Беларуская мова
Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі.
|
|
Гэта — накід артыкула пра адну з моваў сьвету. |
|---|
| Беларуская Беларуская |
|
| Ужываецца ў | Беларусі, Польшчы і 14 іншых краінах |
|---|---|
| Колькасьць карыстальнікаў | 7 – 8 мільёнаў |
| Клясыфікацыя | Індаэўрапейская Беларуская |
| Афіцыйны статус | |
| Афіцыйная мова ў | Беларусі |
| Дапаможная мова ў | 3 гмінах Падляскага ваяводзтва Польшчы |
| Рэгулюецца | НАНБ |
| Код мовы | |
| ISO 639-1 | be |
| ISO 639-2(B) | bel |
| ISO 639-2(T) | bel |
| SIL | BEL |
 |
|
Белару́ская мо́ва — славянская мова, на якой размаўляюць беларусы і некаторыя іншыя прадстаўнікі аўтахтоннага насельніцтва Ўсходняй Эўропы. Беларуская мова належыць да ўсходняй групы славянскіх моваў, разам з украінскай і расейскай.
Беларуская мова выкарыстоўваецца на тэрыторыі незалежнай дзяржавы Беларусь, а таксама суседніх дзяржаваў — Латвіі, Летувы, Польшчы, Расейскай Фэдэрацыі, Украіны, сярод прадстаўнікоў беларускай дыяспары ў іншых краінах.
Колькасьць носьбітаў беларускай мовы ў яе стандартызаваных і дыялектных формах, разам з тымі, хто выкарыстоўвае зьмяшаныя варыянты на беларускай аснове (гэтак званую трасянку), прыблізна можна ацаніць у 8 – 9 мільёнаў.
Згодна з апублікаванымі дадзенымі перапісу насельніцтва 1999 году ўсяго з 8.159 мільёнаў беларусаў у межах Рэспублікі Беларусь назвалі сваёй роднай мовай беларускую 85,6% (каля 7 мільёнаў чалавек), і 41,3% — мовай, якой яны карыстаюцца дома. Апрача таго, сваёй роднай мовай прызналі беларускую 67,1% з 395.7 тысяч палякаў, якія пражываюць у Беларусі, 57,6% зь іх размаўляюць дома па-беларуску, паводле дадзеных перапісу.
Зьмест |
[рэдагаваць] Гісторыя
Глядзі таксама: Старабеларуская мова
|
|
Гэта — накід артыкула. |
|---|
[рэдагаваць] Правапіс
Сучасная беларуская артаграфія будуецца на двух галоўных прынцыпах: фанэтычным і марфалягічным.
- аканьне: о, э ў словах захоўваецца толькі пад націскам (акрамя выключэньняў), у астатніх выпадках - а: бо́р - бары́, до́ждж - дажджы́ (але: рэвалю́цыя, дэпута́т, дэмакра́тыя)
- яканьне: е, ё ў першым складзе перад націскам, акрамя выключэньняў, зьмяняецца на я: лё́гкі, лягчэ́й, ле́гчы - ляжа́ць (у акадэмічным правапісе з-за розьніцы ў запазычаньнях і расейфікацыі існуюць выключэньні: меда́ль, дзевя́ты, васемна́ццаць і гэтак далей)
- дзеканьне і цеканьне
- спалучэньні галосных у запазычанных словах: авіяцыя, біялёгія
|
|
Гэта — накід артыкула. |
|---|
Глядзі таксама: Рэформа беларускага правапісу 1933 году
[рэдагаваць] Статус
Беларуская мова зьяўляецца афіцыйнай мовай ў Беларусі. Афіцыйны правапіс беларускай мовы рэгулюецца Нацыянальнай акадэміяй навук.
У 3 гмінах Падляскага ваяводзтва Польшчы беларуская мова зьяўляецца дапаможнай: у гміне Гайнаўка, гміне Орля і гміне Нараўка. Дапаможнай мовай у Польшчы зьўляецца мова меншасьці, якая часткова афіцыйна дапушчанае да ўжываньня побач з афіцыйнай мовай. Жыхары гміны маюць права зьвяртацца ў ограны гміны на дапаможнай мове і пры яўна выказаным жаданьні атрымліваць на ёй жа адказ. Мова можа выкарыстоўвацца ў якасьці дапаможнай толькі ў гмінах, дзе для ня менш чым за 20% жыхароў такая мова зьяўляецца мовай нацыянальнай меншасьці, і калі гэтая гміна занесеная ў Афіцыйны рэестар гмінаў, дзе выкарыстоўвацца дапаможная мова, міністрам па справах веравызнаньня і нацыянальных і этнічных меншасьцяў, які зьяўляецца адказным за яго вядзеньне, на падставе заявы рады гміны [1]. Гмінаў, дзе больш за 20% насельніцтва адносяць сябе да беларусаў, у Польшчы цяпер налічваецца 12,[2] але па стане на 21 верасьня 2009 году толькі 3 зь іх былі занесеныя ў рэестар гмінаў, дзе выкарыстоўваецца дапаможная мова.
Ва Ўкраіне беларуская мова зьяўляецца мовай нацыянальнай меншасьці.
[рэдагаваць] Альфабэт
Глядзі падрабязьней: Беларускі альфабэт
Афіцыйна ўжываецца толькі кірылічны беларускі альфабэт. У мінулым выкарыстоўвалася лацінка, якая цяпер ужываецца вельмі абмежаваным колам беларускіх носьбітаў мовы. Таксама ў мінулым татары Вялікага Княства Літоўскага пісалі на беларускай мове арабскім пісьмом — арабіцай.
| Беларускі альфабэт | ||
| Зычныя гукі | ||
| кірыліца | лацінка | арабіца |
| Бб | Bb | ب |
| Цц | Cc | |
| Чч | Čč | چ |
| Хх | CHch | ح |
| Дд | Dd | د |
| ДЖдж | DŽdž | ج |
| Фф | Ff | ف |
| Ґґ | Gg | غ |
| Гг | Hh | ه |
| Йй | Jj | ى |
| Кк | Kk | ق |
| Лл | Łł | ل |
| Мм | Mm | م |
| Нн | Nn | ن |
| Пп | Pp | پ |
| Рр | Rr | ر |
| Сс | Ss | ص |
| Шш | Šš | ش |
| Тт | Tt | ط |
| Ўў | Ŭŭ | و |
| Вв | Vv | و |
| Зз | Zz | ظ |
| Жж | Žž | ژ |
| ЦЬць | Ćć | س |
| ДЗЬдзь | DŹdź | |
| ЛЬль | Ll | ل |
| НЬнь | Ńń | ن |
| СЬсь | Śś | ث |
| ЗЬзь | Źź | ز |
| ТЬть[Крыніца?] | TJtj[Крыніца?] | ت |
| КЬкь[Крыніца?] | KJkj[Крыніца?] | ك |
| ' | - | ع |
| Ьь | - | - |
| Галосныя гукі | ||
| кірыліца | лацінка | |
| Aa | Aa | |
| Іі | Ii | |
| Oo | Oo | |
| Уу | Uu | |
| Ээ | Ee | |
| Ыы | Yy | |
| Яя | JAja | |
| Ёё | JOjo | |
| Юю | JUju | |
| Ее | JEje | |
[рэдагаваць] Дыялекты. Гаворкі. Народна-дыялектная мова.
Паўночна-ўсходні
Паўднёва-заходні
Сярэднебеларускія гаворкі
Палескія (заходнепалескія гаворкі)
РысыМяжа беларускіх гаворак (1903, Карскі)
Мяжа між беларускімі і расейскімі гаворкамі (1967, Захавара, Арлова)
Мяжа між беларускімі і ўкраінскімі гаворкамі (1980, Бяўзенка)
На тэрыторыі Беларусі вызначаюць два дыялекты — паўночна-ўсходні і паўднёва-заходні, якія разьдзяляюцца паласой пераходных сярэднебеларускіх гаворак.
- Паўднёва-заходні
- а таксама трасянка
[рэдагаваць] Нацыянальная беларуская літаратурная мова (ці сучасная беларуская літаратурная мова)
У аснове нацыянальнай беларускай літаратурнай мовы (ці сучаснай беларускай літаратурнай мовы) ляжаць сярэднебеларускія гаворкі жывой гутарковай беларускай мовы, ў якіх сумяшчаюцца асобныя рысы, уласьцівыя суседнім гаворкам поўнача-усходняга і паўднёва-заходняга дыялектаў.
Беларуская літаратурная мова прайшла ў сваім разьвіцьці два асноўных пэрыяды: 1) старабеларуская літаратурна-пісьмовая мова (14 - сярэдзіна 18 ст.), прадстаўленага перакладной канфэсійнай літаратурай, помнікамі юрыдычнай і дакумэнтальна-справавой пісьменнасьці, летапісамі, мясцовымі хронікамі і інш.; 2) нацыянальная беларуская літаратурная мова ці сучасная беларуская літаратурная мова (з канца 18 ст.), якая склалася на аснове сярэднебеларускіх гаворак жывой гутарковай народнай мовы.
[рэдагаваць] Iншыя назвы
Некаторыя прадстаўнікі беларускай інтэлігенцыі (напрыклад, Янка Станкевіч) называлі мову іншымі назвамі, у прыватнасьці, крывіцкая[3], вялікалітоўская[4].
[рэдагаваць] Прадстаўленьне ў кампутары
Паводле стандарту ISO 639 беларуская мова мае коды be і bel. Таксама два найбольш распаўсюджаныя правапісы беларускай мовы маюць асобныя моўныя тэгі IETF: be-tarask для клясычнага правапісу і be-1959acad для акадэмічнага («урадавага») правапісу, па ўзору кадыфікаванага ў 1959 годзе[5].
[рэдагаваць] Крыніцы
- ^ Беларуская мова - дапаможнай мовай у Польшчы Grzegorz Bociański // Наша Ніва, 1 чэрвеня 2009 г.
- ^ Wykaz gmin, w których nie mniej niż 20% mieszkańców należy do mniejszości narodowych lub etnicznych, albo posługuje się językiem regionalnym[1]
- ^ http://www.jivebelarus.net/history/gistografia/kryuja-bielarus-at-ancient-time.html?page=8
- ^ 150 пытанняў і адказаў з гісторыі Беларусі. Менск, 1999
- ^ IANA Language subtag registry
[рэдагаваць] Літаратура
- Сцяцко П.У. Уводзіны ў мовазнаўства: Дапаможнік./ П.У. Сцяцко.- Гродна:ГрДУ, 2001. - 229. ISBN 985-417-278-3
- Зьміцер Саўка і інш. Беларускі клясычны правапіс. - Вільня-Менск, 2005.
- Аняменне: з хронікі знішчэння беларускай мовы. - Вільня: Gudas, 2000. - 320 с. ISBN 998-6951-82-7
- Крывіцкі А.А. Наша родная мова. Навук.-папул. нарыс. Выданне 3-е, дапрац. - Мн. "Нар. асвета", 1973. -192 с.
[рэдагаваць] Вонкавыя спасылкі
- Беларускі клясычны правапіс
- Праект закону Рэспублікі Беларусь «Аб Правілах беларускай арфаграфіі і пунктуацыі»
- БЕЛОРУССКИЙ ЯЗЫК. (Лингвистический энциклопедический словарь. - М., 1990. - С. 71-72)
- Падручнік беларускае мовы
| Беларуская мова | |
|---|---|
| Гісторыя | |
| Дыялекты | |
| Літаратурныя мовы | |
| Правапісы | |
| Сыстэмы пісьма | |
| Раманізацыя | |
