%.

[рэдагаваць] Мова і насельніцтва

• летувіская: каля 2.694.000
• расейская: каля 344.000
• польская: 258.000–400.000
• беларуская: каля 63.000
• украінская: каля 45.000
• татарская: каля 5.100
• латыская: каля 5.000
• караімская: < 100^{[Няма крыніцы інфармацыі]}

Расейцы у асноўным зьявіліся ў Летуве пасьля Другой сусьветнай вайны, калі краіна трапіла ў склад Савецкага Саюзу, і жывуць пераважна ў рэгіёнах Вільні й Клайпеды. Сярод старэйшага пакаленьня летувісаў вялікая ступень валоданьня расейскаю мовай, у той час, як моладзь збольшага валодае ангельскаю. У раёне Клайпеды (былога прускага Мэмэлю) ёсьць доля нямецкамоўнага насельніцтва. Рэгіён вакол Вільні і ўздоўж беларускай мяжы гістарычна быў заселены беларусамі, дагэтуль там шырока распаўсюджаныя дыялекты беларускай (польскай, тутэйшай) мовы.

Этнічны склад насельніцтва (паводле перапісу насельніцтва, праведзенага ў красавіку 2001 году^[1]):

• летувісы - 83,5%
• палякі - 6,75%
• расейцы - 6,3%
• беларусы - 1,2%
• украінцы - 0,65%

[рэдагаваць] Геаграфія

Асноўны артыкул: Геаграфія Летувы

Летува падзяляецца на 4 гістарычныя рэгіёны, якія розьняцца сваімі традыцыямі, дыялектамі і ляндшафтам: Аўкштота (па-летувіску: Aukštaitija), Жамойць (па-летувіску: Žemaitija), Сувалкія (па-летувіску: Suvalkija) і Дзукія (па-летувіску: Dzukija). Пяты рэгіён – «Малая Летува» (па-летувіску: Mažoji Lietuva, на мапе зялёным колерам), што да 1918 належаў да Ўсходняй Прусіі. Тут Летува пясочнымі пляжамі і дзюнамі мяжуе з Балтыйскім морам. Далей на ўсход цягнецца халмісты марэнны ляндшафт. Віленшчына багатая халмамі і азёрамі. Бліжэй да польскай мяжы знаходзіцца рэгіён Сувалкія (сінім колерам на мапе). Разам з раўнінай між Панявежай і Коўняй гэта раён, які найбольш актыўна выкарыстоўваецца ў сельскай гаспадарцы. На ўсход ад Сувалкіі, на беларускай мяжы знаходзіцца лясная Дзукія. Там, ля Друскенікаў пачынаецца летувіскі адрэзак Нёману (па-летувіску: Nemunas). Даўжынёю ў 475 км (з усяго 937 км), Нёман ёсьць найбольш працяглай ракой у Летуве, і свае апошнія 200 км утварае натуральную мяжу з Калінінградзкай вобласьцю. Пры мястэчку Руснэ Нёман упадае ў Балтыйскае мора.

З паўднёвага захаду на паўночны ўсход у Паўднёвай і Усходняй Летуве распрасціраецца Балтыйская града, якая ў межах краіны складаецца з Судуўскага, Дзукскага да Аукштайцкага ўзвышшаў (дасягаюць вышыні 250-280 м). З паўднёвага боку да Летувіскай дугі Балтыйскай грады далучаецца Паўднёва-Усходняя пяшчаная раўніна. З усходу тэрыторыю краіны займаюць часткі Швенчанска-Нарачанскага і Ашмянскага ўзвышшаў, на апошнім разьмешчаны адзін з самых высокіх пунктаў краіны - гара Юозапінэ (292 м.) На захадзе разьмешчана выспавае жамойцкае ўзвышша з найвышэйшым пунктам гарой Мядвегаліс (234 м.). Уздоўж Балтыйскага мора распрасьціраецца Прыморская раўніна - нізіна шырынёй 15-20 км. На поўдні гэтай нізіны - дэльта Нёмана. На астатняй тэрыторыі паміж Балтыйскай градой ды Жамойцкім узвышшам рассьцілаюцца плоскія ці крыху хвалістыя нізіны - Сярэднелетувіская, Зямгальская і інш. Галоўным чыньнікам ва ўтварэньні рэльефу краіны быў ледавік.

Летува разьмяшчаецца на Рускай пліце Усходне-Эўрапейскай плятформы. Крышталічны фундамент залягае глыбока (ад 300 да 2000 м ніжэй за ўзровень мора). З карысных выкапняў маюцца вапнякі, даламіты, гліны, крэйда. Таксама нетры Летувы маюць пласты мінеральных вод.

[рэдагаваць] Клімат

Клімат Летувы пераходны - ад марскога да кантынентальнага. Сярэняя гадавая тэмпература складае +6,1°С. Сярэдняя тэмпература студзеня -4,9°С (ад -2,8°С на ўзьбярэжжы да -6,5°С на паўночным усходзе). Сярэдняя тэмпература ліпеня +17,2°С (у межах краіны адрозьніваецца меней, чым на 2°С). Гадавая колькасьць ападкаў складае 540 мм на Сярэднелетувіскай нізіне і 930 мм на паўднёва-заходніх схілах Жамойцкага ўзвышша. Найбольшая колькасьць ападкаў прыпадае на жнівень, найменшая - на кастрычнік. Да галоўных асаблівасьцяў клімату Летувы адносяць шмат атмасфэрных ападкаў і перавагу адносна цёплага надвор'я. Наяўнасьць вялікай колькасьці атмасфэрных ападкаў, наяўнасьць блізкіх да паверхні водных пластоў стварылі ўмовы для разьвіцьця густой сеткі рэк. У Летуве налічваюць 722 ракі даўжынёю больш за 10 км агульнай працягласьцю 27 500 км. 71,5% рэк належаць басэйну Нёмана. Рэкі Летувы сілкуюцца дажджавымі, талымі ды грунтовымі водамі. У сярэднім каля трох месяцаў рэкі пакрытыя ільдом. На тэрыторыі Летувы больш за 2500 азёр плошчай больш за 0,1 км² кожнае і 1000-1500 дробных азёр. Самыя буйныя азёры - Друкшай, Дзіснай, самае глыбокае - Таўрангас (60,5 км). У Летуве налічваюць 40 тысяч тарфяных балот, шмат дзе здабываецца торф.

[рэдагаваць] Глебы

Амаль 45% тэрыторыі Летувы займаюць дзярнова-падзолістыя глебы, 17% - балотна-падзолістыя глебы, 4% - падзоліста-Баравыя глебы, 8% - дзярнова-карбанатныя глебы, столькі ж карбанатныя дзярнова-глеева-падзолістыя, 5% - балотныя і 1,4% - алювіяльныя глебы ў дэльце Нёмана і поймах рэк.

[рэдагаваць] Расьлінны сьвет

Летува разьмешчаная ў падзоне зьмяшаных лясоў лясной зоны. Выдзяляюць правінцыю з грабам і правінцыю без яго, мяжа пралягае ў сярэдняй частцы тэрыторыі. Агулам лясы займаюць 27,6% тэрыторыі. Пераважаюць сасновыя (37,2%) і бярозавыя (23,0%) лясы. У Летуве сустракаюцца больш за 2000 відаў кветкавых раслін і папаратнікаў, вядома каля 250 відаў мхоў, 400 відаў лішайнікаў і 2000 відаў грыбоў.

[рэдагаваць] Жывёльны сьвет

У Летуве распаўсюджаныя жывёлы тайгі й шырокалісных лясоў. Пазваночных налічваецца 426 відаў, з іх 61 від млекакормячых, 290 - птушак, 7 - гадаў , 11 - земнаводных і 57 рыб. Дробныя млекакормячыя - лятучыя мышы, яжы, краты, землярыйкі, мышы-палёўкі і інш. Большасьць птушак належаць да атраду вераб'іных. Сярод гадаў варта адзначыць трытонаў, жаб ды раптух.

У рэспубліцы разьмяшчаюцца Летувіскі нацыянальны парк (на паўночным усходзе, плошча каля 300 км²), 3 запаведнікі (Жувінтас, Чапкаляй, Каманос).

Крыніца:

• Кунчина И.П. і інш. Литва//Страны и народы; Науч.-попул. геогр.-этнограф. изд. в 20-ти т. Советский союз. Республики прибалтики. Белоруссия. Украина. Молдавия. - М.:Мысль, 1984. - 349 с.

Глядзі таксама: Гарады Летувы

[рэдагаваць] Адміністрацыйны падзел

Асноўны артыкул: Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Летувы

Летува складаецца зь 10 паветаў (па-летувіску: apskritys), якія называюцца адпаведна сваёй сталіцы:

1. Аліта
2. Коўна
3. Клайпеда
4. Мар'ямпаль
5. Панявеж
6. Шаўлі
7. Таўрогі
8. Цяльшы
9. Уцяна
10. Вільня

Паветы дзеляцца на акругі. Некаторыя буйныя гарады ўтвараюць самастойныя адміністрацыйныя адзінкі.

[рэдагаваць] Эканоміка

Асноўны артыкул: Эканоміка Летувы

Летува - індустрыяльная краіна з разьвітай сельскай гаспадаркай. На 1 сакавіка 1998 Летуве было дадзена 1,976 млрд. $ пазык з-за мяжы, прычым каля траціны зь іх былі крэдытамі МВФ. Істотнае значэньне для разьвіцьця эканомікі Летувы мела ўступленьне ў Эўрапейскі Зьвяз. Сукупны ўнутраны прадукт краіны вырас за першы квартал 2004 году на 7,7%. Найбуйнешым інвестарам зьяўляюцца ЗША - 25% усіх зьнешніх інвестыцый, потым ідуць Швэцыя (13%), Нямеччына (12%) і Вялікабрытанія (8%). Структура ВУП: (у % ад агульнага кошту) сельская і лясная гаспадарка - 9,3, здабывальная і перапрацоўчая прамысловасьць - 25,9, будаўніцтва - 6,7, камунальныя паслугі - 3,0, транспарт і сувязь - 7,6, гандаль - 23,9, фінансы - 3,2, іншае - 20,4. Цеплавыя электрастанцыі працуюць на замежнай сыравіне, найбуйнейшыя - Летувіская і Віленскія. Маюцца гідраэлектрастанцыі - Кайшадорская, Ковенская. Самай магутнай зьяўляецца Ігналінская атамная электрастанцыя. Найважнейшая галіна прамысловасьці - машынабудаўніцтва і металаперапрацоўка. Найбольшае разьвіцьцё атрымала станкабудаўніцтва з асноўнымі цэнтрамі ў Вільні, Коўне, Шаўляі; прыборабудаваньне, электратэхніка і радыётэхніка (Вільня, Коўна, Панявежыс і інш.), суднабудаванне і рамонт караблёў (Клайпеда), вытворчасьць абсталяваньня для харчовай прамысловасьці (Марыямполе), вытворчасьць ровараў і рухавікоў для мапедаў (Шаўляй). Прамысловасць па перапрацоўцы нафты дае мазут, бензін, дызельнае паліва, бітум, парафін і інш. прадукты (Мажэйкяй). Разьвітая хімічная прамысловасьць: вытворчасьць сернай кіслаты, амафосу, суперфасфату (Кедайнай), азотных угнаеньняў (Іонава), штучных валокнаў (Коўна), пластмасавых вырабаў (Вільня) штучнай скуры (Плунге), фармацэўтычнай прадукцыі (Вільня, Коўна і інш.), прадукцыі мікрабіялагічнай прамысловасьці (Вільня, Кедайняй). Вытворчасьць будаўнічых матэрыялаў ажыцьцяўляецца з мясцовай сыравіны. Разьвіта вытворчасьць цэменту (Наўёі-Акмянэ), сілікатных вырабаў, мяккага пакрыцьця даху і да т.п. (Вільня, Коўна, Гаргаждай), керамікі (Таўраге), шкла (Вільня, Коўна і інш.). Здаўна ў Летуве існуе дрэваапрацоўчая і цэлюлозна-папяровая прамысловасьць з разьвітай вытворчасьцю мэблі (Іонава, Клайпеда, Коўна, Шаўляй), паперы і кардону (Коўна, Грыгішкес), цэлюлозы ды фанеры (Клайпеда), запалак (Коўна), двп (Клайпеда, Вільня, Грыгішкес, Казлу-Руда). Крыніца:

• Большая энциклопедия: в 62 томах. Т.26. - М:ТЕРРА,2006. - 592 с. ISBN 5-373-00432-2.

[рэдагаваць] Транспарт

Асноўны артыкул: Транспарт у Летуве

Летува мае важкае значэньне як транзытная краіна між Цэнтральнай і Паўночнай Эўропай, між Скандынавіяй і Беларусьсю. Ключавую ролю Летува грае як транзыт між Расейскай Фэдэрацыяй і ейным эксклявам Калінінградзкай вобласьцю. Сталіца Летувы Вільня знаходзіцца вельмі блізка да закрытай беларускай мяжы, таму больш важным транспартным вузлом Летувы зьяўляецца гістарычная сталіца Коўня.

[рэдагаваць] Аўтатранспарт

Летува мае разьвітую сець аўташашаў, у тым ліку аўтастраду, што злучае Коўну і Клайпеду і аўтабан E67 "Via Baltica" з Варшавы праз Коўну, Рыґу, Талін да Хэльсынкі. Акрамя таго, Летува мае вялікае значэньне для транзыту нафты з Расеі.

[рэдагаваць] Карабельны транспарт

У Клайпедзе знаходзіцца буйны марскі порт, злучаны паромнымі маршрутамі з важнымі гарадамі ўзьбярэжжа Балтыйскага мора.

[рэдагаваць] Чыгунка

Пры Шастоках і Сувалках (Польшча) знаходзіцца важны чагуначны перавал у Польшчу, які ў апошнія гады, з-за зьнешнепалітычнай самаізаляцыі Беларусі, атрымаў ключавую важнасьць, бо альтэрнатыўны маршрут ідзе празь Беларусь. Важнасьць гэтага шляху пасьля адкрыцьця летувіска-польскай мяжы ў ходзе пашырэньня Эўразьвязу на ўсход будзе толькі расьці. Летувіская чыгунка, таксама як чыгунка ў іншых краінах былога Савецкага Саюзу і ў Фінляндыі, мае шырокую каляіну (1 524 мм замест 1 435 мм у Заходняй Эўропе).

[рэдагаваць] Турызм

Асноўны артыкул: Турызм у Летуве

У Летуве расьце роля турызму на Балтыйскім моры, напрыклад, гарады Ніда і Паланґа. Менш важны, але таксама расьце прыцягальнасьць для турыстаў гарадоў Вільні і Коўні.

[рэдагаваць] Культура

Асноўны артыкул: Культура Летувы

[рэдагаваць] Пераходная зона

З пункту гледжаньня культуры Летува знаходзіцца ў зоне пераходу. На захадзе краіны, пры Балтыйскім моры, ёсьць відавочны ўплыў ганзейска-паўночна-эўрапейскіх архітэктурных і фальклёрных традыцый — нямецкай, дацкай і швэдзкай культураў. З часоў уваходжаньня ў Вялікае Княства Літоўскае праз прыняцьце каталіцтва ў першую чаргу ў архітэктуры зьявіліся італійскія элемэнты (Сабор часоў Рэнэсансу ў Вільні).

Усход і поўдзень Летувы традыцыйна быў пад моцным беларускім, пазьней таксама польскім уплывам. У гарадах да Другой Сусьветнай Вайны была шматлікая жыдоўская дыяспара.

[рэдагаваць] Сусьветная культурная спадчына UNESCO

Старое места Вільні ўваходзіць у Сусьветную Культурную Спадчыну паводле UNESCO, гэтаксама як і дзюны на Куршскай касе і старажытныя гарадзішчы ў Кернаве.

[рэдагаваць] Помнікі

Нацыянальным сымбалям Летувы зьяўляецца Крыжовая Гара (па-летувіску: Kryžių Kalnas) ля Шаўляў.

[рэдагаваць] Паганскія помнікі

Культура Летувы, як апошняга хрысьціянізаванага рэгіёну Эўропы, багатая на паганскія элемэнты. Распаўсюджаныя рэшткі культаў розных бажкоў, у першую чаргу побытавых (дамавік, лазьнік, лесавік і іншыя). Край багаты старажытнымі паганскімі помнікамі, капішчамі. У Коўні ёсьць музэй паганства, а ў Юодкрантэ - "Вядзьмарская гара".

[рэдагаваць] Глядзі таксама

• Вядомыя летувісы

[рэдагаваць] Крыніцы

[рэдагаваць] Вонкавыя спасылкі

 Летува — сховішча мультымэдыйных матэрыялаў

п • а • р Краіны Эўропы
Азэрбайджан  · Альбанія  · Андора  · Армэнія  · Аўстрыя  · Баўгарыя  · Беларусь  · Босьнія і Герцагавіна  · Бэльґія  · Ватыкан  · Вугоршчына  · Вялікабрытанія  · Гішпанія  · Грузія  · Грэцыя  · Данія  · Ірляндыя  · Ісьляндыя  · Італія  · Казахстан¹  · Кіпр  · Латвія  · Летува  · Ліхтэнштайн  · Люксэмбург  · Малдова  · Мальта  · Манака  · Нарвэґія  · Нідэрлянды  · Нямеччына  · Партуґалія  · Польшча  · Расея¹  · Рэспубліка Македонія  · Румынія  · Сан-Марына  · Славаччына  · Славенія  · Сэрбія  · Турцыя¹  · Украіна  · Фінляндыя  · Францыя  · Харватыя  · Чарнагорыя  · Чэхія  · Швайцарыя  · Швэцыя  · Эстонія
Непрызнаныя:	Абхазія  · Косава  · Нагорна Карабаская Рэспубліка  · Паўднёвая Асэтыя  · Паўночны Кіпр  · Прыднястроўе  · Сілэнд
Залежныя тэрыторыі:	Акратыры і Дэкелія  · Аландскія выспы  · Выспа Мэн  · Гернсі  · Гібральтар  · Ян Маен  · Джэрсі  · Шпіцбэрген  · Фарэрскія выспы
¹ Часткова знаходзіцца ў Азіі

п • а • р Арганізацыя Паўночнаатлянтычнай дамовы (NATO)
Удзельнікі	Баўгарыя • Бэльгія • Вугоршчына • Вялікабрытанія • Гішпанія • Грэцыя • Данія • Злучаныя Штаты Амэрыкі • Ісьляндыя • Італія • Канада • Латвія • Летува • Люксэмбург • Нарвэгія • Нідэрлянды • Нямеччына • Партугалія • Польшча • Румынія • Славаччына • Славенія • Турэччына • Францыя • Чэхія • Эстонія
Прынятыя ўдзельнікі	Альбанія • Харватыя
Кандыдаты	Рэспубліка Македонія • Украіна • Грузія