Чэская мова

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі
Перайсьці да: навігацыі, пошуку
Чэская
čeština
Ужываецца ў Сьцяг Чэхіі Чэхіі
Сьцяг краіны або тэрыторыі Эўразьвязе
Сьцяг Славаччыны Славаччыне
Рэгіён Эўропа
Колькасьць карыстальнікаў каля 12 мільёнаў[1]
Клясыфікацыя

Індаэўрапейская сям'я

Афіцыйны статус
Афіцыйная мова ў Чэхіі, Эўразьвязе
Рэгулюецца Інстытут чэскай мовы пры АН Чэскай Рэспублікі
Код мовы
ISO 639-1 cs
ISO 639-2(B) cze
ISO 639-2(T) ces
SIL CES
Slovanske jazyky cz.png
Мапа распаўсюджаньня славянскіх моваў,

     чэская мова

Чэ́ская мо́ва (па-чэску: čeština, český jazyk) — славянская мова індаэўрапейскай моўнай сям’і. Належыць да заходнеславянскай падгрупы[2][3][4].

Вылучылася з заходніх дыялектаў праславянскай мовы напрыканцы X стагодзьдзя. Чэская літаратура паўстала ў XIV стагодзьдзі, хоць першыя помнікі чэскай пісьменнасьці датаваныя XII стагодзьдзем.

Краіны, у якіх ужываецца чэская мова

     афіцыйная мова ў Чэхіі

     нацыянальныя меншасьці (ЗША, Канада, Аўстрыя, Нямеччына, Харватыя, Славаччына)

     Эўрапейскі Зьвяз

Чэскай мовай карыстаюцца каля 11,5 мільёнаў чалавек, зь якіх прыблізна 10 млн пражываюць у Чэхіі. Цягам апошніх 150 гадоў эмігранты розных хваляў і іхнія нашчадкі расьсяліліся ў Славаччыне[5], ЗША[6], Канадзе, Нямеччыне, Аўстрыі[7], Румыніі, Аўстраліі, Украіне і некаторых іншых краінах.

Чэская мова, як і беларуская, належыць да фузыйных моваў, якія вызначаюцца складанай сыстэмай скланеньняў і спражэньняў. Правапіс ужывае рэфармаваную Янам Гусам лацінку. Найболей блізкія да чэскай славацкая, польская і сэрбалужыцкая мовы.

З 1 траўня 2004 году чэская мова ўваходзіць у сьпіс афіцыйных моваў Эўразьвязу. Кадыфікацыяй пісьмовага стандарту мовы займаецца Інстытут чэскай мовы Акадэміі навук Чэхіі,[8]

Пісьмовасьць[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Чэская мова выкарыстоўвае лацінскі альфабэт, пашыраны наступнымі літарамі з дыякрытычнымі знакамі:

Вялікія Á Č Ď É Ě Í Ň Ó Ř Š Ť Ú Ů Ý Ž
Малыя á č ď é ě í ň ó ř š ť ú ů ý ž

Статус літары мае таксама дыграф ch, які ў абэцэдзе займае месца між h ды i. У іншамоўных словах таксама могуць ужывацца дыграфы (для запісу звонкага гуку č, напр. džbán, džus, džem, džíp) і вельмі рэдка dz (звонкі c). Але гэтыя дыграфы не разглядаюцца як асобныя літары.

Рукапісныя літары чэскага альфабэту

На пісьме пасьлядоўна абазначаецца даўжыня галосных (штрыхі над літарамі, а над u або штрых, або кружок — апошні ў тых выпадках, калі гук [u:] ўтварыўся са старажытнага [o]). Літары для шыпячых і мяккіх зычных утрымоўваюць дыякрытычны знак гачык(cs) (па-чэску: háček «гаплік»), які ў большасьці выпадкаў выглядае як «птушачка» над літарай, а над літарамі з вэртыкальнай верхняй часткай (d, t) — як апостраф. Гачык над галоснай e азначае мяккасьць папярэдняй зычнай; звычайна літара ě адпавядае гуку, які пайшоў ад старога агульнаславянскага Ѣ). Літары q, w, x ужываюцца толькі ў запазычаньнях.

Чэскі правапіс мае ў сваёй аснове фаналягічны прынцып з пэўнымі гістарычнымі элемэнтамі. Гэта азначае, што адна літара (графэма), як правіла, ужываецца для запісу аднае фанэмы (а ня гуку) з тым, каб наблізіцца да марфалёгіі й этымалёгіі словаў і захаваць некаторыя элемэнты, адпаведныя гістарычнай форме мовы (напр. i/y, í/ý, ě, ú/ů).

Літары ě і ů ня могуць стаяць у пачатку слова, таму што ě зьмякчае папярэдні зычны гук, а выкарыстаньне ů замененае іншымі спосабамі (пачатковы галосны /u:/ на пісьме перадаецца як ú).

Літара Чэская
назва
гук
(МФА)
аля-
фоны
A a á [a]
Á á dlouhé á [aː]
B b [b] [p]
C c [ts] [dz]
Č č čé [tʃ] [dʒ]
D d [d] [t]
Ď ď ďé [ɟ] [c]
E e é [ɛ]
É é dlouhé é [ɛː]
Ě ě ije [ɛ], [jɛ]
F f ef [f]
G g [g] [k]
H h [ɦ] [x], [h]
Ch ch chá [x] [ɣ], [ɦ]
I i í [ɪ]
Í í dlouhé í [iː]
J j [j]
K k [k] [g]
L l el [l]
M m em [m] [ɱ]
N n en [n] [ŋ]
Літара Чэская
назва
гук
(МФА)
аля-
фоны
Ň ň [ɲ]
O o ó [o]
Ó ó dlouhé ó [oː]
P p [p] [b]
Q q kvé qu=[kv]
R r er [r]
Ř ř [r̝] [r̝°]
S s es [s] [z]
Š š [ʃ] [ʒ]
T t [t] [d]
Ť ť ťé [c] [ɟ]
U u ú [ʊ]
Ú ú dlouhé ú [uː]
Ů ů ů s kroužkem [uː]
V v [v] [f]
W w dvojité vé [v] [f]
X x iks [ks] [gz]
Y y ypsilon [ɪ]
Ý ý dlouhé ypsilon [iː]
Z z zet [z] [s]
Ž ž žet [ʒ] [ʃ]

Па ўзоры чэскай пісьмовасьці была створаная вельмі блізкая да яе славацкая. У пачатку XIX стагодзьдзя на чэскую сыстэму (зь некаторымі зьмяненьнямі) была пераведзеная харвацкая лацінка («гаевіца»). Па чэскім жа ўзоры праектуюцца найбольш распраўсюджаныя сыстэмы лацінізацыі некаторых іншых славянскіх моваў: беларускае, украінскае, расейскае, як і ўвогуле асноўныя стандарты лацінскае трансьлітарацыі кірыліцы. Яшчэ некалькі моваў (басьнійская, лякоцкая, летувіская, латыская, некаторыя саамскія варыянты, славенская і інш.) выкарыстоўваюць гачыкі над літарамі.

Да сярэдзіны XIX стагодзьдзя чэская артаграфія захоўвала некалькі своеасаблівых старажытных абазначэньняў гукаў, якія сёньня выглядаюць вельмі нязвыкла:

  • літара j ужывалася замест í для абазначэньня доўгага гуку [і];
  • літара g ужывалася замест j для абазначэньня гуку [й];
  • літара w ужывалася замест v.

Фанэтыка[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Чэская QWERTZ-клявіятура. QWERTY адрозьніваецца ад яе толькі паменянымі месцамі літарамі Y і Z

Галосныя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

У чэскай мове 10 асноўных галосных гукаў: кароткія і доўгія варыянты гукаў [a], [e], [i] (на пісьме з гістарычна-этымалягічных прычынаў адлюстроўваецца дваяка: i і y), [o], [u]. Даўжыня галосных абазначаецца дыякрытычнымі знакамі (штрыхом ці кружком) і зьяўляецца сэнсаадрознай: drahá — «дарагая», dráha — «даро́га».

Націск сілавы, фіксаваны на першым складзе, з даўжынёй гукаў не зьвязаны, з-за чаго нязвыкламу вуху можа здавацца, што націск прыпадае на склад у сярэдзіне ці канцы слова.

Характэрныя складаўтваральныя [r] і [l]: vlk «воўк», krtek «крот», bratr «брат». Пры вымаўленьні такога складу зьяўляецца няяўны гук, які нагадвае вельмі кароткі [ы]. Існуюць цэлыя выслоўі без ніводнага «сапраўднага» галоснага: Strč prst skrz krk («засунь палец у горла»).

Дыфтонгі [au], [eu], [ou] (першыя два пераважна ў запазычаньнях, апошні тыповы і для ўласна чэскіх словаў: doubrava, houknouti, kousati).

Зычныя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Месца артыкуляцыі → Губныя зычныя Зубныя Заднеязычныя зычныя Гартанныя зычныя
Спосаб артыкуляцыі ↓ Губна-губныя зычныя Губна-зубныя зычныя Пухірыкавыя Постпухірыкавыя Палатальныя зычныя Вэлярныя Фарынгальныя зычныя
Насавыя зычныя m (ɱ) n ɲ (ŋ)
Выбухныя зычныя p b t d c ɟ k ɡ (ʔ)
Афрыкаты     t͡s d͡z t͡ʃ d͡ʒ    
Фрыкатыўныя зычныя f v s z ʃ ʒ x (ɣ) (h) ɦ
Сьлізгальныя j
Дрыготкія зычныя r
Латэральныя зычныя l

Лексыка[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Чэскія навукоўцы ацэньваюць колькасьць запазычаньняў з праславянскай мовы ў сучасных чэскай і роднаснай славацкай у 98%, што больш за ўсе астатнія славянскія мовы[9].

Сярод іншамоўных словаў, як і ў большасьці эўрапейскіх моваў, шэраг тэрмінаў у галіне культуры і навукі былі запазычаныя з грэцкае (demokracie, parabola, typ — дэмакратыя, парабала, тып) і лацінскае моваў (škola, kříž, doktor, herbář — школа, крыж, доктар, гербарый). Празь цесныя гістарычныя кантакты частка словаў была запазычаная зь нямецкае (knedlík, šunka, taška, brýle, rytířкнэдлік, вяндліна, мяшок, акуляры, рыцар), у некаторых выпадках яны дайшлі празь іншыя мовы. Зь нямецкае паходзіць шэраг словаў з галіны рамесьніцкай тэрміналёгіі і слэнгу (hoblík, klempíř, ponk, šichta — гэбель, водаправоднік, варштат, вахта). У эпоху нацыянальнага адраджэньня частка словаў адмыслова была перанятая зь іншых славянскіх — польскае (báje, věda, půvab, otvor — байка, веда, прывабнасьць, адтуліна), расейскае (vzduch, příroda, chrabrý — паветра, прырода, адважны) і інш. Чэская тэрміналёгія стваралася штучна праз запазычаньне іншамоўных словаў, часта даслоўным перакладам (малпаваньнем). Многія з гэтых словаў засталіся ва ўжытку і цяпер. У XX стагодзьдзі з расейскае мовы ў чэскую прыйшлі ў асноўным палітычныя тэрміны (sovět, kulak, chozrasčot, polárník, rozvědka, celiny — савет, кулак, гасразьлік, палярнік, выведка, цаліна). З італьянскае паходзіць шэраг музычных тэрмінаў (duet, soprán, forte, piano — дуэт, сапрана, фортэ, піяна), з францускае — датычных моды (baret, blůza, manžeta — берэт, блюза, манжэта). Ангельская мова стала крыніцай спартовых тэрмінаў (fotbal, hokej, tenis — футбол, хакей, тэніс), а цяпер зь яе пераходзяць новаўвядзеньні ў вылічальных тэхналёгіях (software, hardware — праграмнае забесьпячэньне, апаратнае забесьпячэньне) і іншых галінах.

Маюцца запазычаньні з экзатычных моваў, часта празь іншыя мовы. З арабскае прыйшлі словы alkohol, káva, trafika (алькаголь, кава, тытунёвая крама), з турэцкае jogurt, klobouk, čapka, tasemnice (ёгурт, клябук, капялюш, тасьма), з кітайскаеčaj, kečup (гарбата, кетчуп), з гіндзі džungle, jóga (джунглі, ёга).

Правапіс запазычаных словаў залежыць ад ступені натуралізацыі:

  • асыміляваныя словы падпарадкоўваюцца правілам напісаньня чэскае мовы, напрыклад telefon, televize, rádio, muzeum, kriket, akvárium (хоць дапускаецца і напісаньне televise, radio, museum);
  • новыя і рэдкаўжывальныя словы звычайна захоўваюць арыгінальнае напісаньне, напр. hardware, image;
  • асаблівую групу складаюць устойлівыя словазлучэньні — выразы, якія захоўваюць арыгінальны правапіс і не падпарадкоўваюцца чэскім правілам скланеньняў, напрыклад лацінскія ecce homo, corpus delicti, in statu nascendi, ab incunabulis, dies irae, францускія aperçu, á propos, enfant terrible, tête à tête, vis-à-vis, potpourri, parvenu; laissez-faire, laissez-passer; італійскія staccato, adagio, dolce far niente і да т.п.).

Як у многіх роднасных мовах, якія доўгі час разьвіваліся паасобку, падобныя па гучаньні чэскія і беларускія словы нярэдка маюць розны і нават супрацьлеглы сэнс (напрыклад, čerstvý — сьвежы; pozor — увага; hrad — замак; ovoce — садавіна; rodina — сям’я; і да т. п.).

Граматыка[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Чэская мова, як і беларуская, адносіцца да фузыйных моваў, якія вызначаюцца складанай сыстэмай скланеньняў і спражэньняў. Гэта выяўляецца праз багацьце слоўных формаў.

Часьціны мовы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

У чэскай 10 часьцінаў мовы, сярод якіх адрозьніваюць зьмяняльныя і незьмяняльныя:

Род[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Адрозьніваюць 3 роды: мужчынскі, жаночы і ніякі. Акрамя таго, назоўнікі мужчынскага роду падзяляюцца на адушаўлёныя і неадушаўлёныя.

Лік[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Адрозьніваюць адзіночны і множны лікі.

Скланеньне[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Чэская мова мае 7 склонаў (назоўны, родны, давальны, вінавальны, клічны, творны, месны), якія ўжываюцца пры скланеньні чэскіх назоўнікаў, прыметнікаў, займеньнікаў і лічыльнікаў.

Пачатковаю формаю (лемай) імёнаў ёсьць, як правіла, назоўны склон адзіночнага ліку.

Спражэньне[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Дзеясловы маюць 3 часы: мінулы, цяперашні і будучы.

Акрамя таго, па завершанасьці ці незавершанасьці дзеяньня адрозьніваюць дзеясловы закончанага (пэрфэктныя) і незакончанага (імпэрфэктныя) трываньняў. Дзеясловы закончанага трываньня ня маюць формы цяперашняга часу, яна супадае з формай будучага часу.

Адрозьніваюць 3 лады дзеясловаў: абвесны, умоўны і загадны. Паводле адносінаў між прадметам і дзеяньнем вылучаюць асабовыя і безасабовыя дзеясловы.

Пачатковаю формаю дзеяслова ёсьць інфінітыў.

Парадак слоў[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Парадак слоў вельмі гнуткі (вольны). Асноўным тыпам парадку зьяўляецца «дзейніквыказьнікдапаўненьне».

Дыялекты[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Дыялекты чэскае мовы: 1 — чэская (багемская) група (падгрупы: 1a — паўночна-ўсходняя, 1b — цэнтральная, 1c — паўднёва-заходняя, 1d — чэска-мараўская) 2 — цэнтральнамараўская група 3 — усходнемараўская група 4 — сылеская група (4a — сылеска-мараская падгрупа, 4b — сылеска-польская падгрупа) 5 — зьмяшаныя гаворкі

Чэская мова распадаецца на некалькі дыялектаў, носьбіты якіх у цэлым разумеюць адзін аднаго. У цяперашні час пад уплывам літаратурнае мовы межы між дыялектамі сьціраюцца. Чэскія дыялекты падзяляюцца на 4 групы[10]:

  • Чэскія (багемскія) гаворкі (з размоўнай чэскай у якасьці кайнэ)
  • Цэнтральнамараўская група гаворак (ганацкая);
  • Усходнемараўская група гаворак (мараўска-славацкая);
  • Сылескія гаворкі.

Памежныя землі, раней населеныя судэцкімі немцамі, нельга аднесьці да пэўнага дыялекту з-за размаітасьці насельніцтва.

Сьпіс Сўодэша для чэскае мовы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Чэская Беларуская
я
ty ты
on ён
my мы
vy вы
oni, ony яны
tento, tato, toto гэты, гэтая, гэтае
tamten, tamta, tamto той, тая, тое
tady тут
tam там, туды
kdo хто
co што
kde дзе
kdy калі
jak як
ne не
všechno увесь, уся, усё, усе
mnoho многія, шматлікія
několik некалькі
nemnoho нямногія, нешматлікія
jiný іншы
jeden адзін
dva два
tři тры
čtyři чатыры
pět пяць
velký вялікі
dlouhý доўгі
široký шырокі
tlustý тлусты
těžký цяжкі
malý малы, маленькі
krátký кароткі
uzký вузкі
tenký тонкі
žena жанчына
muž мужчына
člověk чалавек
dítě дзіця
žena, manželka жонка
muž, manžel муж
matka маці
otec бацька
zvíře зьвер, жывёла
ryba рыба
pták птушка
pes сабака
veš вош
had зьмяя, гад
červ чарвяк
strom дрэва
les лес
hůl, klacek, prut палка, кій
ovoce плод, садавіна
semeno насеньне
list ліст
kořen корань
kůra кара
květ кветка
tráva трава
lano вяроўка
kůže скура
maso мяса
krev кроў
kost костка
tuk тук, тлушч
vejce яйка
roh рог
ocas хвост
pero пяро
vlasy валасы
hlava галава
ucho вуха
oko вока
nos нос
ústa рот, вусны
zub зуб
jazyk мова
nehet пазногаць
noha ступня, нага
noha нага
koleno калена
ruka рука, далонь
křídlo крыло
břicho жывот
vnitrnosti унутранасьці, кішкі
krk, šíje горла, шыя
záda, hřbet сьпіна, хрыбет
prs, hruď грудзі
srdce сэрца
játra печань
pít піць
jíst есьці
kousat кусаць
sát смактаць
plivat пляваць
zvracet ванітаваць
foukat дуць
dýchat дыхаць
smát se сьмяяцца
vidět бачыць
slyšet чуць
vědět ведаць
myslet думаць, разважаць
Чэская Беларуская
čichat нюхаць
bát se баяцца
spát спаць
žít жыць
umírat паміраць
zabít забіваць
bojovat змагацца
lovit лавіць, паляваць
udeřit ударыць
řezat рэзаць, калоць
rozdělit падзяліць
bodnout укалоць, пракалоць
škrábat шкрабаць
kopat капаць
plavat плаваць
letět лётаць
jít хадзіць, ісьці
přijít прыходзіць, прыйсьці
ležet ляжаць
sedět сядзець
stát стаяць
obrátit круціць
padat, upadnout падаць
dát даваць
držet трымаць
stlačit сьціскаць
třít церці, драць
mýt, umývat мыць, умываць
utírat выціраць
tahat цягнуць
tlačit піхаць
házet кідаць
vázat вязаць
šít шыць
počítat лічыць
říkat гаварыць, казаць
zpívat сьпяваць
hrát гуляць, іграць
plout плыць
téci цекчы
mrznout, zmrznout мёрзнуць, замёрзнуць
otékat ацякаць
slunce сонца
měsíc месяц
hvězda зорка
voda вада
déšť дождж
řeka рака
jezero возера
moře мора
sůl соль
kámen камень
písek пясок
prach пыл, прах
země зямля
mrak хмара, воблака
mlha туман, імгла
nebe неба
vítr вецер
sníh сьнег
led лёд
kouř, dým дым
oheň вагонь
popel попел
hořet гарэць
silnice, cesta дарага, шлях
hora гара
červený чырвоны
zelený зялёны
žlutý жоўты
bílý белы
černý чорны
noc ноч
den дзень
rok год, рок
teplý цёплы
studený, chladný сьцюдзёны, халодны
plný поўны
nový новы
starý стары
dobrý добры
špatný, zlý злы, благі
shnilý гнілы
špinavý брудны
přímý просты
kulatý круглы
ostrý востры
tupý тупы
hladký гладкі
mokrý мокры
suchý сухі
správný слушны, спраўны
blízký блізкі
daleký далёкі
pravý правы
levý левы
u каля, ля
v у
s з
a і
jestliže калі ж
protože таму што
jméno імя

Разьвіцьцё[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Першай славянскай літаратурнай мовай на тэрыторыі сучаснай Чэхіі была стараславянская мова, якая выкарыстоўвала ў якасці альфабэту прынесеную каля 836 году братамі Кірылам і Мятодам глаголіцу.

Чэская мова вылучылася з заходняга дыялекту праславянскай напрыканцы першага тысячагодзьдзя. Аднак чытаць і пісаць у той час умела пераважна толькі духавенства, і функцыі пісьмовай мовы выконвалі лацінская і стараславянская мовы.

Першымі пісьмовымі дакумэнтамі чэскай мовы зьяўляюцца рэлігійныя песьні і кароткія тэксты, вядомыя як глосы (па-чэску: glosy), напісаныя ў XII і XIII стагодзьдзях. Яны пісаліся так званым прымітыўным правапісам, які выкарыстоўваў звычайную лацінку для запісу неўласьцівых латыні гукаў (адна літара выкарыстоўвалася для розных гукаў).

У XIV і XV[11] стагодзьдзях зьяўляюцца першыя творы прыдворнай літаратуры, чэская мова пранікае ў дзяржаўныя дакумэнты. У XIV стагодзьдзі на чэскую мову былі ўпершыню перакладзеныя ўсе часткі Бібліі, праўда, не як зьвязны твор. У іх для запісу чэскіх гукаў выкарыстоўваліся састаўныя літары. На мяжы XIV—XV стагодзьдзяў была праведзеная рэформа правапісу, зьвязаная зь імем Яна Гуса, якая ўвяла ў чэскую мову дыякрытычныя знакі. Ян Гус таксама працаваў над перакладам усіх частак Бібліі. Вялікі ўнёсак у разьвіцьцё чэскай літаратуры дало вынаходзтва кнігадрукаваньня. У 1475 на чэскай мове быў упершыню надрукаваны Новы Запавет, а ў 1488 уся Біблія. Тым ня менш, клясычны чэскі пераклад Бібліі, Краліцкая Біблія, быў выдадзены ў 6 частках толькі ў 15791594 гадох.

З паразай паўстаньня 1618—1620 гадоў(cs) і пачаткам Контрарэфармацыі пачаўся паступовы заняпад чэскай пісьмовай літаратуры, які быў выкліканы змушанай эміграцыяй некаталіцкай інтэлігенцыі. І ў гэты час, тым ня менш, выходзілі кнігі на чэскай мове, аднак яны падвяргаліся строгай цэнзуры. Па Новым земскім укладаньні (па-чэску: Obnovené zřízení zemské) (1627, 1628) у Чэхіі і Маравіі другой дзяржаўнай мовай станавілася нямецкая, якая мела роўныя правы з чэскай (на падставе пражываньня тамака вялікай колькасьці немцаў).

Распаўсюджаньне чэскай і славацкай моваў у XIX стагодзьдзі

У XVIII стагодзьдзі нямецкая мова была ўведзена ў якасьці адзінай ва ўсіх габзбурскіх землях. Для пасьпяховай кар’еры нямецкай мовай трэба было валодаць як роднай. Шматлікія чэскія паны так анямечваліся, што забывалі сваю родную мову. Заняпаду чэскай мовы спрыялі езуіты, зьнішчаючы чэскія кнігі і рукапісы, якія яны лічылі ерэтычнымі. Пры кіраваньні Марыі-Тэрэзіі ў вышэйшых, сярэдніх і пачатковых школах уводзілася выкладаньне на нямецкай мове, а пры Іосіфе II бязь веданьня нямецкай стала немагчыма паступіць у гімназію. У 1784 годзе нямецкая мова канчаткова стала мовай выкладаньня ў гімназіях і Праскім унівэрсытэце, наўзамен лацінскай мовы. Ва ўсіх урадавых установах таксама была ўведзеная нямецкая мова.

Поўнае непрызнаньне з боку аўстрыйскіх імпэратараў земскай самастойнасьці Чэхіі прывяло да ўзьнікненьня ў канцы XVIII стагодзьдзя руху нацыянальнага адраджэньня, які ўзмацніўся са скасаваньнем у XIX стагодзьдзі прыгоннага права. У 1792 у Праскім унівэрсытэце была арганізаваная катэдра чэскай мовы, у 1793 чэская стала выкарыстоўвацца ў сойме.

У XIX стагодзьдзі чэская літаратура ізноў дасягнула росквіту. З розных спробаў кадыфікацыі чэскай мовы ўсеагульна была прынятая граматыка Ёзэфа Добраўскага, якая ўпершыню выйшла ў 1809. У 18301835 быў выдадзены пяцітомавы чэска-нямецкі слоўнік Ёзэфа Юнгмана. Разьвіваецца публіцыстыка і мастацкая літаратура, якія значна наблізіліся да паўсядзённай мовы. Зьніклі некаторыя перажыткі састарэлага правапісу Краліцкай Бібліі. Менавіта ў гэты час літаратурная чэская мова стала больш-менш паходзіць да сучаснае.

Падабенства да славацкай мовы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Чэская і славацкая мовы вельмі падобныя і ўтвараюць кантынююм, плаўна пераходзячы адна ў адну. Адрозьненьні ў лексыцы чэскай і славацкай моваў нават меншыя, чым паміж некаторымі дыялектамі славацкае мовы. Некаторыя дыялекты адносяць да адной або другой мовы толькі ў залежнасьці ад тэрытарыяльнай прыналежнасьці.

У значнай меры за час існаваньня супольнае дзяржавы — Чэхаславаччыны — у Чэхіі і Славаччыне склаўся пасыўны чэска-славацкі білінгвізм, чэхі звычайна без праблемы разумеюць славацкую і наадварот. У рэчышчы тагачаснай палітыкі ў міжваеннай Чэхаславаччыне (1918—1938) абедзьве мовы разглядаліся як два варыянты аднае літаратурнае мовы. Узаемаразуменьне абодвух моваў ацэньваецца ў 95%[12].

Афіцыйны статус[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Чэскай мовай карыстаецца пераважная большасьць грамадзянаў Чэхіі. Паводле дзеючага заканадаўства, суды, сьледчыя і адміністратыўныя органы вядуць справаводзтва па-чэску[13] (фінансавыя інстытуцыі таксама і па-славацку[14]). На таварах абавязкова павінна прысутнічаць інструкцыя па выкарыстаньні па-чэску[15].

Грамадзяне, якія не валодаюць чэскай мовай, маюць права карыстацца паслугамі перакладніка (напрыклад, у судзе). У адпаведнасьці з Хартыяй фундамэнтальных правоў і свабод(cs) этнічныя меншасьці маюць права карыстацца ўласнымі мовамі[16].

Чэская мова таксама можа ўжывацца ва ўсіх афіцыйных актах у Славаччыне, што абумоўлена Артыкулам 6 Акту пра мовы меншасьцяў Славаччыны 184/1999 Zb. А зь 1 траўня 2004 року чэская мова ўваходзіць у сьпіс афіцыйных моваў Эўразьвязу.

Крыніцы і заўвагі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  1. ^ Ethnologue report for language code: ces (анг.). Lewis, M. Paul (ed.), 2009. Ethnologue: Languages of the World, Sixteenth edition
  2. ^ Селищев А. М. Славянское языкознание. Западнославянские языки. — Государственное учебно-педагогическое издательство Наркомпроса РСФСР. — М., 1941. — С. 22.
  3. ^ Широкова А. Г. Западнославянские языки // Лингвистический энциклопедический словарь. — С. 164.
  4. ^ Bauer J., Lamprecht A., Šlosar D. Historická mluvnice češtiny. — Praha: SPN, 1986. — С. 25.
  5. ^ Tab. 12 Obyvateľstvo SR podľa materinského jazyka – SODB 2011, 2001 (славацк.)
  6. ^ Detailed Language Spoken at Home and Ability to Speak English for the Population 5 Years and Older by States: 2006-2008 (ACS) Detailed Tables (анг.)
  7. ^ Bevölkerung 2001 nach Umgangssprache, Staatsangehörigkeit und Geburtsland (ням.)
  8. ^ Ústav pro jazyk český Akademie věd České republiky
  9. ^ František Kopečný Základní všeslovanská slovní zásoba. — Praha: Academia, 1981. — citováno dle Karlík, Nekula, Rusínová (1995)
  10. ^ Karlík, Nekula, Pleskalová. Encyklopedický slovník češtiny. — Praha: Nakladelství Lidové noviny, 2002. — С. 393.
  11. ^ Селищев А. М. Славянское языкознание. Западнославянские языки. — Государственное учебно-педагогическое издательство Наркомпроса РСФСР. — М., 1941. — С. 36.
  12. ^ Breton R. Atlas jazyků světa: Soužití v křehké rovnováze / T. Duběda. — Praha: Albatros, 2007. — С. 19. — ISBN 978-80-00-01883-6
  13. ^ Zákon ČNR č. 202/1990 Sb. o loteriích a jiných podobných hrách, § 46a; Zákon ČNR 455/1991 Sb. o živnostenském podnikání, § 71 odst. 3; Zákon ČNR 582/1991 Sb. o organizaci a provádění sociálního zabezpečení, § 123d; Zákon 99/1963 Sb. občanský soudní řád, § 18; Zákon 141/1961 Sb. o trestním řízení soudním (trestní řád), § 2 odst. 14 a §§ 28 – 29
  14. ^ Zákon ČNR č. 337/1992 Sb. o správě daní a poplatků, § 3 }}
  15. ^ Zákon 634/1992 Sb. o ochraně spotřebitele, § 11
  16. ^ Ústavní zákon č. 2/1993 Sb. Listina základních práv a svobod, č. 25

Літаратура[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  • Селищев А. М. Славянское языкознание. Западнославянские языки. — М.: Государственное учебно-педагогическое издательство Наркомпроса РСФСР, 1941. — С. 27-190
  • Сталл П. Обиходно-разговорный чешский язык. // Вопросы языкознания, 1960, № 2. — С. 11-20
  • Широкова А. Г. Из истории развития литературного чешского языка. // Вопросы языкознания, 1955, № 4. — С. 35-54
  • Lehr-Spławiński T. Tło ugrupowania gwar czeskich. // Studia i szkice wybrane z językoznawstwa słowiańskiego. Seria 2. — Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1966. — S. 251—258.

Вонкавыя спасылкі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Commons-logo.svg  Чэская мовасховішча мультымэдыйных матэрыялаў