Аўганістан

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі
Перайсьці да: навігацыі, пошуку
Аўганістан
пушту. جمهوری اسلامی افغانستان,
дары
د افغانستان اسلامي جمهوریت'
Сьцяг Аўганістану Герб Аўганістану
(Сьцяг) (Герб)
Нацыянальны дэвіз: няма
Дзяржаўны гімн
«гімн Аўганістану»
Месцазнаходжаньне Аўганістану
Афіцыйная мова пушту, дары
Сталіца Кабул
Найбуйнейшы горад Кабул
Форма кіраваньня
Прэзыдэнт
Віцэ-прэзыдэнты
Ісламская рэспубліка
Гамід Карзай
Юнус Кануні, Карым Халілі
Плошча
 • агульная
 • адсотак вады
41-е месца ў сьвеце
652 864[1] км²
0
Насельніцтва
 • агульнае (2013)
 • шчыльнасьць
40-е месца ў сьвеце
3 108 077
43,5 чал/км²
СУП
 • агульны (2014)
 • на душу насельніцтва
96-е месца ў сьвеце
$36 838 млрд[2]
$1177
Валюта Аўгані (AFN)
Незалежнасьць
 — абвешчана
Ад Вялікабрытаніі
19 жніўня 1919
Аўтамабільны знак AFG
Дамэн верхняга ўзроўню .af
Тэлефонны код +93

Аўганіста́н (пушту. افغانستان, дары: افغانستان, Afġānistān; афіцыйна: Ісла́мская Рэспу́бліка Аўганіста́н, пушту. د افغانستان اسلامي جمهوریت, Da Afġānistān Islāmī Jomhoriyat, дары: جمهوری اسلامی افغانستان, Jomhūrī-ye Eslāmī-ye Afġānestān) — краіна ў Цэнтральнай Азіі, якая мяжуе з шасьцю краінамі — Пакістанам, Іранам, Туркмэністанам, Таджыкістанам, Узбэкістанам і Кітаем. Адна зь найбяднейшых краінаў сьвету.

Гісторыя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

З гістарычна засьведчаных часоў вядома пра засяленьне тэрыторыі Аўганістану плямёнамі індаарыйскага паходжаньня (камбоджы), якія ў раньнім Сярэднявеччы былі адцесьненыя з тэрыторыі краіны. Іранскія плямёны, што ўварваліся ў сучасны Аўганістан, сталі заснавальнікамі Кушанскага царства. У другой палове І тыс. н.э. — уладаньні арабскіх халіфаў, пазьней — пад кантролем манголаў, нашчадкі якіх прадстаўляюць сабою такія этнічныя групы Аўганістану як хазарэйцы і да т.п.

Сучасны Аўганістан заснаваны ў XVIII ст. шахам з дынастыі Дурані, які здолеў падначаліць разнастайныя пуштунскія плямёны сучаснае тэрыторыі Аўганістану. У ХІХ ст. Аўганістан трапляе пад уплыў Вялікабрытаніі, індыйскія ўладаньні якой межавалі з Аўганістанам на ўсходзе, у выніку чаго была праведзеная г.зв. лінія Д’юрана, якая палегла ў аснову сучаснай мяжы Аўганістану з Пакістанам — дзяржавай-пераемніцай Брытанскай Індыі на захадзе.

У пачатку ХХ ст. — зрынаньне манархіі і ўсталяваньне дэмакратычнага рэжыму, прыкладна ў сярэдзіне гэтага ж стагодзьдзя ў краіне канчаткова замацоўваецца на афіцыйным узроўні мова найбуйнейшага этнасу краіны — пушту. У 1979 годзе з мэтаю падтрымкі мясцовага прасавецкага рэжыму адбываецца ўварваньне СССР, які быў вымушаны адступіць у 1989 годзе ў выніку працяглай і беспасьпяховай вайны. Напрыканцы ХХ ст. уладу ў краіне атрымліваюць радыкальныя ісламскія фармаваньні (рух Талібан), якому на поўначы супрацьстаялі фармаваньні г.зв. Паўночнага Альянсу. З пачатку цяперашняга стагодзьдзя ў краіне знаходзяцца падразьдзяленьні краінаў НАТО, пры дапамозе якіх талібы былі адхіленыя ад улады й былі ажыцьцяўленыя першыя дэмакратычныя выбары за гэты пэрыяд. Тым ня менш, час ад часу фармаваньні кааліцыі зьведваюць цяжкасьці ў антытэрарыстычнай дзейнасьці, радыкальная дзейнасьць ісламскіх баевікоў ня згорнутая.

Палітыка[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Юрыдычныя асновы палітычнага працэсу, які праходзіць у краіне, былі закладзеныя ў рашэньнях Бонскай і Лёнданскай міжнародных канфэрэнцыяў па Аўганістане (сьнежань 2001 і студзень 2006 адпаведна) і шэрагу рэзалюцыяў Рады Бясьпекі ААН, прынятых пасьля зьвяржэньня радыкальна-фундамэнталісцкага рэжыму талібаў у выніку ваеннай апэрацыі антытэрарыстычнай кааліцыі на чале з ЗША. У кастрычніку 2004 году адбыліся прэзыдэнцкія выбары, паводле вынікаў якіх прэзыдэнтам Аўганістану стаў Гамід Карзай. У студзені 2004 быў прыняты Асноўны закон Аўганістану, у верасьні 2005 году прайшлі выбары ў вышэйшы заканадаўчы орган — дзьвюхпалатную Нацыянальную асамблею (парлямэнт). У 2006 годзе парлямэнт зацьвердзіў міністраў у склад дзеючага ўраду, сфармаванага Гамідам Карзаем пасьля яго ўступленьня на пасаду кіраўніка ІРА. Чарговыя прэзыдэнцкія і парлямэнцкія выбары ў Аўганістане прайшлі ў 2009 і 2014 гадах адпаведна. На апошніх прэзыдэнцкіх выбарах перамогу атрымаў Абдула Абдула.

У адпаведнасьці з Канстытуцыяй Аўганістану судовая ўлада ў краіне прадстаўленая Вярхоўным судом, апэляцыйнымі судамі і судамі першай інстанцыі. Кіраўнік дзяржавы — прэзыдэнт Ісламскай Рэспублікі Аўганістан (які зьяўляецца таксама і прэм’ер-міністрам) — Гамід Карзай (з 2004).

Аўганістан падзелены на 34 правінцыі, якія дзеляцца на раёны. Дзяржаўныя мовы — дары й пушту, апошняя — мова блізу паловы насельніцтва, мова большасьці насельніцтва поўдня й мова найбуйнейшага мясцовага этнасу, пуштунаў, але атрымала афіцыйны статус толькі ў сярэдзіне мінулага стагодзьдзя. Дары — літаратурная мова мясцовых дыялектаў пэрсыдзкае мовы, нацыянальная мова мясцовых таджыкаў, асноўная мова поўначы краіны й былая мова аўганскай эліты. У раёнах пражываньня нацыянальных меншасьцяў афіцыйны статус маюць таксама ўзбэцкая, туркмэнская, бэлудзкая, пашаі ды іншыя мовы.

Геаграфія[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Тапаграфія Аўганістана

Аўганістан — гэта горная краіна бяз выхаду да мора. Каля 4/5 плошчы займаюць горы. З паўночнага ўсходу на паўднёвы захад цягнуцца горы Гіндукуш, з самым высокім пунктам краіны, гарой Нусзаак (7455 м), якія паступова пераходзяць у Іранскае ўзвышша, і далей у паўпустэльні Рэгістану. Клімат складаны, у гарах тэмпэратура студзеня складае -15 °C, а ў ліпені рэдка ўзьнімаецца вышэй за 0 °C. Лета цяплейшае ў пустэльных абшарах на поўдні (вышэй +22 °C). Ападкі ў гарах большыя за 1500 мм, у астатняй частцы краіны 400—600 мм, у пустэльнях 200 мм. Сельскагаспадарчыя землі займаюць каля 12% плошчы, лясы (у асноўным на паўночным усходзе) толькі каля 3%.

Мяжа 5529 км:

  • Кітай — 76 км
  • Іран — 936 км
  • Пакістан — 2430 км
  • Таджыкістан — 1206 км
  • Туркмэністан — 744 км
  • Узбэкістан — 137 км

Эканоміка[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Аўганістан належыць да найбяднейшых краінаў сьвету. З-за шматгадовай вайны аўганская гаспадарка ляжыць у руінах.

52% унутранага прадукту дае сельская гаспадарка, 24% прамысловасьць, астатняе — сфэра паслугаў. Карысныя выкапні: прыродны газ (экспарт каля 3 км³), нафта, вугаль, медзь, хром, барыт, волава, цынк, жалезная руда, соль, каштоўныя камяні (экспартуюцца ў абмежаванай колькасьці). Некалькі водных электрастанцыяў выпрацоўваюць 540 млн кВТ/г электрычнай энэргіі. Разьвіцьцё атрымаў гандаль харчаваньнем. Але асновай эканомікі зьяўляецца экстэнсіўная сельская гаспадарка. Вырошчваецца галоўным чынам: збожжа (пшаніца 2,7 млн тон, кукуруза, жыта), бавоўна, цукровыя буракі; у далінах рэк разьвіта садоўніцтва і вінаградарства (365 тыс. тон). Добра разьвітая жывёлагадоўля: авечкі — 11 млн, козы — 2,2 млн, таксама гадуюцца вярблюды і коні. Транспарт разьвіты вельмі слаба. Дарогі налічваюць толькі 23 тыс. км, чыгункі няма. Галоўны аэрапорт у Кабуле мае сувязі зь некалькімі замежнымі гарадамі. Галоўныя гандлёвыя партнэры: Расея, Японія, Індыя, Іран. Асноўным экспартным прадуктам зьяўляецца опіюм (неафіцыйна, гадавая вытворчасьць 4000 тон — 400 тон чыстага морфіюму).

Дэмаграфія[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Колькасьць насельніцтва складае 32,7 млн[3], але насельніцтва разьмешчаная вельмі нераўнамерна. Асноўныя месцы жыхарства — гэта горныя даліны і аазісы ў паўночна-ўсходняй частцы краіны; высокагорныя тэрыторыі на поўначы і паўпустэльні на паўднёвым захадзе амаль бязьлюдныя. Каля 2 млн чалавек — качэўнікі. Каля 3 млн у эміграцыі, у асноўным у Пакістане і Іране. Толькі каля 23% насельніцтва жыве ў гарадах.

  • дзеці і моладзь, якія вучацца (1990) — 7—14 гадоў = 25%; 15—18 гадоў = 8%; 20—24 гады = 1,3%.

Хуткасьць росту насельніцтва адна з самых высокіх у сьвеце: 2,97% у 2002 годзе.

Склад насельніцтва[3]:

Этнічныя групы: пуштуны — 42%, таджыкі — 27%, хазарэйцы — 9%, узбэкі — 9%, аймакі — 4%, туркмэны — 3%, бэлуджы — 2%, іншыя — 4%.

Ніводны з этнасаў Аўганістану не складае абсалютнае большасьці насельніцтва, але пуштуны складаюць адносную большасьць з усяго насельніцтва краіны й абсалютную большасьць — на поўдні. Цэнтар і поўнач краіны засяляюць шматлікія пэрсамоўныя этнічныя групы (акрамя ўласна таджыкаў, пэрсамоўных здаўна, таксама хазарэйцы й чараймакі). Крайні поўдзень насяляюць бэлуджы, крайні поўнач і паўночны ўсход — узбэкі і, у меншай ступені, туркмэны. На паўночным усходзе пражываюць памірскія, нурыстанскія й часткова дардзкія народы, пры гэтым нурыстанскія народы з прычыны сваёй ізаляванасьці былі зварочаныя ў іслам толькі напрыканцы ХІХ ст.

Веравызнаньне: мусульмане-суніты — 80%, мусульмане-шыіты — 19%, іншыя — 1%.

Мовы: дары (пэрсыдзкая мова) — 50%, пушту — 35%, цюрскія мовы (пераважна ўзбэцкая і туркмэнская) — 11%, 30 меншых моваў (перш за ўсё бэлудзкая і пашаі) — 4%.

Рэлігія[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

99% насельніцтва мусульмане: дакладней 74—89% суніты і 9—25% шыіты. Прыкладна ад 30 000 да 150 000 індусаў і сыкхаў жывуць у розных гарадах, але большая частка ў Джалалабадзе, Кабуле і Кандагары. Існуе некаторая колькасьць юдэяў, большасьць зь якіх пакінула краіну ў 1979 пасьля Савецкай агрэсіі.

Культура[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Культура Аўганістана ўтрымлівае пяць асноўных пэрыядаў: паганскі, зораастрыйскі, эліністычны, будыйскі і ісламскі. Кожны з гэтых пэрыядаў прадстаўлены славутымі помнікамі архітэктуры.

Паганскі пэрыяд[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Эліністычны пэрыяд[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Будыйскі пэрыяд[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  • Будыйскі храм у Газьні,
  • Беграм (Капіса) — кушанскі горад І—ІІІ ст. да н. э. зь вялікай колькасьцю будыйскіх помнікаў,
  • Хазар Сум — пячорны будыйскі комплекс ІІ—VIII ст.
  • Кундуз — будыйскі манастыр II—IV ст н. э.
  • Шаторак (Капіса) — будыйскі культавы цэнтар II—VII ст.
  • Баміян — будыйскі пячорны манастыр II—VIII ст.

Ісламскі пэрыяд[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Сярод гістарычных помнікаў Аўганістана, якія прадстаўляюць ісламскі пэрыяд можна назваць:

Спорт[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

У асноўным, афіцыйны аўганскі спорт кіруецца Аўганскай спартовай фэдэрацыяй, якая падтрымлівае футбол, баскетбол, валейбол, боўлінг, шахматы. 7 аўганскіх ігракоў — шахматыстаў уваходзяць у ФІДЭ, дзе самы высокі рэйтынг мае Сайфудын Аёўбі (2178 пунктаў). Адным з самых папулярных відаў спорту ў Аўганістане зьяўляецца старажытная гульня бузкашы.

Крыніцы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Вонкавыя спасылкі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Commons-logo.svg  Аўганістансховішча мультымэдыйных матэрыялаў