Кыргыстан

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі.

	Гэты артыкул патрабуе ўдакладненьня артаграфіі. Вы можаце дапамагчы Вікіпэдыі, адрэдагаваўшы яго. (дапамога)


(Сьцяг)	(Герб)

Нацыянальны дэвіз: няма

Афіцыйная мова кыргыская, расейская

Сталіца

Бішкек

Найбуйнейшы горад Бішкек

Урад

Прэзыдэнт
Прэм'ер-міністар

Рэспубліка
Курманбэк Бакіеў
Альмазбэк Атамбаеў

Плошча
- Агульная
- % вады 86-е месца ў сьвеце
199.900 км²
3.6

Насельніцтва
- Агульнае (2005)
- Шчыльнасьць 111-е месца ў сьвеце
5.264.000
26/км²

СУП
- Агульны (2005)
- на душу насельніцтва 134-е месца ў сьвеце
$10.764 млрд
$2.150

Валюта Сом (KGS)

Часавы пас
- улетку (UTC+6)
(UTC+7)

Незалежнасьць

- Дата ад СССР
31 жніўня 1991

Дзяржаўны гімн «Дзяржаўны гімн Кыргыстану»

Аўтамабільны знак KS

Дамэн верхняга ўзроўню

.kg

Тэлефонны код +996

Кыргыстан, (па-кыргыску Кыргызтан), афіцыйная назва Кыргыская Рэспубліка (па-кыргыску Кыргыз Республікасы), - дзяржава на паўночным-усходзе Сярэдняй Азіі, галоўным чынам у заходняй і цэнтральнай частцы Цянь-Шаня. Мяжуе з Казахстанам, Таджыкістанам, Узбэкістанам і Кітаем.

У наркамаўскай (акадэмічнай) традыцыі краіна завецца Кыргызстанам, Кіргізіяй і Кыргызскай Рэспублікай.

Зьмест

1 Гісторыя
- 1.1 Гісторыя Кыргыстана да 1991
- 1.2 Незалежны Кыргыстан
2 Дзяржаўны лад
3 Геаграфічныя дадзеныя
4 Адміністрацыйнае падзел
5 Палітычныя партыі
6 Эканоміка
- 6.1 Расейскі кантроль кыргыскай эканомікі
- 6.2 Сацыяльна-эканамічнае становішча
7 Насельніцтва
8 Дзяржаўныя сьвяты
9 Спасылкі
10 Форум
11 Навіны
12 Вонкавыя спасылкі

[рэдагаваць] Гісторыя

[рэдагаваць] Гісторыя Кыргыстана да 1991

Першыя дзяржаўныя ўтварэньні на тэрыторыі сучаснага Кыргыстану паўсталі ў II стагодзьдзі да н. э., калі паўднёвыя земляробчыя раёны краіны ўвайшлі ў склад дзяржавы Паркан (магчыма Сагдыяна).
V стагодзьдзе - пачаўся пераход да аселага ладу жыцьця і ў качэўнікаў, якія засялялі Паўночны Кыргыстан.
XIII стагодзьдзе - землі сучаснай Кыргыстану былі заваяваныя манголамі.
1710 - утварэньне Какандзкага ханства з цэнтрам у Фэргане, пры ўдзеле кыргызаў, якія становяцца ядром новага дзяржаўнага ўтварэньня.
У 1825 закладзенаяя какандзкая крэпасьць Пішпек - сталіца сучаснага Кыргыстану.
У 1855-1863 тэрыторыя Паўночнага Кыргыстану ўвайшла ў склад Расейская Імпэрыі. Паўднёвы Кыргыстан (разам з Фэрганой і поўначчу Таджыкістану) была заваяваная ў 1876 у зьвязку з разгромам Какандзкага ханства.
Пасьля Кастрычніцкай рэвалюцыі кыргызы разам зь іншымі народамі Сярэдняй Азіі увайшлі ў склад Савецкай рэспублікі.
У 1918 Кыргыстан - частка Туркестанскай АССР.
У 1924 была заснаваная Кара-Кыргыская (пазьней Кыргыская) аўтаномная вобласьць у складзе РСФСР (з 1926 - Кыргыская АССР).
У 1936 Кыргыстан атрымаў статус саюзнай рэспублікі (ССР).
1990 - Канфлікт у Ошскай вобласьці паміж мясцовымі узбэкамі і кыргызамі з-за зямельных участкаў на мяжы дзьвюх дзяржаў. Гл. Ошская разьня (1990).
1990 - Абраны першы прэзыдэнт Кыргыстані Аскар Акаеў.

[рэдагаваць] Незалежны Кыргыстан

31 жніўня 1991 гады падчас распаду СССР абвешчаная незалежнасьць Кыргыстану.
5 траўня 1993 прынятая першая Канстытуцыя Кыргыскай Рэспублікі як незалежнай сувэрэннай дзяржавы.
10 траўня 1993 у Кыргыстане ўведзеная ўласная нацыянальная валюта - сом.
1999 і 2000 - спробы паўстанцаў Ісламскага руху Ўзбэкістана прабіцца на тэрыторыю Кыргыстана (цяперашняя Баткенская вобласьць), так званыя Баткенскія падзеі. Аддзелы паўстанцаў зь цяжкасьцямі атрымалася разьбіць.
16-18 сакавіка 2002 - сутыкненьні паміж насельніцтвам і праваахоўнымі органамі ў Аксыйскім раёне. Насельніцтва выступіла ў абарону асуджанага дэпутата парлямэнта Азымбэка Бекназарава, а таксама патрабавала адмовіцца ад ратыфікацыі дамовы 1999 году аб кыргыска-кітайскай дзяржаўнай мяжы. Апазыцыя арганізавала ў шэрагу раёнаў краіны і ў Бішкеку шматлікія акцыі пратэсту. У сутыкненьнях зь міліцыяй пяцёра жыхароў Аксыйскага раёну загінулі і некалькі дзясяткаў атрымалі раненьні. Крызыс у Аксы прывёў да адстаўкі прэм'ер-міністра Курманбэка Бакіева і ўраду.
24 сакавіка 2005 - Рэвалюцыя цюльпанаў - востры крызыс улады ўзьнікае пасьля чарговых парлямэнцкіх выбараў, калі паведамленьні аб падтасоўцы вынікаў выклікаюць гнеў жыхароў адносна бедных паўднёвых абласьцей (пераважна Джалал-Абадзкай і Ошскай). Зьбіраюцца шматтысячныя мітынгі пад сьцягамі і лёзунгамі розных партыяў, уключаючы моладзевыя "Келкел" і "Бірге". Дэманстранты захопліваюць будынкі абласных адміністрацыяў, праходзяць сутычкі з амапам. Зыходам паўстаньня становіцца захоп дэманстрантамі ўлады ў Бішкеку і зьвяржэньне рэжыму Аскара Акаева. Да ўлады прыходзіць апазыцыя на чале з Курманбэкам Бакіевым.
Празь некаторы час Аскар Акаеў, што быў уцёк з краіны, у выніку перамоваў з прадстаўнікамі апазыцыі падпісвае заяву аб сваім сыходзе з прэзыдэнцкай пасады.
У выніку праведзеных улетку 2005 датэрміновых выбараў прэзыдэнтам абраны адзін з кіраўнікоў апазыцыі - Курманбэк Бакіеў. Прэм'ер-міністрам становіцца Фэлікс Кулаў. Гэта, аднак, не прыводзіць да нармалізацыі жыцьця ў краіне, а сярод дзеячаў былой апазыцыі працягваецца дужаньне за ўладу.
У лютым 2006 старшыня кыргыскага парлямэнта Амурбэк Текебаеў, які ўвайшоў у канфлікт з прэзыдэнтам краіны Курманбэкам Бакіевым, падае ў адстаўку. 2 сакавіка 2006 новым старшынём парлямэнта абраны Марат Султанаў, які пры Аскары Акаеву займаў пасады кіраўніка Нацыянальнага банка і міністра фінансаў.
29 красавіка новая апазыцыя праводзіць мітынг з патрабаваньнямі выкананьня абяцаньняў, дадзеных тандэмам Бакіева-Кулава падчас прэзыдэнцкіх выбараў. У прыватнасьці – аб правядзеньні канстытуцыйнай рэформы. Таксама патрабавалі недапушчэньня крымінальных элемэнтаў ва ўладу. Бакіеў з Кулавым вышлі да мітынгоўцаў і паабяцалі выканаць патрабаваньні.
Працэс рэфармаваньня зацягнуўся. Прэзыдэнт Бакіеў першапачаткова стварыў Канстытуцыйную Нараду. Аднак неўзабаве і нечакана для многіх Бакіеў пашырае склад Канстытуцыйнай Нарады, бюрократызуючы працэс падрыхтоўкі новай канстытуцыі. Распрацаваны пашыраным складам Канстытуцыйнай нарады (парадку 300 чалавек) праект не здымаў пытаньні апазыцыі, і нават сам прэзыдэнт Бакіев спрабаваў працягнуць працу па яго абмеркаваньню і дапрацоўцы. Працэсу дапрацоўкі не было відаць канца, што ўзмацняла напружанасьць сярод апазыцыі і былых паплечнікаў Бакіева і Кулава пэрыяду рэвалюцыі 2005.
2 лістапада 2006 - Апазыцыя пачала бестэрміновы мітынг супраць зацягваньня канстытуцыйнай рэформы. Мітынгоўцы патрабавалі адстаўкі прэзыдэнта Бакіева і прэм'ер-міністра Кулава.
6 лістапада і 7 лістапада 2006 – Кульмінацыя крызысу ў парлямэнце. Апоўдні 7 лістапада абвешчана аб прыняцьці канстытуцыі. Паводле яе выбарныя органы - прэзыдэнт і парлямэнт - захоўваюць свае паўнамоцтвы да 2010. Урад будзе новым, а прэзыдэнт ня будзе прымаць удзелу ў яго фармаваньні.
19 сьнежня 2006 - Урад Рэспублікі сыйшоў у адстаўку. Меркавалася, што адстаўка Ўраду і чаканы пасьля таго роспуск парлямэнта, павінны былі дазволіць паўнавартасна ўступіць у сілу Асноўнаму закону, па якім фармаваць Урад павінна партыя, якая якая выйграла на выбарах.
30 сьнежня 2006 - Пад пагрозай роспуску парлямэнта прэзыдэнтам Бакіевым, а таксама з удзелам прапрэзыдэнцкіх дэпутатаў парлямэнт прымае новую (другую за два месяца) рэдакцыю Канстытуцыі, якая ўступіла ў сілу з моманту апублікаваньня 16 студзеня 2007 г. У ёй прэзыдэнт вярнуў згубленыя ў папярэдняй канстытуцыі пазыцыі, узмацніўшы сваю ўладу.
Студзень 2006 - Палітычны тандэм Прэзыдэнта Бакіева і прэм'ер-міністра Кулава разваліўся. Кулов двойчы ня змог набраць галасоў дэпутатаў для зацьвярджэньня яго прэм'ер-міністрам. Прэзыдэнт Бакіеў ня стаў у трэці раз прапаноўваць яго кандыдатуру.
30 студзеня 2007 - парламент зацьвердзіў на пасадзе прэм'ер-міністра ўрада краіны Азыма Ісабэкава, які выконваў абавязкі міністра сельскай гаспадаркі.

14 верасьня 2007 - рашэньнем Канстытуцыйнага Суду Кыргыскай Рэспублікі скасаваная рэдакцыя Канстытуцыі, што дзейнічала з 16 студзеня 2007 г. У сілу ізноў уступіў варыянт Канстытуцыі ад 18 лютага 2003 г.

24 сьнежня 2007 - парлямэнт зацьвердзіў прэм'ер-міністрам Ігара Чудзінава.

[рэдагаваць] Дзяржаўны лад

Дзяржаўная лад Кыргыскай Рэспублікі вызначаецца Канстытуцыяй, якая была прынятая 5 траўня 1993 году.
Ачольнік дзяржавы - прэзыдэнт, абіраецца ўсенародным галасаваньнем тэрмінам на 5 гадоў. Чарговыя выбары - у 2010.
Аднапалатны парлямэнт - Жагорку Кенэш, складаецца з 90 дэпутатаў, абіраных тэрмінам на пяць гадоў па партыйных сьпісах.
Ачольнік урада - прэм'ер-міністар, прызначаецца прэзыдэнтам па прадстаўленьні парлямэнта (дэпутатаў ад палітычнай партыі, што атрымала больш 50 адсоткаў мандатаў).

[рэдагаваць] Геаграфічныя дадзеныя

Пік Горкага на Цянь-Шані

Горы Алатоа

Ля возера Сонг-Кель

Больш 3/4 тэрыторыі Кыргыстана займаюць горы вышынёй да 7439 м (пік Перамогі - вышэйшая кропка краіны).

Тэрыторыя Кыргыстана разьмешчаная ў межах дзьвюх горных сыстэмаў. Паўночна-ўсходняя яе частка (большая) ляжыць у межах Цянь-Шаня, паўднёва-заходняя - Паміра-Алая. Межы Кыргыстану праходзяць на вялікім працягу па грэбнях найвышэйшых хрыбтоў і толькі на поўначы і паўднёвым захадзе - па падножжах гораў і перадгорных раўнінах (Чуйская даліна, ускраіны Фэрганскай даліны).

Уся тэрыторыя рэспублікі ляжыць вышэй 500 м над узроўнем мора; больш паловы яе разьмяшчаецца на вышынях ад 1000 да 3000 м і прыкладна траціна - на вышынях ад 3000 да 4000 м. Горныя хрыбты займаюць каля чвэрці тэрыторыі і разьлягаюцца раўналежнымі ланцугамі ў асноўным у шыротным кірунку. На ўсходзе галоўныя хрыбты Цянь-Шаня зьбліжаюцца ў раёне Мэрыдыянальнага хрыбта, увараючы магутны горны вузел. Тут (на мяжы зь Кітаем) уздымаецца пік Перамогі (7439 м).

Найважнейшыя араграфічныя элемэнты:

масыў Акшыйрак,
хрыбет Кокшалтоа (вышэйшая кропка - пік Данкова, 5982 м),
хрыбет Церскей-Алатоа,
хрыбет Кунгей-Алатоа,
Кыргыскі хрыбет,
Фэрганскі хрыбет.

На крайнім паўночным усходзе знаходзіцца адна з асноўных славутасьцяў Кыргыстана - горнае возера Ісык-Куль, на беразе якога разьмешчаныя шматлікія дамы адпачынку і турыстычныя базы. Возера знаходзіцца ў Ісык-Кульскай катлавіне, паміж хрыбтамі Церскей-Алатоа (з поўдня) і Кунгей-Алатоа (з поўначы).

Заходняя частка Кыргыстана разьмешчаная ў межах Заходняга Цянь-Шаня. Яго найважнейшыя араграфічныя элемэнты:

Талаская даліна,
хрыбет Таласкі Алатоа,
Чаткальскі хрыбет.

На паўднёвым захадзе ў межы Кыргыстана ўваходзяць паўночная, усходняя і паўднёвая ўскраіны Фэрганскай катлавіны зь перадгор'ямі. Самая Фэрганская даліна збольшага належыць Узбэкістану.

На поўдні да Кыргыстану належаць паўночны схіл Туркестанскага хрыбта, Алайскі хрыбет, Алайская даліна і паўночны схіл Заалайскага хрыбта (пік Леніна, 7134 м), што ўтвараюць паўночную ўскраіну Паміра.

Геаграфічна Кыргыстан выразна падзелены на дзьве часткі - поўдзень і поўнач. Адасобленыя, падзеленыя непераадольнымі горнымі хрыбтамі, гэтыя рэгіёны традыцыйна процістаяць адзін аднаму. Паўночныя і паўднёвыя рэгіёны злучаныя толькі высакагорнай аўтамагістральлю Бішкек - Ош.

[рэдагаваць] Адміністрацыйнае падзел

Паўночны Кыргыстан

Паўднёвы Кыргыстан

Шаблён:Адміністрацыйны падзел Кыргыстана

[рэдагаваць] Палітычныя партыі

Ак-Жол (Народны рух) - Курманбэк Бакіеў
Соціал-Демократіалык Партіясы (Сацыял-Дэмакратычная партыя Кыргызтана (СДПК)) - Алмазбэк Атамбаеў
Ата-мэкен (Радзіма) - Амурбэк Тэкебаеў
Коммуністер Партіясы (Партыя камуністаў Кыргызтана) - Ісхак Масаліеў

[рэдагаваць] Эканоміка

Рынак "Дардой" на паўночнай ускраіне Бішкека - адзін з важных цэнтраў эканамічнай актыўнасьці рэгіёна

У 2004 сукупны ВУП дасягнуў толькі $2,4 млрд, гэта значыць $430 на душу насельніцтва. Кыргыстан - другая пасьля Таджыкістана па беднасьці краіна ў рэгіёне. Больш паловы насельніцтва занята сельскай гаспадаркай і жывёлагадоўляй.

На пачатак лютага 2005 кыргызскі вонкавая дзяржаўная запазычанасьць дасягнула $1,92 млрд. За 1990-1996 кыргыская эканоміка паменшылася амаль удвая, у асноўным з-за спыненьня прамысловых прадпрыемстваў на поўначы краіны. Прамысловасьць забясьпечвае толькі чвэрць кыргыскага ВУП. На думку назіральнікаў, прамысловасьць у аграрнай Кыргыстане была створаная ў савецкі час штучна і ўжо наўрад ці можа быць адноўленая. Прыкладна 40 % прамысловай вытворчасьці дае здабыча золата - адзіная галіна прамысловасьці рэспублікі, якая актыўна развіваецца (у 2003 Кыргыстан здабыў 22,5 т золата, заняўшы трэцяе месца ў СНД пасьля Расеі і Узбэкістана).

У Кыргыстане, па розных ацэнках, прыватызавана больш за 70 % дзяржпрадпрыемстваў. Большасьць буйных прадпрыемстваў кантралявалася сваякамі першага прэзыдэнта Акаева.

Кантрольныя пакеты голдынгаў энэргетычнага сэктара Кыргыстана - ААТ "Электрычныя станцыі" і АООТ "Кыргызнефтегаз" - знаходзяцца ў дзяржуласнасьці.

[рэдагаваць] Расейскі кантроль кыргыскай эканомікі

Расея займае 5-е месца па аб'ёме інвэстыцыяў у эканоміку Кыргыстана - пасля ЗША, Канады, Турэччыны і Казахстана. Самыя буйныя праекты ў Кыргыстане вядуць РАО "ЕЭС" (пастаўкі электраэнэргіі, будаўніцтва, рэканструкцыя і мадэрнізацыя цепла-- і гідраэлектрастанцыяў) і "Газпром" (у выплату даўгоў Кыргыстана перад Расеяй яму быў перададзены ў кіраваньне дзяржаўны пакет буйнейшай нафтагазавай кампаніі краіны "Кыргызнефтегаз", якая здабыла ў 2004 68,6 тысячы тон нафты і 28,3 млн кубамэтраў газа.

Расея атрымала ў выплату даўгоў Кыргыстані ў сваё кіраваньне пакеты акцыяў некалькіх абаронных прадпрыемстваў - абароннай карпарацыі "Дастан" і АТ "Айнур".

Расея і Кыргыстан сумесна кіруюць Кара-Балцінскім горнарудным камбінатам, якія займаецца здабычай і перапрацоўкай ураназьмяшчальных рудаў, малібдэна, торыя, срэбра і золата. Камбінат вырабляе ў год 2000 тон урана.

Расейскія кампаніі спрабуюць набыць дзяржаўны пакет Кадамжайскага сурмянага камбіната - найбуйнейшага вытворцы металічнай сурмы у СНД і асноўнага яе пастаўшчыка ў Расею.

[рэдагаваць] Сацыяльна-эканамічнае становішча

Па афіцыйных дадзеных, за рысай беднасьці жывуць 44,4 % насельніцтва краіны.

Беспрацоўе, па афіцыйных дадзеных, - 73,4 тысяч чалавек (3,5 % эканамічна актыўнага насельніцтва)[1], у рэальнасьці - не меней 200 тысяч.

У сакавіку 2006 гады сярэдні заробак складаў 3057 самоў або 80 даляраў ЗША. [2]

[рэдагаваць] Насельніцтва

Дэмаграфічная крывая Кыргыстана

Насельніцтва Кыргыстана - 5,05 млн чалавек (дадзеныя бягучай статыстыкі за 2006 год). Гэта значна больш, чым пражывала ў краіне ў 1959 (2,065 млн), 1970 (2,935 млн), 1979 (3,523 млн), 1989 (4,258) і 1999 (4,823) гадах. Да 1960-х гадоў насельніцтва рэспублікі хутка расло за кошт міграцыйнага і натуральнага прыросту, які быў асабліва значным у сельскіх кыргызаў, узбэкаў і іншых сярэднеазіяцкіх народаў. Асноўнай крыніцай росту насельніцтва краіны пасьля 1970-х гадоў стаў натуральны прырост, які паступова скарачаўся.

Ядро насельніцтва рэспублікі - 58,6 % (1995) - складаюць кыргызы. Кыргызы пражываюць на ўсёй тэрыторыі краіны і пераважаюць у большасьці сельскіх раёнаў. Расейцы складаюць 17,1 % насельніцтва, большасьць з іх пражываюць у гарадох. Узбэкі сканцэнтраваныя ў асноўным у Ошскай вобласці. Зь іншых значных этнічных групаў варта згадаць дунган, украінцаў, немцаў, татараў, габрэяў, казахаў, уйгур і таджыкаў.

Кыргызы спачатку інтэнсіўна вярталіся ў краіну з суседніх Таджыкістана і КНР у першыя гады незалежнасці, але пасьля 2000 году інтэнсыўна выязджаюць за яе межы, у асноўным па эканамічных прычынах у РФ і Казахстан.

Вялікая частка насельніцтва засяроджаная ў далінах - Чуйскай на мяжы з Казахстанам і Фэрганскай на мяжы з Узбэкістаном, далінах рэк Нарын і Талас, а таксама ў Ісык-Кульскай катлавіне.

[рэдагаваць] Дзяржаўныя сьвяты

Дата	Назва	Назва па-кыргыску	Зацемка
1 студзеня	Новы Год	Жаңы жыл	~
23 лютага	Дзень узброеных сіл	Jookerler kunu	~
8 марта	Міжнародны жаночы дзень	Аялдар күнү	~
21 марта	Навруз	Нооруз	Нооруз майрамы
24 марта	Дзень народнай рэвалюцыі	Элдик революция күнү	~
1 траўня	Свята вясны і працы	Ішчілер күнү;	~
5 траўня	Дзень Канстытуцыі	Конституция күнү;	~
9 траўня	Дзень Перамогі	Жеңиш күнү	~
31 жніўня	Дзень Незалежнасці	Эгемендүлүүк күнү	~
~	Сьвята ахвяраваньня	Курман айт	Дата сьвята вызначаецца па месяцовым каляндары
~	Свята разгавеньня	Орозо айт	Дата сьвята вызначаецца па месяцовым каляндары