Нямецкая мова

Нямецкая Deutsch
Ужываецца ў	Нямеччыне, Аўстрыі, Швайцарыі, Ліхтэнштайне, Люксэмбургу, Бэльгіі і іншых краінах
Рэгіён	Заходняя Эўропа
Колькасьць карыстальнікаў	Для 110 млн — родная, для 30 млн — другая мова
Клясыфікацыя	Індаэўрапейская  Германскія   Заходнегерманскія      Нямецкая
Афіцыйны статус
Афіцыйная мова ў	Нямеччыне, Аўстрыі, Швайцарыі, Бэльгіі, Ліхтэнштайне, Люксэмбургу, Эўрапейскім Зьвязе
Рэгулюецца	—
Код мовы
ISO 639-1	de
ISO 639-2(B)	ger
ISO 639-2(T)	deu
SIL	GER

Няме́цкая мо́ва (па-нямецку: Deutsch — «дойч»  De-Deutsch.ogg ) — мова германскай групы індаэўрапейскай сям’і моваў. Нямецкая займае значнае становішча сярод іншых моваў: на ёй размаўляюць прыкладна 130 мільёнаў чалавек у 38 краінах сьвету. Асноўныя моўныя цэнтры — Нямеччына, Аўстрыя, Швайцарыя.

Пісьменства

Пісьменства на аснове лацінскай графікі. Найстарэйшыя помнікі: Сэн-Галенскі (лацінска-нямецкі) гласар (8 ст., аляманскі дыялект), пераклад на райнска-франскі дыялект трактату Ісыдора (8 — пачатак 9 ст.) і іншыя.

Гісторыя

Асноўныя пэрыяды гісторыі мовы — данацыянальны і нацыянальны; 16—17 ст. зьяўляюцца пераходнымі. Тэндэнцыя да ўтварэньня наднацыянальных формаў мовы на паўднёва-заходняй аснове назначылася ў 12—13 ст. У 13—14 ст. нямецкая мова пачынае выцясняць лаціну з афіцыйна-дзелавой сфэры, вядучая роля паступова пераходзіць да ўсходне-сярэдненямецкага літаратурна-пісьмовага варыянту, з пэўным уплывам паўднёванямецкай літаратурнай традыцыі. Распаўсюджаньню гэтага варыянту паспрыялі кнігадрукаваньне (зь сяр. 15 ст.), Рэфармацыя і дзейнасьць Лютэра, асабліва пераклад Бібліі, інтэнсіўнае разьвіцьцё мастацкай літаратуры 17—19 ст. Фармаваньне нормаў сучаснай літаратурнай мовы завершваецца ў асноўным у канцы 18 ст., калі былі нармалізаваныя граматычная сыстэма, артаграфія. На працягу 16—19 ст. фармаваныя літаратурныя нормы распаўсюджваліся на поўнач Нямеччыны, а таксама паўплывалі на варыянты нямецкай мовы ў Аўстрыі, Баварыі, Швайцарыі. У канцы 19 ст. былі распрацаваныя артаэпічныя нормы.

Дыялекты

Дыялектны падзел заснаваны на дыялектах заходне-германскіх плямёнаў — франкаў, саксаў, турынгаў, аляманаў, бавараў. Адрозьніваюцца ніжненямецкая, сярэдненямецкая, паўднёванямецкая групы дыялектаў, кожная зь іх падзяляецца на заходнюю і ўсходнюю падгрупы. Таксама выдзяляюцца аляманскія (Швайцарыя) і мозэльска-франскія (Люксэмбург) дыялекты.

Таксама існуюць адрозненні ў літаратурных нормах Швейцарыі і Аўстрыі.

Літаратурная нямецкая мова (стандартная)

Граматыка

Скланеньне назоўнікаў

Нямецкія назоўнікі зьмяняюцца па:

• чатыром склонам: назоўным, родным, давальным і вінавальным.
• тром родам: мужчынскім, жаночым, ніякім. Накшталт беларускай мовы і насуперак, напрыклад, ангельскай мове род не заўсёды пазначае пол.

Спражэньне

Нямецкія дзеясловы зьмяняюцца па:

• тром клясам: правільныя, няправільныя і зьмешаныя (мае рысы правільных і няправільных). Амаль усе новыя дзеясловы фармуюцца па правільнаму спражэньню,
• тром асобам: 1-я, 2-я і 3-я,
• двум лікам: адзіночным і множным,
• тром ладам: абвесным, загадным, умоўным,
• двум станам: незалежным (актыўны) і пасіўным,
• шасьці часам: Präsens (цяперашняе), Präteritum (прошлае прастое), Perfekt (прошлае складанае), Plusquamperfekt (пазапрошлае), Futur I (будучае), Futur II (будучае закончанае).

Сынтаксіс

Увогуле, парадак словаў у сказе даволі стрыманы; яго зьмяненьне выклікае зьмены ў эмфатычным сэнсе. Асаблівасьцю нямецкай мовы зьяўляецца рамачная канструкцыя, то бок пры прамым парадке словаў дзеяслоў павінен стаяць у канцы сказа.

Сучасная рэформа правапісу

Напрыканцы 20 стагодзьдзя (пасьля аб’яднаньня Нямеччыны) кіраўнікі нямецкамоўных краінаў — ФРН, Аўстрыі, Швайцарыі і Ліхтэнштайну, а таксама прадстаўнікі дзяржаваў і нямецкіх меншасьцяў (Італія, Румынія і Вугоршчына) прынялі рашэнтне аб правядзентні рэформы нямецкай артаграфіі, якую плянавалася завяршыць у жніўні 2005.

Адна з самых кансэрватыўных і паважаных газэтаў ФРН, «Frankfurter Allgemeine Zeitung», у 1999, як і ўся краіна, перайшла на новую артаграфію, але ўжо праз год вярнулася да звыклага правапісу. Таксама ад новай артаграфіі адмовіўся найважны грамадзка-палітычны часопіс краіны «Der Spiegel».

Па меркаваньнях журналістаў, новыя правілы правапісу толькі пагоршылі сытуацыю зь нямецкай мовай і прывялі да масавай блытаніны, паколькі, паводле апытаньняў, толькі 38% насельніцтва ФРН знаёмыя з новымі правіламі. Самі службоўцы таксама парушаюць новыя правілы, нават у афіцыйных дакумэнтах.

У Нямеччыне з 1 жніўня 2007 уступіў у сілу канчатковы варыянт закона аб рэформе нямецкага правапісу. Новыя правілы пунктуацыі і артаграфіі сталі абавязковымі для ўсіх без выключэньня дзяржаўных установаў і сыстэмаў адукацыі.

Рэформа адмяняе 87 з 212 правілаў артаграфіі. Асобныя словы, якія пісаліся зь вялікай літары, зараз павінны пісацца з маленькай і наадварот. Замест 52 правілаў пунктуацыі засталося толькі 12. Коскі зараз можна ставіць, кіруючыся больш асабістым чуцьцём, чым загадамі, а запазычаныя словы дазваляецца пісаць як у нямецкай, так і ў іншамоўнай транскрыпцыі.

Фанэтыка

Фанэтыка нямецкай мовы налічвае 44 гукі, сярод якіх адрозьніваюць 16 галосных, 3 дыфтонгі, 22 зычныя і 3 афрыкаты (гуказлучэньні [kv] і [ks] часам адносяць да афрыкатаў).

Націск

Славесны націск носіць фіксаваны характар і амаль не зьмяняе свайго палажэньня ў слове. У корневых словах націск падае, як правіла, на першы склад, у словах з прыстаўкамі націск прыпадае альбо на прыстаўку, альбо на корань. У гэтай сувязі выдзяляюць націскныя (un-, ur-, ab-, auf-, aus-, bei-, ein-, mit-, nach-, vor-, zu-) і ненаціскныя прыстаўкі (be-, ge-, ent-, emp-, er-, ver-, zer-). Большасьць нямецкіх суфіксаў ненаціскныя, але ёсьць шэраг націскных суфіксаў (-ist, -ent, -ant, -ee, -eur, -ion, -tät, -ur, -at, -it, -ot, -et). У складаных словах націск бывае галоўным (падаена першы кампанэнт слова) і другарадным (падае на другі кампанэнт), а ў абрэвіятурах падае на апошнюю літару (скарачэньне). Націск у сказе падае звычайна на якія-небудзь знамянальныя словы, а словы службовыя націску пазбаўленыя. Націск, рух тону, тэмп і паўзы ў сукупнасьці даюць інтанацыю.

Глядзіце таксама

• ß
• Rindfleischetikettierungsüberwachungsaufgabenübertragungsgesetz

Вонкавыя спасылкі

 Нямецкая мова — сховішча мультымэдыйных матэрыялаў