Армэнія
Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі.
Рэспу́бліка Армэ́нія ці Армэ́нія (па-армянску: Հայաստան, Hayastan, Հայք, Hayq) – сухапутная краіна ў паўднёвым Каўказе, паміж Чорным і Касьпійскім марамі. Мяжуе з Турцыяй на захадзе, з Грузіяй на поўначы, з Азэрбайджанам на ўсходзе, з Іранам і Нахічэваньскім эксклявам Азэрбайджану на поўдні.
|
|||||
| Нацыянальны дэвіз: няма | |||||
 |
|||||
| Афіцыйная мова | Армянская | ||||
| Сталіца | Ерэван | ||||
| Найбуйнейшы горад | Ерэван | ||||
| Урад | Рэспубліка Серж Саркісян Тыгран Саркісян |
||||
| Плошча - Агульная - % вады |
139-е месца ў сьвеце 29 800 км² 4,7 |
||||
| Насельніцтва - Агульнае (2005) - Шчыльнасьць |
133-е месца ў сьвеце 2 982 904 100/км² |
||||
| СУП - Агульны (2005) - на душу насельніцтва |
130 месца ў сьвеце $13 650 000 000 $4 600 |
||||
| Валюта | Армянскі драм (AMD) |
||||
| Часавы пас - улетку |
(UTC+4) (UTC+5) |
||||
| Незалежнасьць - ад СССР - прызнаная |
23 жніўня 1990 21 верасьня 1991 |
||||
| Дзяржаўны гімн | «Mer Hayrenik» | ||||
| Аўтамабільны знак | ? | ||||
| Дамэн верхняга ўзроўню | .am | ||||
| Тэлефонны код | +374 |
||||
 |
|||||
Зьмест |
[рэдагаваць] Гісторыя
Армянскае каралеўства падчас найбольшага росквіту пры Тыгране Вялікім (95 - 66 да н.э.)
У 301 пры Тырыдаце ІІІ А. прыняла хрысьціянства ў якасьці дзяржаўнай рэлігіі, што спрыяла далейшаму ўцягваньню яе ва ўсходнерымскі культурны сьвет і адыходу ад Ірана, зь якім яна была цесна зьвязаная пачынаючы з VI ст. да Н.Хр. Аднак нягледзячы на афіцыйнае прызнаньне, працэс хрысьціянізацыі працягваўся яшчэ доўга - цягам усяго IV і часткова V ст.
Пасьля падзеньня ў 428 Армянскага царства, большая частка А. была ўключаная як марзбанства (марзпанат) у іранскую імпэрыю Сасанідаў. Пасьля армянскага паўстаньня 451 году, хрысьціянская А. захавала сваю рэлігійную свабоду, а край атрымаў аўтаномію.
Пасьля марзбанскага пэрыяду (428-636) Армэнія была заваяваная арабамі і быў утвораны Армянскі эмірат - аўтаномная княства Арабскага халіфату, да якога былі далучаныя таксама армянскія землі захопленыя раней Ўсходнерымскай імпэрыяй (Бізантыяй). Сталіца княства, у якое таксама ўваходзілі некаторыя раёны Грузіі і Каўскаскай Альбаніі (Азэрбайджану) была ў армянскім месьце Двін. Эмірат пратрываў да 884, калі была адноўленая незалежнасьць ад аслабелага Халіфату.
Новапаўсталае Армянскае царства кіравалася дынастыяй Багратуні дый праіснавала да 1045 года. З часам некаторыя раёны Багратунскай (Багратыдзкай) А. аддзяліліся, сталі незалежнымі каралеўствамі і княствамі, як то Каралеўства Васпуракана, кіраванае дынастыяй Арцруні, якая, праўда, адначасова прызнавала вяршэнства Багратуні.
У 1045 Бізантыйская імпэрыя заваявала Багратыдзкую А. Неўзабаве пад бізантыйскай уладай апынуліся і іншыя армянскія землі. Бізантыйскае панаваньне працягнулася нядоўга, бо ўжо ў 1071 туркі-сэльджукі перамагалі бізантыйцаў і занялі Армэнію ў бітве пры Манзікерце, стварыўшы Сэльджуцкую імпэрыю. Каб пазьбегнуць сьмерці ці няволі ад тых, хто забіў яго родзіча Гагік II, кароль Ані разам зь некаторымі суродзічамі сыйшоў у цясьніны Таўрскіх гораў, а пасьля ў Тарсус у рэгіёне Кілікія. Там ім даў прытулак бізантыйскі губэрнатар, і там была пасьля заснаванае армянскае Кілікійскае царства.
Сэльджуцкая імпэрыя пачала распадацца. На пачатку 14 ст. армянскія князі дынастыі Закарыдаў стварылі напаўнезалежнае армянскае княства ў Паўночнай і Ўсходняй Армэніі, вядомае як Закарыдзкая А.
[рэдагаваць] Назва
Назва краіны паходзіць ад пэрсыдзкай назвы “Armanestân i Arman”. Лічыцца, што слова Армэн можа адносіцца да старажытнага паўлегендарнага героя Арама. Іранцы называюць краіну "Armeni" ці "Ormianie".
[рэдагаваць] Палітыка
У Армэніі дзейнічае канстытуцыя, якая была прынятая ў 1995 годзе на рэфэрэндуме. Кіраўніком дзяржавы зьяўляецца прэзыдэнт, які выбіраецца на ўсеагульных выбарах на пяцігадовы тэрмін. Заканадаўчая ўлада належыць аднапалатнаму парлямэнту, дэпутаты якога выбіраюцца на 4 гадовы тэрмін. 131 дэпутат парлямэнта выбіраецца на ўсеагульных выбарах. Выканаўчая ўлада належыць ураду на чале з прэзыдэнтам, усіх міністраў, па прадстаўніцтве прэм’ер-міністра, прэзыдэнт назначае сам.
[рэдагаваць] Адміністрацыйны падзел
Армэнія дзеліцца на 10 правінцый (па-армянску: մարզեր) і адзін асобны горад:
- Арагакотн (па-армянску: Արագածոտնի մարզ )
- Арарат (па-армянску: Արարատի մարզ )
- Армавір (па-армянску: Արմավիրի մարզ)
- Гегаркунік (па-армянску: Գեղարքունիքի մարզ)
- Катайк (па-армянску: Կոտայքի մարզ)
- Лоры (па-армянску: Լոռու մարզ)
- Шырак (па-армянску: Շիրակի մարզ)
- Сьюнік (па-армянску: Սյունիքի մարզ)
- Тавуш (па-армянску: Տավուշի մարզ)
- Ваёц Дзвор (па-армянску: Վայոց Ձորի մարզ)
- Ерэван (сталіца) (па-армянску: Երևան)
[рэдагаваць] Геаграфія
Армэнія знаходзіцца ў паўночна-усходняй частцы Армянскага ўзвышша. Каля 90% краіны знаходзіцца на вышыні болей 1000 мэтраў, самым высокім пунктам лічыцца вулькан Арагац (4 090 м). Армэнія знаходзіцца ў сэйсьмічна актыўнай зоне, апошнія моцныя землятрусы адбыліся ў 1988 і 1993 г.г. У тэктанічным разломе, на вышыні 1 900 м, знаходзіцца самае вялікае на Каўказе возера Сэван (плошча паверхні 1 240 км², глыбіня да 83 мэтраў). У паўднёва-заходняй частцы краіны знаходзіцца Арарацкая нізіна. Самая доўгая рака Армэніі – Аракс, па якой у некаторых частках праходзіць мяжа з Турцыяй і Іранам. Армэнія ня мае выхаду да мора. На раўнінах пануе субтрапічны клімат з кароткімі халоднымі зімамі і сьпякотнымі летамі. Сярэдняя тэмпэратура студзеня -3°C,a ліпеня ад 24°C да 26°C. Сярэднегадавая колькасьць ападкаў складае ад 200 да 500 мм. На узвышшах пануе ўмераны клімат, а на вышынях болей 2000 м – горны. Колькасьць ападкаў тут складае болей 800 мм у год.
[рэдагаваць] Эканоміка
Эканоміка Армэніі знаходзіцца ў неразьвітым стане. Адмоўны ўплыў аказвае эканамічная блякада з боку Турцыі і Азэрбайджана. Эканамічнае супрацоўніцтва ідзе толькі праз межы Грузіі і Ірана. З 1994 года, пры падтрымцы МВФ ідзе мадэрнізацыя эканомікі, якая выклікала эканамічны рост. Некалькі гадоў таму, Армэнія ўвайшла ў Сусьветную Гандлёвую Арганізацыю. Дзякуючы прыватызацыі сярэдніх і малых прадпрыемстваў, краіне ўдалося абмежаваць інфляцыю і стабілізаваць валюту. Нястача электрычнасьці і паліва выклікала аднаўленьне працы атамнай станцыі ў Мэкамор, што дазволіла краіне забясьпечыць патрэбы ў электрычнасьці, але выклікала адмоўную рэакцыю з боку Эўрапейскага Зьвязу. Сельская гаспадарка слаба разьвітая, таму краіна ня можа забясьпечыць сябе харчаваньнем. Значную частку нацыянальнага прыбытку забясьпечваюць грашовыя пераводы нацыянальнай дыяспары ў Расеі.
[рэдагаваць] Дэмаграфія
Насельніцтва Армэніі складаецца з армянаў (98%), расейцаў (1%), грэкаў, асырыйцаў, украінцаў, курдаў. 95% насельніцтва адносяць сябе да прыхільнікаў Армянскай Хрысьціянскай Царквы. Увогуле 99% насельніцтва зьяўляюцца хрысьціянамі. Пасьля вайны з Азэрбайджанам за Нагорны Карабах у Армэнію прыбыла каля 260 тыс. бежанцаў з Азэрбайджану, а ў Азэрбайджан перасялілася каля 200 тыс. чалавек.
[рэдагаваць] Транспарт
[рэдагаваць] Культура
Сярод вядомых паэтаў Армэніі - Саят-Нава.
[рэдагаваць] Спорт
[рэдагаваць] Вонкавыя спасылкі
| Краіны Эўропы | ||
|---|---|---|
| Азэрбайджан · Альбанія · Андора · Армэнія · Аўстрыя · Баўгарыя · Беларусь · Босьнія і Герцагавіна · Бэльґія · Ватыкан · Вугоршчына · Вялікабрытанія · Гішпанія · Грузія · Грэцыя · Данія · Ірляндыя · Ісьляндыя · Італія · Казахстан¹ · Кіпр · Латвія · Летува · Ліхтэнштайн · Люксэмбург · Малдова · Мальта · Манака · Нарвэґія · Нідэрлянды · Нямеччына · Партуґалія · Польшча · Расея¹ · Рэспубліка Македонія · Румынія · Сан-Марына · Славаччына · Славенія · Сэрбія · Турцыя¹ · Украіна · Фінляндыя · Францыя · Харватыя · Чарнагорыя · Чэхія · Швайцарыя · Швэцыя · Эстонія |  |
|
| Непрызнаныя: | Абхазія · Косава · Нагорна Карабаская Рэспубліка · Паўднёвая Асэтыя · Паўночны Кіпр · Прыднястроўе · Сілэнд | |
| Залежныя тэрыторыі: | Акратыры і Дэкелія · Аландскія выспы · Выспа Мэн · Гернсі · Гібральтар · Ян Маен · Джэрсі · Шпіцбэрген · Фарэрскія выспы | |
| ¹ Часткова знаходзіцца ў Азіі | ||
| Краіны праграмы Ўсходняга партнэрства | |
|---|---|
| Эўрапейскі Зьвяз · Азэрбайджан · Армэнія · Беларусь · Грузія · Малдова · Украіна |
