Ватыкан
Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі.
|
|
Гэты артыкул не адпавядае стандартам вікі-фарматаваньня. |
|---|
|
|||||
| Нацыянальны дэвіз: няма | |||||
 |
|||||
| Афіцыйная мова | Лаціна | ||||
| Сталіца | Ватыкан | ||||
| Найбуйнейшы горад | — | ||||
| Урад | Абсалютная тэакратычная манархія Бенэдыкт XVI Анджэла Садана Эдмунд Шока |
||||
| Плошча - Агульная - % вады |
234-е месца ў сьвеце 0,44 км2 0 |
||||
| Насельніцтва - Агульнае (2007) - Шчыльнасьць |
228-е месца ў сьвеце 821 2093/км² |
||||
| СУП - Агульны (-) - на душу насельніцтва |
- месца ў сьвеце - - |
||||
| Валюта | Эўра (EUR) |
||||
| Часавы пас - улетку |
? (UTC+1) ? (UTC+2) |
||||
| Незалежнасьць - ад Італіі |
11 лютага 1929 |
||||
| Дзяржаўны гімн | «Inno e Marcia Pontificale» | ||||
| Тэлефонны код | +39 |
||||
 |
|||||
Ватыкан — незалежная дзяржава–горад і цэнтр Рымска-каталіцкай царквы, рэзыдэнцыя яе главы — папы рымскага. Находзіцца ў заходняй частцы г. Рыма. Тэрыторыя — 0,44 км². У Рыме й яго ваколіцах Ватыкану таксама належаць тры саборы (у імя найсв. Панны Марыі, св. Іаана Латэранскага і св. Паўла па-за Сценамі), шэраг палацаў і віл агульнай плошчай 0,7 км². Паблізу Рыма ў замку Кастэль–Гандольфа находзіцца летняя загарадная рэзыдэнцыя папы рымскага.
Ватыкан, па сутнасьці, не мае свайго сталага насельніцтва. На яго тэрыторыі пражывае Папа, кіраўнікі Рымскай курыі, службоўцы ватыканскіх устаноў, вайскоўцы Папскай швейцарскай гвардыі. Па дадзеных на 2004, у ватыканскіх установах працуе каля трох тысяч супрацоўнікаў, зь якіх маюць рэлігійны сан 1300 чалавек. Ватыканскае грамадзянства носіць адміністрацыйны характар. У перыяд свайго знаходжаньня на службе ватыканскім супрацоўнікам падаецца падданства Сьвятога Прастолу, а ў выпадках паездак за мяжу (за межы Італіі) выдаюцца службовыя або дыпляматычныя пашпарты Сьвятога Прастолу. Афіцыйныя мовы — лаціна (у паўсядзённым жыцьці на ёй амаль ніхто не гаворыць і яна выкарыстоўваецца выключна ў афіцыйных друкаваных дакументах Ватыкана і падчас набажэнстваў). У дыпляматычнай перапісцы выкарыстоўваецца французская. Паўсядзённымі й гутарковымі па частаце ўжываньня зьяўляюцца італьянская, іспанская, ангельская, нямецкая й французская мовы. Грашовая адзінка — эўра. Папская дзяржава па дагаворы з урадам Італіі ў абмежаваных маштабах чаканіць таксама ўласную манэту – ватыканскі эўра, прызначаны ў асноўным для нумізматаў.
Галоўнымі афіцыйнымі сьвятамі зьяўляюцца — дзень абраньня актуальнага Папы, Каляды й Вялікдзень.
Зьмест |
[рэдагаваць] Гісторыя
Гістарычна цяперашні Ватыкан стаў спадчыннікам Папскай вобласьці. У 756 франкскі кароль Піпін Кароткі (бацька Карла Вялікага) у выніку супрацьборства з лангабардамі й бізантыйцамі падарыў Папе Стэфану II Рым і некалькі правінцый у цэнтральнай Італіі, што склала гістарычнае ядро Папскай дзяржавы, так званай “спадчыны св. Пятра”. Ватыкан на сёньняшні дзень зьяўляецца самым старым дзяржаўным утварэньнем. Інстытуты яго дзяржаўна-царкоўнай улады наўпрост ўзыходзяць да Рымскай імпэрыі. Папская дзяржава спыніла сваё існаваньне 20 верасня 1870, калі войскі караля Эмануіла II Савойскага падчас завяршэньня аб'яднаньня краіны ўвайшлі ў "вечны горад" і абвясьцілі яго сталіцай Італіі. Папа катэгарычна не пагадзіўся з гвалтоўным захопам Рыма і не прызнаў яго анэксію. Паўстала “рымскае пытаньне”.
Пасьля працяглага перыяду непаразуменьня паміж урадам Італіі й Сьвятым Прастолам бакі пайшлі на ўрэгуляваньне адносін. 11 лютага 1929 былі падпісаныя т.зв. Латэранскія дагаворы (Канкардат), паводле якіх прызнавалася суверэннасць ватыканскай дзяржавы. У 1984 Італія і Ватыкан падпісалі новы Канкардат. У адрозненьне ад папярэдняга, паводле яго каталіцызм афіцыйна аб'яўляўся дзяржаўнай рэлігіяй, новы канкардат надае італьянцам фармальна поўную волю выбару рэлігіі.
[рэдагаваць] Палітыка
[рэдагаваць] Дзяржаўны лад
З пункта погляду дзяржаўнага ладу Ватыкан — абсалютная тэакратычная манархія. Глава дзяржавы - Папа рымскі. У выпадку яго адсутнасьці або сьмерці бягучымі справамі Ватыкана кіруе камерленг Сьвятой Рымскай царквы, выконваючы роля месцаназіральніка ў папярэдні выбарам новага Папы перыяд. Папе належыць вярхоўная заканадаўчая, выканаўчая й судовая ўлада. У яго кампетэнцыю ўваходзіць прэзэнтацыя Ватыкана ў міжнародных адносінах, заключэньне, ратыфікацыя й дэнансацыя міжнародных дагавораў й канкардатаў, прыём дыпламатычных прадстаўнікоў і прызначэньне прадстаўнікоў Ватыкана ў іншых краінах. Папа абіраецца пажыцьцёва калегіяй кардыналаў. Абраньне зьдзяйсьняецца на канклаве (лац. “пад ключом”) з ліку кардыналаў шляхам таемнага галасаваньня большасьцю ня меней 2/3 галасоў.
Вышэйшыя кансультатыўныя органы: Сусьветны сабор Рымска-каталіцкай царквы, Калегія кардыналаў і Біскупскі сінод.
Сусьветны (або Ватыканскі) сабор склікаецца перыядычна раз у некалькі дзесяткаў гадоў для абмеркаваньня найболей важных царкоўных праблем. Апошні сабор склікаўся ў 1962-1965 (21 Сусьветны або Ватыканскі сабор).
Калегія кардыналаў — дарадчы орган пры Папе — зьбіраецца для абмеркаваньня найболей важных царкоўных спраў і для выбараў Паты. Падчас абраньня пантыфіка ў калегіі (канклаве) могуць удзельнічаць толькі кардыналы маладзей 80 гадоў, прызначаныя Патам пажыцьцёва. Так, з цяперашніх 189 кардыналаў 174 прызначаныя Янам Паўлам. Каля 1/3 кардыналаў уваходзяць у склад Рымскай курыі (урад Ватыкана), дзе засяроджанае практычнае кіраўніцтва рэлігійнай, палітычнай і эканамічнай дзейнасьцю Ватыкана. У склад Рымскай курыі ўваходзяць Дзяржаўны сакратарыят, 9 кангрэгацый (духоўныя ведамствы), 3 трыбунала, 12 папскіх рад і камісій, інш. ведамствы. Дзяржсакратаром (прэм'ер-міністрам) са сьнежня 1990 зьяўляецца кардынал, італьянец па нацыянальнасьці А. Садана.
[рэдагаваць] Зьнешняя палітыка
Сьвяты Прастол падтрымлівае дыпламатычныя адносіны з 178 дзяржавамі. Роля Ватыкана ў міжнароднай палітыцы, яго ўплыў у сьвеце грунтуюцца на вялізнай колькасьці вызнаўцаў-каталікоў — 1 млрд.100 тыс. чал. Правадыром яго палітыкі зьяўляецца каталіцкае духавенства (1,9 млн. манахаў і каля 0,5 млн. святароў), каля 2 тыс. манаскіх ордэнаў, найболей буйнымі зь якіх зьяўляюцца ордэна езуітаў (26 тыс.), францысканцаў (45 тыс.), салезіянцаў, капуцынаў, бенедыктынцаў, дамініканцаў.
Ватыкан дзейнічае таксама праз т. зв. сьвецкія каталіцкія арганізацыі: прафсаюзныя, культурныя, моладзевыя, жаночыя і інш. Значная колькасьць з гэтых арганізацый уваходзяць у канферэнцыю міжнародных каталіцкіх арганізацый, праца якіх каардынуецца Дзяржаўным сакратарыятам Ватыкана. Пад пэўным уплывам Ватыкана находзяцца клерыкальныя палітычныя партыі ў розных краінах свету.
У апошні час роля, якую гуляе Ватыкан у міжнародных адносінах стала значней, асабліва на фоне росту ліку глабальных праблем, якія закранаюць інтарэсы ўсяго чалавецтва. Гэтаму шмат у чым спрыяў Ян Павел II, усталяваныя ім асабістыя кантакты са шматлікімі значнымі дзяржаўнымі дзеячамі. Ён з прыкметным палітычным рэзанансам рабіў рэгулярныя паездкі па сьвеце -- падлічана, што Ян Павел II за гады свайго пантыфікату падчас падарожжаў праехаў агульную адлегласьць роўную чатыром адлегласьцям ад Зямлі да Месяца.
Кіраўніцтва Ватыкана ўдзельнічае ў рашэньні ключавых міжнародных праблем, уключаючы ліквідацыю зброі масавага знішчэньня, урэгуляваньне рэгіянальных канфліктаў, ахове навакольнага асяродзьдзя. У цэнтры ўвагі Ватыкана — праблемы сьвету, які разьвіваецца (адсталасьць, бедната, голад і галеча, беспрацоўе). Таму не выпадкова,што большасьць сваіх паездак Ян Павел II здзейсьніў у Азію, Афрыку і Лацінскую Амэрыку. Ватыкан унёс значны ўклад у пачатак і паступальнае развіцьцё агульнаэўрапейскага працэсу. Ён выяўляе значную цікавасць да блізкаўсходняга мірнага працэсу, да пытаньня аб статусе Іерусаліма, а таксама да ўрэгуляваньня сітуацыі ў Іраку і ў іншых канфліктных зонах плянэты.
[рэдагаваць] Геаграфія
[рэдагаваць] Эканоміка
Ватыкан мае тры асноўных крыніцы прыбыткаў: Інстытут рэлігійных спраў (ІОР - фактычна, ватыканскі банк, бюджэт якога складае штогод некалькі млрд. даляраў ЗША), ахвяраваньні вызнаўцоў і фінансавая й эканамічная дзейнасьць уласных прадпрыемстваў (у папскай загараднай рэзыдэнцыі, напрыклад, наладжана вытворчасьць шырокай гамы малочных прадуктаў пад маркай “Фаторыя Пантыфічыя”).
Сьвяты Пасад зьдзяйсняе шырокую прадпрымальніцкую дзейнасьць, у т.л. фінансавую. Валодае значнай нерухомасьцю ў Эўропе, Лацінскай Амэрыцы, супрацоўнічае зь міжнароднымі банкамі й манаполіямі. Каля 3/4 капіталаў Ватыкана ўкладзена ў Італіі. Толькі ў Італіі яму належыць 482 тыс. га апрацоўваемых плошчаў, уключаючы некалькі тысяч гектараў у раёне Рыма. Значная частка нерухомасьці “вечнага горада” таксама належыць Ватыкану праз шэраг страхавых кампаній.
Групы паломнікаў, якія прыбываюць у Ватыкан з розных краін сьвету й турысты ўносяць свой ўклад (т.зв. "грош сьв. Пятра") у бюджэт Святога Прастола. Штогод яго сума ў сярэднім складае каля 90 млн. даляраў ЗША.
[рэдагаваць] Фінансы
[рэдагаваць] Дэмаграфія
[рэдагаваць] Рэлігія
[рэдагаваць] Культура
Пры Ватыкане дзейнічаюць Папская акадэмія навук (створаная ў 1603), якая падпарадкоўваецца непасрэдна Папе і мае сваёй мэтай садзейнічаць даследаваньням у вобласці фізыкі, матэматыкі і прыродазнаўства, а таксама Папская акадэмія сацыяльных навук. Папскія акадэмікі прызначаюцца Папам з ліку вядомых навукоўцаў у вобласьці матэматычных і прыродазнаўчых навук (Папская акадэмія навук – 78 членаў, Папская акадэмія сацыяльных навук – 40 членаў).
Ватыкан выдае сотні газэт і часопісаў у розных краінах. Афіцыёз Ватыкана — штодзённая газэта "Асэрваторэ рамана" (наклад каля 50 тыс. адзінак). У Сьвятога Прастола маецца сваё агенцтва друку — Аджэнцыя Інтэрнацыянале Фідэс (АІФ). Радыё Ватыкана вядзе свае перадачы на 41 мовах, у т.л. і на беларускай мове на большасьць краін сьвету, у т.л. і на краіны СНД. Пры Ватыкане маецца "Ватыканскі тэлевізійны цэнтр" ("Тэлепачэ"). З 1996 Ватыкан падключаны да сеткі Інтэрнэт.
[рэдагаваць] Спорт
[рэдагаваць] Вонкавыя спасылкі
Ватыкан — сховішча мультымэдыйных матэрыялаў
| Краіны Эўропы | |
|---|---|
| Азэрбайджан · Альбанія · Андора · Армэнія · Аўстрыя · Баўгарыя · Беларусь · Босьнія і Гэрцагавіна · Бэльґія · Ватыкан · Вугоршчына · Вялікабрытанія · Гішпанія · Грузія · Грэцыя · Данія · Ірляндыя · Ісьляндыя · Італія · Казахстан¹ · Кіпр · Латвія · Летува · Ліхтэнштэйн · Люксэмбург · Малдова · Мальта · Манака · Нарвэґія · Нідэрлянды · Нямеччына · Партуґалія · Польшча · Расея¹ · Рэспубліка Македонія · Румынія · Сан-Марына · Славаччына · Славенія · Сэрбія · Турцыя¹ · Украіна · Фінляндыя · Францыя · Харватыя · Чарнагорыя · Чэхія · Швайцарыя · Швэцыя · Эстонія | |
| Непрызнаныя: | Акратыры і Дэкелія · Выспа Мэн · Гернсі · Гібральтар · Косава · Ян Маен · Джэрсі · Шпіцбэрген · Фарэрскія выспы |
| ¹ Часткова знаходзіцца ў Азіі | |
