Беларуская мова
Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі.
| Беларуская (Беларуская) | |
|---|---|
| Ужываецца ў: | Беларусі, Польшчы і 14 іншых краінах |
| Рэгіён: | |
| Колькасьць карыстальнікаў: | 7 – 8 мільёнаў |
| Клясыфікацыя: | Індаэўрапейская Славянскія |
| Афіцыйны статус | |
| Афіцыйная мова ў: | Беларусі |
| Дапаможная мова ў: | 2 гмінах Падляскага ваяводзтва Польшчы |
| Рэгулюецца: | НАНБ |
| Код мовы | |
| ISO 639-1 | be |
| ISO 639-2(B) | bel |
| ISO 639-2(T) | bel |
| SIL | BEL |
Белару́ская мо́ва — славянская мова, на якой размаўляюць беларусы і некаторыя іншыя прадстаўнікі аўтахтоннага насельніцтва Ўсходняй Эўропы. Беларуская мова належыць да ўсходняй групы славянскіх моваў, разам з украінскай і расейскай.
Беларуская мова выкарыстоўваецца на тэрыторыі незалежнай дзяржавы Беларусь, а таксама суседніх дзяржаваў — Латвіі, Летувы, Польшчы, Расейскай Фэдэрацыі, Украіны, сярод прадстаўнікоў беларускай дыяспары ў іншых краінах.
Колькасьць носьбітаў беларускай мовы ў яе стандартызаваных і дыялектных формах, разам з тымі, хто выкарыстоўвае зьмяшаныя варыянты на беларускай аснове (гэтак званую трасянку), прыблізна можна ацаніць у 8 – 9 мільёнаў.
Згодна з апублікаванымі дадзенымі перапісу насельніцтва 1999 году ўсяго з 8.159 мільёнаў беларусаў у межах Рэспублікі Беларусь назвалі сваёй роднай мовай беларускую 85,6% (каля 7 мільёнаў чалавек), і 41,3% — мовай, якой яны карыстаюцца дома. Апрача таго, сваёй роднай мовай прызналі беларускую 67,1% з 395.7 тысяч палякаў, якія пражываюць у Беларусі, 57,6% зь іх размаўляюць дома па-беларуску, паводле дадзеных перапісу.
Зьмест |
[рэдагаваць] Гісторыя
Глядзіце таксама: Старабеларуская мова
[рэдагаваць] Правапіс
[рэдагаваць] Статус
Беларуская мова зьяўляецца афіцыйнай мовай ў Беларусі. Афіцыйны правапіс беларускай мовы рэгулюецца Нацыянальнай акадэміяй навук.
У 2 гмінах Падляскага ваяводзтва Польшчы беларуская мова зьяўляецца дапаможнай: у гміне Гайнаўка і гміне Орля. Дапаможнай мовай у Польшчы зьўляецца мова меншасьці, якая часткова афіцыйна дапушчанае да ўжываньня побач з афіцыйнай мовай. Жыхары гміны маюць права зьвяртацца ў ограны гміны на дапаможнай мове і пры яўна выказаным жаданьні атрымліваць на ёй жа адказ. Мова можа выкарыстоўвацца ў якасьці дапаможнай толькі ў гмінах, дзе для ня менш чым за 20% жыхароў такая мова зьяўляецца мовай нацыянальнай меншасьці, і калі гэтая гміна занесеная ў Афіцыйны рэестар гмінаў, дзе выкарыстоўвацца дапаможная мова, міністрам па справах веравызнаньня і нацыянальных і этнічных меншасьцяў, які зьяўляецца адказным за яго вядзеньне, на падставе заявы рады гміны. Гмінаў, дзе больш за 20% насельніцтва адносяць сябе да беларусаў, у Польшчы цяпер налічваецца 12,[1] але па стане на 13 траўня 2009 году толькі 2 зь іх былі занесеныя ў рэестар гмінаў, дзе выкарыстоўваецца дапаможная мова.[2]
Ва Ўкраіне беларуская мова зьяўляецца мовай нацыянальнай меншасьці.
[рэдагаваць] Альфабэт
Афіцыйна ўжываецца толькі кірыліца (беларуская кірыліца мае шэраг своеасаблівасьцяў, у тым ліку ўнікальную сярод славянскіх моваў літару Ў). У мінуўшчыне выкарыстоўвалася лацінка, якая цяпер ужываецца вельмі абмежаваным колам беларускіх носьбітаў мовы. Таксама ў мінуўшчыне татары Вялікага Княства Літоўскага пісалі на беларускай мове арабскім пісьмом — арабіцай.
| Артаграфія альфабэту | ||
| Зычныя гукі | ||
| кірыліца | лацінка | арабіца |
| Бб | Bb | ب |
| Цц | Cc | |
| Чч | Čč | چ |
| Хх | CHch | ح |
| Дд | Dd | د |
| ДЖдж | DŽdž | ج |
| Фф | Ff | ف |
| Ґґ | Gg | غ |
| Гг | Hh | ه |
| Йй | Jj | ى |
| Кк | Kk | ق |
| Лл | Łł | ل |
| Мм | Mm | م |
| Нн | Nn | ن |
| Пп | Pp | پ |
| Рр | Rr | ر |
| Сс | Ss | ص |
| Шш | Šš | ش |
| Тт | Tt | ط |
| Ўў | Ŭŭ | و |
| Вв | Vv | و |
| Зз | Zz | ض |
| Жж | Žž | ژ |
| ЦЬць | Ćć | س |
| ДЗЬдзь | DŹdź | |
| ЛЬль | Ll | ل |
| НЬнь | Ńń | ن |
| СЬсь | Śś | ث |
| ЗЬзь | Źź | ز |
| ТЬть | TJtj | ت |
| КЬкь | KJkj | ك |
| ' | - | ع |
| Ьь | - | - |
| Галосныя гукі | ||
| кірыліца | лацінка | |
| Aa | Aa | |
| Іі | Ii | |
| Oo | Oo | |
| Уу | Uu | |
| Ээ | Ee | |
| Ыы | Yy | |
| Яя | JAja | |
| Ёё | JOjo | |
| Юю | JUju | |
| Ее | JEje | |
[рэдагаваць] Дыялекты. Гаворкі. Народна-дыялектная мова.
На тэрыторыі Беларусі вызначаюць два дыялекты — паўночна-ўсходні і паўднёва-заходні, якія разьдзяляюцца паласой пераходных сярэднебеларускіх гаворак.
- Паўднёва-заходні
- а таксама трасянка
[рэдагаваць] Нацыянальная беларуская літаратурная мова (ці сучасная беларуская літаратурная мова)
У аснове нацыянальнай беларускай літаратурнай мовы (ці сучаснай беларускай літаратурнай мовы) ляжаць сярэднебеларускія гаворкі жывой гутарковай беларускай мовы, ў якіх сумяшчаюцца асобныя рысы, уласьцівыя суседнім гаворкам поўнача-усходняга і паўднёва-заходняга дыялектаў.
Беларуская літаратурная мова прайшла ў сваім разьвіцьці два асноўных пэрыяды: 1) старабеларуская літаратурна-пісьмовая мова (14 - сярэдзіна 18 ст.), прадстаўленага перакладной канфэсійнай літаратурай, помнікамі юрыдычнай і дакумэнтальна-справавой пісьменнасьці, летапісамі, мясцовымі хронікамі і інш.; 2) нацыянальная беларуская літаратурная мова ці сучасная беларуская літаратурная мова (з канца 18 ст.), якая склалася на аснове сярэднебеларускіх гаворак жывой гутарковай народнай мовы.
[рэдагаваць] Iншыя назвы
Крывіцкая, вялікалітоўская мова.
[рэдагаваць] Прадстаўленьне ў кампутары
Паводле ISO 639 беларуская мова мае код be альбо bel. Таксама два найбольш распаўсюджаныя правапісы беларускай мовы маюць асобныя моўныя тэгі IETF: be-tarask для клясычнага правапісу і be-1959acad для акадэмічнага («урадавага») правапісу, па ўзору кадыфікаванага ў 1959 годзе[3].
[рэдагаваць] Крыніцы
- ^ Wykaz gmin, w których nie mniej niż 20% mieszkańców należy do mniejszości narodowych lub etnicznych, albo posługuje się językiem regionalnym[1]
- ^ Беларуская мова - дапаможнай мовай у Польшчы Grzegorz Bociański // Наша Ніва, 1 чэрвеня 2009 г.
- ^ IANA Language subtag registry
[рэдагаваць] Літаратура
- Сцяцко П.У. Уводзіны ў мовазнаўства: Дапаможнік./ П.У. Сцяцко.- Гродна:ГрДУ, 2001. - 229. ISBN 985-417-278-3
- Зьміцер Саўка і інш. Беларускі клясычны правапіс. - Вільня-Менск, 2005.
- Аняменне: з хронікі знішчэння беларускай мовы. - Вільня: Gudas, 2000. - 320 с. ISBN 998-6951-82-7
- Крывіцкі А.А. Наша родная мова. Навук.-папул. нарыс. Выданне 3-е, дапрац. - Мн. "Нар. асвета", 1973. -192 с.
[рэдагаваць] Вонкавыя спасылкі
- Беларускі клясычны правапіс
- Праект закону Рэспублікі Беларусь «Аб Правілах беларускай арфаграфіі і пунктуацыі»
- БЕЛОРУССКИЙ ЯЗЫК. (Лингвистический энциклопедический словарь. - М., 1990. - С. 71-72)
- Падручнік беларускае мовы
| Славянскія мовы | |||
| Усходнеславянскія | беларуская | старабеларуская† | расейская | русінская | украінская | ||
| Заходнеславянскія | чэская | сылеская | кашубская | горнасорбская | палабская† | польская | славацкая | дольнасорбская | ||
| Паўднёваславянскія | баўгарская | царкоўнаславянская | македонская | стараславянская† | сэрбская | басьнійская | харвацкая | чарнагорская | славенская | ||
| Іншыя | праславянская† | русенорск† | славянасэрбская† | словіё | ||
| †мёртвая мова | |||

