Беларуская мова

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі
Перайсьці да: навігацыі, пошуку
Беларуская мова
Ужываецца ў Беларусі, Польшчы і 14 іншых краінах
Рэгіён Усходняя Эўропа
Колькасьць карыстальнікаў 6,7 млн (2001)
Клясыфікацыя

Індаэўрапейская
 Славянскія
  Усходнеславянскія

   Беларуская
Афіцыйны статус
Афіцыйная мова ў Беларусі
Дапаможная мова ў 5 гмінах Падляскага ваяводзтва Польшчы
Рэгулюецца Нацыянальнай акадэміяй навук Рэспублікі Беларусь
Код мовы
ISO 639-1 be
ISO 639-2(B) bel
ISO 639-2(T) bel
SIL BEL
Belarusian lang.png

Белару́ская мо́ва — загрожаная[1][2][3][4] мова ўсходняе групы славянскае галіны індаэўрапейскае сям’і моваў, на якой размаўляюць беларусы і частка прадстаўнікоў этнічных мяншыняў Беларусі. Выкарыстоўваецца ў Рэспубліцы Беларусь, сумежных дзяржавах і беларускай дыяспары. У 2001 г. налічвала прынамсі 6,7 млн носьбітаў[5]. На 2011 г. уваходзіла ў 100 найбольш ужывальных з амаль 400 высокаразьвітых пісьмовых літаратурных моваў сьвету[6][7].

Паводле перапісу насельніцтва Беларусі 2009 году, зьяўлялася роднай для абсалютнай большасьці жыхароў краіны (5058,4 тыс. чалавек; 53,2%). Пры гэтым была мовай зносінаў толькі 23% насельніцтва (2227,2 тыс. чалавек)[8]. Паводле перапісаў 1999 і 2009 гадоў за 10 год праз русіфікацыю пры ўрадзе Аляксандра Лукашэнкі болей чым на 20 адсоткавых пунктаў (з 73% да 53%) зьнізілася доля жыхароў, чыя родная мова была беларускай, на 14 адсоткавых пунктаў (з 37% да 23%) стала менш беларускамоўных[9]. Праз такія перамены ў 2009 г. Арганізацыя Аб’яднаных Нацыяў па пытаньнях адукацыі, навукі і культуры залічыла беларускую мову да ліку загрожаных[2][3].

У 1990-х — 2000-х гадах практычна аформілася існаваньне дзьвюх беларускіх моўных нормаў: беларускай афіцыйнай літаратурнай мовы (наркамаўка) і альтэрнатыўнай нормы (тарашкевіца).

Гісторыя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Беларуская мова склалася цягам 13—15 стагодзьдзяў у якасьці мовы дзяржаўнага справаводзтва Вялікага Княства Літоўскага[10], якой заставалася да 1696 году.

Сучасная беларуская мова была перабудавана на аснове народных гаворак старой беларускай мовы, якія захоўваліся ў межах этнічнага пражываньня беларусаў XIX стагодзьдзя. У канцы XVIII стагодзьдзя, у часы падзелаў Рэчы Паспалітай, зьяўляецца вызначаная мяжа паміж старой беларускай мовай і ейным сучасным варыянтам.

Да канца XVIII стагодзьдзя старая беларуская мова была па-ранейшаму распаўсюджана сярод дробнай шляхты ў Вялікім княстве Літоўскім. Ян Чачот ў 1840-х гадох адзначаў, што ягоныя дзяды аддавалі перавагу выкарыстаньню старой беларускай мовы. Паводле дадзеных Аляксандра Пыпіна беларуская мова была распаўсюджана ў некаторых раёнах сярод дробнай шляхты і ў XIX стагодзьдзі. Народная форма мовы была распаўсюджана сярод мяшчанаў і сялянаў. Выкладаньне на беларускай мове праводзілася ў асноўным у школах базыльянаў.

Разьвіцьцё беларускай мовы ў XIX стагодзьдзі праходзіла пад моцным уплывам палітычных канфліктаў на тэрыторыі былога ВКЛ, паміж расейскай імпэратарскай уладай, якая спрабавала ўмацаваць сваё панаваньне над далучанымі тэрыторыямі, і палянізаванай шляхтай, якая спрабавала вярнуць стан папярэдне падзелаў. Адным з важных праяваў гэтага канфлікту была барацьба за ідэалягічны кантроль над сыстэмай адукацыі. Польская і расейская мовы былі ўведзеныя ў якасьці моваў выкладаньняў, але агульны стан адукацыі людзей заставаўся на нізкім узроўні да самага развалу Расейскай імпэрыі.

Сумарна, у першыя два дзесяцігодзьдзі XIX стагодзьдзя назіраўся беспрэцэдэнтны росквіт польскай мовы і культуры ў землях былога ВКЛ, то бок, у гэтую эпоху жылі і працавалі такія вядомыя «беларусы па паходжаньні, але палякі на свой выбар», як Адам Міцкевіч і Ўладзіслаў Сыракомля. У гэтую эпоху скончылася палянізацыя дробнай шляхты, далейшае скарачэньне галіны ўжываньня сучаснай беларускай мовы, а таксама фальклярызацыі беларускай культуры.

Зь сярэдзіны 1830-х гадоў пачалі зьяўляцца этнаграфічныя працы, якія датычацца беларускай мовы, збудзіўся такім чынам інтарэс да вывучэньня мовы. Зьявілася найноўшая беларуская літаратурная традыцыя, якая абапіралася на народную мову. Сярод прадстаўнікоў беларускіх літаратараў таго часу былі Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч, Ян Чачот, Ян Баршчэўскі і іншыя. У 1846 годзе этнограф Шпілеўскі падрыхтаваў беларускую граматыку, якая выкарыстоўвала кірылічнае пісьмо, на аснове народных дыялектаў Менскай вобласьці. Тым ня менш, расейская Акадэмія навук адмовілася друкаваць ягоны твор, на той падставе, што ён ня быў падрыхтаваны ў дастатковай навуковай форме.

На 1863 год у межах Расейскай імпэрыі беларуская была асноўнай мовай зносінаў насельніцтва ўсіх 6 губэрняў Паўночна-Заходняга краю (Віленская, Віцебская, Гарадзенская, Ковенская, Магілёўская і Менская) і Смаленскай губэрні[11].

Паводле перапісу насельніцтва Беларусі 1999 году ўсяго з 8.159 мільёнаў беларусаў у межах Рэспублікі Беларусь назвалі сваёй роднай мовай беларускую 85,6% (каля 7 мільёнаў чалавек), і 41,3% — мовай, якой яны карыстаюцца дома. Апрача таго, сваёй роднай мовай прызналі беларускую 67,1% з 395,7 тысячаў палякаў, якія пражываюць у Беларусі, 57,6% зь іх размаўляюць дома па-беларуску, паводле дадзеных перапісу.

Этапы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Асноўны артыкул: Старабеларуская мова

Умоўным часам пачатку гісторыі сучаснай беларускай літаратурнай мовы лічыцца пачатак XIX ст.

Гісторыя разьвіцьця беларускае мовы ўмоўна падзяляецца на наступныя пэрыяды:

  • Праславянскі (да XIII ст.). Дадаткова ў расейскім і савецкім мовазнаўствах вылучаюць пэрыяд існаваньня агульнай старажытнай усходнеславянскай (старарускай) мовы (узьнікненьне каля VIIVIII стагодзьдзяў). Сучасныя навукоўцы ставяць існаваньне такога пэрыяду, як і агульнай старажытнарускае мовы, пад пытаньне.

Глядзіце падрабязьней: Узьнікненьне старабеларускай мовы

Глядзіце падрабязьней: Гісторыя старабеларускай мовы

Глядзіце падрабязьней: Гісторыя сучаснай беларускай мовы

Дыялекталёгія[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Асноўны артыкул: дыялекты беларускай мовы
Этнаграфічная мапа беларусаў і беларускіх гаворак, складзеная Яўхімам Карскім (1903)
Дыялекты беларускае мовы[13]

     Паўночна-ўсходні

     Паўднёва-заходні

     Сярэднебеларускія гаворкі

     Палескія (заходнепалескія гаворкі)

Рысы

     Мяжа беларускіх гаворак (1903, Карскі)

     Усходняя мяжа заходняй групы расейскіх гаворак (1967, Захарава, Арлова)

     Мяжа між беларускімі і ўкраінскімі гаворкамі (1980, Бяўзенка)

На тэрыторыі Беларусі вызначаюць два дыялекты — паўночна-ўсходні і паўднёва-заходні, якія разьдзяляюцца паласой пераходных сярэднебеларускіх гаворак, што палеглі ў аснову літаратурнае мовы пачатку ХХ ст. і большасьці твораў беларускае літаратуры пэрыяду новае гісторыі.

Серад беларускіх дыялектаў як у межах, так і па-за ейнымі межамі адзначаюцца падляскія дыялекты і тудаўлянскія гаворкі. Адзначаецца існаваньне асаблівага крэалізаванага маўленьня — трасянкі.

Літаратурная мова[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

У аснове літаратурнай беларускай мовы (ці сучаснай літаратурнай беларускай мовы) ляжаць сярэднебеларускія гаворкі жывой гутарковай беларускае мовы, у якіх сумяшчаюцца асобныя рысы, уласьцівыя для суседніх гаворак паўночна-ўсходняга і паўднёва-заходняга дыялектаў.

Беларуская літаратурная мова прайшла ў сваім разьвіцьці два асноўныя этапы:

  1. Старабеларуская мова (14 — сярэдзіна 18 ст.), прадстаўленага перакладной канфэсійнай літаратурай, помнікамі юрыдычнай і дакумэнтальна-справавой пісьменнасьці, летапісамі, мясцовымі хронікамі і інш.;
  2. Нацыянальная літаратурная беларуская мова ці сучасная літаратурная беларуская мова (з канца 18 ст.), якая склалася на аснове сярэднебеларускіх гаворак жывой гутарковай народнай мовы.

Статус[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Беларуская мова як асноўная размоўная мова паводле зьвестак перапісу насельніцтва 2009 году.

З 26 студзеня 1990 году да 14 траўня 1995 году (5 год, 3 месяцы і 19 дзён) беларуская мова была адзінай дзяржаўнай мовай Беларусі паводле ейнае Канстытуцыі[14][15]. Да 23 ліпеня 1998 году (8 год, 5 месяцаў і 28 дзён) заставалася адзінай дзяржаўнай паводле Закону аб мовах[16]. Афіцыйны правапіс рэгулюецца Законам ад 23 ліпеня 2008 году «Аб Правілах беларускай артаграфіі і пунктуацыі»[17].

У 5 гмінах Падляскага ваяводзтва Польшчы беларуская мова зьяўляецца дапаможнай паводле прынятай у краіне Эўрапейскае хартыі рэгіянальных моваў або моваў меншасьцяў: у сельскай гміне Гайнаўка і горадзе, гміне Орля, гміне Чыжы і гміне Нараўка. Дапаможнай мовай у Польшчы зьяўляецца мова меншасьці, якая часткова афіцыйна дапушчаная да ўжываньня побач з афіцыйнай мовай. Жыхары гміны маюць права зьвяртацца ў органы гміны на дапаможнай мове і пры яўна выказаным жаданьні атрымліваць на ёй жа адказ. Мова можа выкарыстоўвацца ў якасьці дапаможнай толькі ў гмінах, дзе ня менш як 20% жыхароў вызначаюць яе як мову сваёй нацыянальнай меншасьці, і калі гміна занесеная ў Афіцыйны рэестар гмінаў міністрам па справах веравызнаньня і нацыянальных і этнічных меншасьцяў, які зьяўляецца адказным за яго вядзеньне, на падставе заявы рады гміны[18]. Гмінаў, дзе больш за 20% насельніцтва адносяць сябе да беларусаў, у Польшчы цяпер налічваецца 12,[19] але станам на 2012 году толькі 5 зь іх былі занесеныя ў рэестар гмінаў, дзе выкарыстоўваецца дапаможная мова.

Ва Ўкраіне беларуская мова зьяўляецца мовай нацыянальнай меншасьці. Апрача гэтага, згаданая паводле Закону «Пра захады дзяржаўнай моўнай палітыкі», згодна зь якім пералічаныя ў законе мовы трапляюць пад дзеяньне Эўрапейскай хартыі рэгіянальных моваў або моваў меншасьцяў, прынятай Украінай[20].

Альфабэт[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Асноўны артыкул: Беларускі альфабэт

Афіцыйна ўжываецца толькі кірылічны беларускі альфабэт. У мінулым выкарыстоўвалася лацінка, якая цяпер ужываецца вельмі абмежаваным колам носьбітаў беларускай мовы. Таксама ў мінулым татары Вялікага Княства Літоўскага пісалі на беларускай мове арабскім пісьмом — арабіцай.

Правапіс[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Сучасная беларуская артаграфія будуецца на двух галоўных прынцыпах: фанэтычным і марфалягічным.

  • аканьне: о, э ў словах захоўваецца толькі пад націскам (акрамя выключэньняў), у астатніх выпадках — а: бо́р — бары́, до́ждж — дажджы́ , сэ́рца — сардэ́чны (але: рэвалю́цыя, дэпута́т, дэмакра́тыя)
  • яканьне: е, ё ў першым складзе перад націскам, акрамя выключэньняў, зьмяняецца на я: лё́гкі — лягчэ́й, ле́гчы — ляжа́ць
  • дзеканьне і цеканьне
  • спалучэньні галосных у запазычанных словах: авіяцыя, біялёгія

Глядзіце таксама: Рэформа беларускага правапісу 1933 году, беларуская фанэтыка

Іншыя назвы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Некаторыя прадстаўнікі беларускай інтэлігенцыі (напрыклад, Янка Станкевіч) ужывалі ў дачыненьні да беларускай мовы іншыя назвы, у прыватнасьці, крывіцкая[21], вялікалітоўская[22].

Прадстаўленьне ў кампутары[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Паводле стандарту ISO 639 беларуская мова мае коды be і bel. Таксама два найбольш распаўсюджаныя правапісы беларускае мовы маюць асобныя моўныя тэгі IETF: be-tarask для клясычнага правапісу і be-1959acad для афіцыйнага правапісу паводле кадыфікацыі 1959 году[23].

Глядзіце таксама[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Цікавыя факты[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Адзіны цалкам беларускамоўны тэлеканал «Белсат» дзейнічае ў Польшчы й трансьлюе свае перадачы на Беларусь праз спадарожнік.

Крыніцы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  1. ^ Ілона Іванова. У Магілёве ініцыююць Год роднай мовы // Зьвязда : газэта. — 21 жніўня 2009. — № 156 (26514). — С. 1. — ISSN 1990-763x.
  2. ^ а б Яўген Валошын. Бітва за роднае слова (частка 2) // Зьвязда : газэта. — 29 сьнежня 2010. — № 255 (26862). — С. 5. — ISSN 1990-763x.
  3. ^ а б Газэта «Салідарнасьць». Экспэрты ЮНЭСКА лічаць, што беларуская мова знаходзіцца ў небясьпецы // Белазар, 23 лютага 2009 г. Праверана 10 красавіка 2013 г.
  4. ^ Salminen, Tapani. Europe and Caucasus // Атляс загрожаных моваў сьвету = Atlas of the World’s Languages in Danger / Moseley, Christopher (ed.). — 3rd edn. — Paris: UNESCO Publishing, 2010. — С. 32-42. — 218 (64+154) с. — (Памяць народаў). — ISBN 978-92-3-104096-2
  5. ^ Беларуская мова // Этналёг Праверана 10 красавіка 2013 г.
  6. ^ Вольга Чайкоўская. Скажы мне, ці любіш сваю мову, і я скажу, хто ты // Жырандоля. — 19 лютага 2011. — № 4 (120). — С. 11. — ISSN 1990-763x.
  7. ^ Вольга Чайкоўская. 5 тэзісаў пра сучасны стан беларускай мовы // Жырандоля. — 19 лютага 2011. — № 4 (120). — С. 11. — ISSN 1990-763x.
  8. ^ Вынікі перапісу насельніцтва: для 53% насельніцтва беларуская мова – родная // Радыё «Свабода», 8 верасьня 2010 г. Праверана 10 красавіка 2013 г.
  9. ^ Юры Дракахруст. Беларуская нацыя ў люстэрку моўна-этнічных вынікаў перапісу // Радыё «Свабода», 13 верасьня 2010 г. Праверана 10 красавіка 2013 г.
  10. ^ Аркадзь Жураўскі. Беларуская мова // Этнаграфія Беларусі: Энцыклапедыя; Рэдкалегія: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ, 1989.— 575 с.: іл. ISBN 5-85700-014-9. С. 56.
  11. ^ Максім Гацак. Даль аб межах беларускай мовы і яе ўплыве на расейскую // Telegraf.by, 22 траўня 2013 г. Праверана 22 жніўня 2013 г.
  12. ^ Belarusan // Zaprudnik J. Historical dictionary of Belarus. — Lamham. — London: Scarecrow Press, 1998. P. 46
  13. ^ Беларуская мова: энцыклапедыя // Пад рэд. А. Я. Міхневіча. — Мн.: Беларуская энцыклапедыя імя Петруся Броўкі, 1994. — C. 55.
  14. ^ Мікалай Дземянцей. Закон Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі аб дапаўненьні артыкула 68 Канстытуцыі (Асноўнага Закона) Беларускай ССР // LiveJournal, 13 траўня 2006 г. Праверана 26 красавіка 2013 г.
  15. ^ Сяргей Навумчык. Рэфэрэндум-95 пра сымболіку і мову ня быў легітымным // Радыё «Свабода», 13 траўня 2011 г. Праверана 26 красавіка 2013 г.
  16. ^ Мікалай Дземянцей. Закон ад 26 студзеня 1990 г. «Аб мовах у Рэспубліцы Беларусь» // Нацыянальны цэнтар прававой інфармацыі Рэспублікі Беларусь, 10 ліпеня 2012 г. Праверана 26 красавіка 2013 г.
  17. ^ А.Лукашэнка. Закон Рэспублікі Беларусь «Аб Правілах беларускай артаграфіі і пунктуацыі» // Зьвязда : газэта. — 26 ліпеня 2008. — № 138 (26251). — С. 3. — ISSN 1990-763x.
  18. ^ Grzegorz Bociański. Беларуская мова — дапаможнай мовай у Польшчы // Наша Ніва, 1 чэрвеня 2009 г.
  19. ^ Wykaz gmin, w których nie mniej niż 20% mieszkańców należy do mniejszości narodowych lub etnicznych, albo posługuje się językiem regionalnym. Stan na czerwiec 2002 r. Dane GUS na podstawie wyników narodowego spisu powszechnego ludności i mieszkań. [1]
  20. ^ Украіна (2012) Закон України. Про засади державної мовної політики (нумар 5029-VI), артыкул 7(укр.) Відомості Верховної Ради Праверана 14 студзеня 2014 г.
  21. ^ Ян Станкевіч. Крыўя-Беларусь у мінуласьці. — Менск: Выданне Беларускае Народнае Самапомачы, 1942.
  22. ^ 150 пытанняў і адказаў з гісторыі Беларусі / Уклад. Іван Саверчанка, Зьміцер Санько. — Вільня: Наша Будучыня, 2002.— 238 с. ISBN 9986-9229-6-1.
  23. ^ IANA Language subtag registry

Літаратура[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Вонкавыя спасылкі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]