Украіна

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі
Перайсьці да: навігацыі, пошуку
Украіна
укр. Україна
Сьцяг Украіны Герб Украіны
(Сьцяг) (Герб)
Дзяржаўны гімн
«Ще не вмерла України»
Месцазнаходжаньне Украіны
Афіцыйная мова украінская
Сталіца Кіеў
Найбуйнейшы горад Кіеў
Форма кіраваньня Парлямэнцка-
прэзыдэнцкая рэспубліка[1]
Аляксандар Турчынаў (в.а.)
Арсень Яцэнюк[2]
Плошча
 • агульная
 • адсотак вады
44-е месца ў сьвеце
603 628 км²
7%
Насельніцтва
 • агульнае (2013)
 • шчыльнасьць
29-е месца ў сьвеце
45 439 822[3]
76/км²
СУП
 • агульны (2008)
 • на душу насельніцтва
34-е месца ў сьвеце
$337,268 млрд
$7342
Валюта Грыўна (UAH)
Часавы пас
 • улетку
EET (UTC+2)
EEST (UTC+3)
Незалежнасьць
— ад СССР

24 жніўня 1991
Аўтамабільны знак UA
Дамэн верхняга ўзроўню .ua
Тэлефонны код +380
Мапа Ўкраіны

Украі́на (па-ўкраінску: Україна) — дзяржава ва Ўсходняй Эўропе, мяжуе зь Беларусяй на поўначы, Расеяй на ўсходзе, Вугоршчынай, Польшчай і Славаччынай на захадзе, Румыніяй і Малдовай на паўднёвым захадзе. Амываецца Чорным і Азоўскім морамі на поўдні.

Паводле плошчы Ўкраіна займае 44-е месца ў сьвеце і першае месца — сярод краінаў, цалкам разьмешчаных у Эўропе (Расея, эўрапейская плошча якой значна большая, разьмешчаная ў Эўропе толькі часткова).[4]

Назва[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Асноўны артыкул: Назвы Ўкраіны

Існуюць дзьве асноўныя вэрсіі паходжаньня назвы Ўкраіны. Першая вэрсія палягае ў тым, што назва «Ўкраіна» азначае «ля краю», ля мяжы (сугучна беларускаму «ускраіна»), бо ўкраінскі этнас сфармаваўся на польска-татарскім памежжы. Прыхільнікі другой вэрсіі сьцьвяржаюць, што назва «Ўкраіна» паходзіць ад слова «краіна» і прыводзяць той факт, што гэтая назва зьяўляецца ў гістарычных дакумэнтах значна раней, чым узьнікла казацтва.

Гісторыя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Асноўны артыкул: Гісторыя Ўкраіны

Тэрыторыя Ўкраіны ў сучасных межах сфармавалася ў 1954 годзе, а дагэтуль яе часткі часам належалі да дзяржаваў абсалютна розных культур.

Даславянскі пэрыяд (да 8 ст.)[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

На ўзьбярэжжы Крыму з 8 ст. да н. э. узьнікаюць грэцкія калёніі, галоўныя зь якіх — Херсанес (каля Севастопалю) і Пантыкапей — паступова сталі цэнтрамі дзяржаўных фармаваньняў. Гэтыя землі з 1 ст. да н. э. трапілі пад уплыў Рыму.

На стэпавай частцы Ўкраіны пануюць качавыя плямёны: кімэрыйцы (9 ст. да н. э. — 7 ст. да н. э.), скіфы (7—3 ст.ст. да н. э.), сарматы (3 ст. да н. э. — 3 ст.).

Пра насельнікаў паўночнае Ўкраіны гэтага часу вядома зусім мала.

Пэрыяд Кіеўскай Русі й Бізантыйскай імпэрыі (8—14 стст.)[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

З 4 стагодзьдзя пачынаецца эпоха Вялікага Перасяленьня народаў. Праз украінскія стэпы праходзяць плямёны готаў, потым — гунаў, яшчэ пазьней — аланаў.

З 8 стагодзьдзя Паўночную і цэнтральную Ўкраіну засяляюць усходнеславянскія плямёны, сярод якіх былі паляне, драўляне, севяране ды іншыя. Паступова на гэтых землях фармуецца гэтак званая Кіеўская Русь — першае ўсходнеславянскае дзяржаўнае ўтварэньне. З 862 году Кіеўскай Русьсю кіруе вараская дынастыя Рурыкавічаў. Найбольшы росквіт Кіеўскай Русі прыпадае на 10 стагодзьдзе, калі Кіеў пазбаўляецца ад хазарскай залежнасьці, а потым і цалкам зьнішчае Хазарыю як дзяржаву. Зрабіўшы гэта, Кіеў, аднак, адкрыў прычарнаморскія стэпы для пранікненьня качавых плямёнаў: печанегаў, торкаў ды полаўцаў (кіпчакоў), якія прынесьлі старажытнарускай дзяржаве багата клапот.

З 12 стагодзьдзя Кіеўская Русь распадаецца на асобныя княствы. На тэрыторыі Ўкраіны найгалаўнейшымі княствамі былі Кіеўскае, Чарнігаўскае, Галіцкае ды Валынскае.

У 13 стагодзьдзі праз Кіеўскую Русь праходзяць орды мангола-татар. Карыстаючыся фэадальнай раздробленасьцю, яны досыць лёгка падаўляюць супраціў мясцовых князёў і абкладаюць рускія гарады даніной.

Антычныя гарады чарнаморскага ўзьбярэжжа пасьля распаду Рымскай імпэрыі трапляюць пад палітычны й культурны ўплыў Бізантыі. Найбуйнейшым горадам тут застаецца Херсанес (у сярэднявечча вядомы як Херсон). У 12 стагодзьдзі ў горнай частцы Крыму ўзьнікла дзяржава Тэадора, на базе насельнікаў якой узьнікла народнасьць крымскіх грэкаў, або тэадарытаў. Яе помнікамі зьяўляюцца пячорныя гарады Крыму — Чуфут-Кале, Эскі-Кермен ды іншыя. Стэпавы Крым ад 13 стагодзьдзя трапляе пад уладу татар.

Польска-літоўскі й турэцкі пэрыяд (14 ст. — канец 18 ст.)[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Ад 14 стагодзьдзя мангола-татарская дзяржава, галоўным чынам празь міжусобіцы, аслабляецца. Затое ўплыў Вялікага Княства Літоўскага, якое ўзьнікла ў 13 стагодзьдзі, істотна ўзмацніўся ад часоў княжаньня Гедыміна (пачатак 14 ст.). Ён устанавіў пратэктарат над Кіеўскім княствам.

У 1362 годзе літоўскі князь Альгерд разьбіў татар у бітве на Сініх Водах і далучыў Кіеў да Вялікага княства Літоўскага. Гэтая падзея мела вялікае сымбалічнае значэньне, бо Літва, як і Масква, прэтэндавала на званьне пераемніка Кіеўскай Русі, і на пачатку была бясспрэчным лідэрам у «зьбіраньні» рускіх земляў.

Напрыканцы 14 стагодзьдзя пачынаецца палітычная й культурная экспансія Польшчы. У 1387 годзе Польшча захапіла Галічыну.

З канца 15 стагодзьдзя ўзмацняецца Маскоўская дзяржава, якая ў канцы 15 — пачатку 16 стагодзьдзяў захапіла ў Літвы частку земляў.

З 15 стагодзьдзя на літоўска-крымскім памежжы ўзьнікае казацтва, якое аказала вырашальны ўплыў на фармаваньне ўкраінскага этнасу. Этнічная тэрыторыя Ўкраіны, выцягнутая з захаду на ўсход, і цяпер прыкладна адпавядае былой мяжы між Літвою (Польшчаю) ды Крымскім ханствам.

У 1569 годзе, карыстаючыся цяжкім становішчам Літвы, якая вяла вайну з Масковіяй, Польшча захапіла Валынь, Падляшша, украінскае Палесьсе і Кіеўшчыну, г. зн. усе ўкраінскія землі, якія дагэтуль належалі Літве.

У 1596 годзе была заключаная Берасьцейская унія, паводле якой Кіеўская мітраполія перайшла пад уладу Рыму.

Багдан Хмяльніцкі

Палітыка апалячваньня ды акаталічваньня прывяла да антыпольскіх паўстаньняў на ўкраінскіх землях. Наймацнейшае зь іх, пад кіраўніцтвам Багдана Хмяльніцкага, пачалося ў 1648 годзе. Пасьля шэрагу паразаў Хмяльніцкі быў вымушаны перайсьці пад пратэктарат Масковіі, што адбылося ў 1654 годзе на Пераяслаўскай радзе. Гэтая падзея выклікала вайну Расеі з Рэччу Паспалітай, у выніку якой да Масковіі адышлі значныя тэрыторыі, у тым ліку горад Кіеў.

Крым з 15 стагодзьдзя цалкам падпарадкоўваецца Крымскаму ханству, адной з рэштак Залатой Арды і пратэктарату Асманскай імпэрыі. На базе нашчадкаў мангола-татар, а таксама іншых народнасьцяў, тут фармуецца крымскататарскі этнас, які складаў большасьць на паўвостраве аж да сталінскай дэпартацыі 1944 году. Акрамя ўласна Крыму, ханства займала тэрыторыі ўкраінскага Прычарнамор’я і Прыазоўя, а таксама вялікую частку сёньняшняга Краснадарскага краю Расеі.

У 18 стагодзьдзі Польшча ды Крымскае ханства аслаблі й сталі ахвярамі агрэсіўных суседзяў. У выніку трох падзелаў Польшчы (17721795) украінскія землі Польшчы адыйшлі да Расеі, акрамя Галіччыны. Галіччына, а таксама Закарпацьце ды Букавіна (большая частка цяперашняй Чарнавіцкай вобласьці) адыйшлі да Аўстра-Вугорскай імпэрыі.

Крымскае ханства было анэксаванае Расеяй у 1783 годзе.

Пэрыяд Расейскай і Аўстрыйскай імпэрыяў (канец 18 ст. — 1917)[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

З канца 18 стагодзьдзя і да Першай сусьветнай вайны ўкраінскімі землямі валодалі Расея й Аўстрыя.

На ўкраінскіх тэрыторыях з канца 18 стагодзьдзя пачынаецца рух украінскага адраджэньня. Найбольш ён быў пашыраны на аўстрыйскіх тэрыторыях (Галічына) — празь меншую жорсткасьць тамтэйшага рэжыму — дзе дзейнічалі Іван Франко, Міхайла Грушэўскі ды іншыя выдатныя асобы ўкраінскага адраджэньня.

Савецкі пэрыяд (1917—1991)[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Першая сусьветная вайна прывяла да краху некалькіх імпэрыяў, у ліку якіх былі Расея й Аўстрыя. Такім чынам, у падняволеных народаў узьнік шанец на самавызначэньне.

17 сакавіка 1917 году, хутка пасьля Лютаўскай рэвалюцыі 1917 году ў Расеі, была створаная Украінская Цэнтральная Рада. 20 лістапада 1917 году была створаная Ўкраінская Народная Рэспубліка, а 25 студзеня 1918 году была абвешчаная яе незалежнасьць. На аўстрыйскай тэрыторыі была створаная Заходнеўкраінская рэспубліка, якая прыядналася да УНР.

У той жа час, 25 сьнежня 1917 году ў Харкаве бальшавікі старылі альтэрнатыўную УНР, якая ў 1919 годзе была пераназваная ва Ўкраінскую Савецкую Сацыялістычную Рэспубліку. Пачалася барацьба паміж гэтымі дзьвюма дзяржавамі. УССР апіралася на бальшавікоў, а УНР — спачатку на немцаў, а потым — на палякаў. У выніку Галічына й Валынь адыйшлі да Польшчы, Закарпацьце — да Чэхаславаччыны, Букавіна й Бэсарабія — да Румыніі, а на большай частцы Ўкраіны ўсталявалася савецкая ўлада. Крым быў уключаны ў склад РСФСР на правах аўтаномнай рэспублікі.

30 сьнежня 1922 годзе УССР ўвайшла ў склад СССР.

У 1934 годзе сталіца УССР была перанесеная з Харкава ў Кіеў.

У 1938 годзе ў выніку падзелу Чэхаславакіі Закарпацьце адыйшло да Вугоршчыны.

У верасьні 1939 году ўкраінскія землі, што належалі Польшчы, былі занятыя савецкай арміяй і далучаныя да УССР (аб'яднаньне Украіны (1939)). У 1940 годзе да УССР была далучаная Паўночная Букавіна й Паўднёвая Бэсарабія.

У 19411942 гг. тэрыторыя Ўкраіны была акупаваная нямецкімі войскамі. Нацысцкія ўлады ўсталявалі жорсткі акупацыйны рэжым. Былі зьнічшаныя сотні тысячаў мірных жыхароў. У 19431944 гг. Украіна была вызваленая ад нацыстаў.

Пасьля Вялікай Айчыннай Вайны да Ўкраіны было далучанае Закарпацьце. Частка Галічыны была перададзеная Польшчы.

У 1954 годзе Ўкраіне быў перададзены Крым.

Сучасны (незалежны) пэрыяд (з 1991 г.)[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

24 жніўня 1991 году Вярхоўная Рада Ўкраіны абвесьціла незалежнасьць Украіны, якая была пацьвержаная на ўсеўкраінскім рэфэрэндуме 1 сьнежня 1991 году. У сьнежні гэтага ж году былі падпісаныя белавескія пагадненьні аб скасаваньні СССР і стварэньні Садружнасьці Незалежных Дзяржаваў, да складу якое ўвайшла й Украіна.

Першым прэзыдэнтам незалежнай Украіны стаў Леанід Краўчук.

Пасьля развалу СССР былыя савецкія рэспублікі, у тым ліку й Украіна, трапілі ў глыбокі крызыс, які прывёў да зьбядненья насельніцтва, гіпэрінфляцыі, масаваму беспрацоўю.

У 1992 годзе адбыўся царкоўны раскол, калі былы Мітрапаліт Украіны Філарэт абвесьціў сябе Кіеўскім Патрыярхам. Кіеўскі патрыярхат ня быў вызнаны ніводным зь іншых праваслаўных патрыярхатаў, але быў падтрыманы ўкраінскімі ўладамі, што паглыбіла раскол украінскага грамадзтва.

У 1994 годзе на датэрміновых прэзыдэнцкіх выбарах перамогу атрымаў Леанід Кучма. Ён кіраваў краінай 10 гадоў.

28 чэрвеня 1996 году Вярхоўная Рада ўхваліла Канстытуцыю Ўкраіны.

У лістападзе 2004 году адбыліся прэзыдэнцкія выбары, на якіх перамогу атрымаў Віктар Януковіч. Але яго супернік Віктар Юшчанка ня вызнаў вынікі выбараў, заявіўшы аб іх фальсыфікацыі. Яго падтрымалі шырокія колы грамадзтва, асабліва ў заходняй частцы краіны, а таксама ЗША і краіны Эўразьвяза. Юшчанка пачаў кампанію грамадзянскага супраціву, вядомую як Аранжавая рэвалюцыя. Яе вынікам стала скасаваньне вынікаў выбараў і правядзеньне паўторнага галасаваньня, у якім перамог Юшчанка. Адначасна Вярхоўная Рада ўхваліла зьмены да Канстытуцыі, зьмяніўшы выбарчую сыстэму й пазбавіўшы Прэзыдэнта шэрагу паўнамоцтваў, у тым ліку права фармаваньня ўраду.

У сакавіку 2006 году адбыліся парлямэнцкія выбары, на якіх найбольшую колькасьць галасоў набрала Партыя рэгіёнаў. Але партыі «Наша Ўкраіна» ды Усеўкраінскае аб’яднаньне «Бацькаўшчына» разам набралі прыкладна такую ж колькасьць галасоў. У выніку вырашальнаю стала пазыцыя больш дробных партыяў. Кааліцыя між «аранжавымі» партыямі не была створаная, а Сацыялістычная партыя Аляксандра Мароза перайшла ад «аранжавага» блёку да Партыі Рэгіёнаў і разам зь імі ды камуністамі стварыла Антыкрызысную кааліцыю. Прэм’ер-міністрам Украіны стаў Віктар Януковіч. У траўні 2007 году Прэзыдэнт Украіны Віктар Юшчанка распусьціў Вярхоўную Раду Ўкраіны і прызначыў датэрміновыя выбары. Праз супраціў апазыцыі, гэтыя выбары адбыліся толькі 30 верасьня. Паводле вынікаў гэтых выбараў, у Вярхоўнай Радзе Ўкраіны была сфармавана кааліцыя з БЮЦ і НУ — НС. Юлія Цімашэнка ізноў стала прэм’ер-міністам.

З 2010 году на пасадзе Прэзыдэнта краіны знаходзіцца Віктар Януковіч.

Глядзіце таксама: Эўрамайдан

Прыродныя ўмовы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Украіна разьмяшчаецца ў паўднёва-заходняй частцы Усходне-Эўрапейскай раўніны, на яе тэрыторыі знаходзяцца Карпацкія (часткова) і Крымскія горы. Навышэйшы пункт Украіны — гара Гавэрла (Карпаты) — 2061 м над узроўнем мора. Найвышэйшая гара Крыму — Раман-Кош (1545 м).

Найважнейшымі мінэральнымі багацьцямі Ўкраіны зьяўляюцца вугаль (Данбас), жалезныя (Крывы Рог, Крамянчуг, Запарожжа, Керчанская п-а) і марганцавыя (Нікапаль) руды, а таксама руды каляровых мэталаў (Запароская вобл.). На паўночным усходзе і ў Перадкарпацьці ёсьць радовішчы нафты і газу, а таксама калійных соляў. Хімічная сыравіна прадстаўлена солямі рознага паходжаньня (заліў Сіваш у Азоўскім моры) і прыроднай серай (Роздал у Львоўскай вобласьці). На поўдні краіны ёсьць вялікія радовішчы крэйды і кааліну.

У кліматычных адносінах раўнінная тэрыторыя Ўкраіны падзяляецца на тры зоны. На поўначы, у Палесьсі, дзе разьмяшчаецца зона зьмешаных лясоў, лета прахалоднае, зіма сьнежная і мяккая. Шырокая паласа лесастэпу, якая ляжыць у цэнтры краіны, адрозьніваецца спрыяльным умерана кантынэнтальным кліматам з прахалоднай зімой і цёплым летам, што робіць гэты рэгіён найболей спрыяльным для пражываньня людзей і вядзеньня гаспадаркі. Разьмешчаная на поўдні зона стэпу адрозьніваецца найбольшай кантынэнтальнасьцю, гарачым сухім летам і маласьнежнай зімой.

Своеасаблівы клімат горных раёнаў Украіны. Паўднёвы бераг Крыму мае субтрапічны міжземнаморскі клімат зь вільготнай зімой і засушлівым летам. Украінскія Карпаты адрозьніваюцца ўмерана кантынэнтальным кліматам зь вільготнай мяккай зімою і негарачым летам. Найбольшая колькасьць ападкаў фіксуецца ў Карпатах (да 2000 мм у год), найменшае ў Заходнім Крыме (каля 300 мм у год).

Галоўная рака Ўкраіны — Дняпро. Перасякаючы Ўкраіну з поўначы на поўдзень, яна дзеліць краіну на дзьве прыкладна роўныя часткі. Іншыя буйныя рэкі — Днестр і Паўднёвы Буг. Праз дэльту Дунаю праходзіць мяжа Ўкраіны з Румыніяй.

На тэрыторыі Ўкраіны знаходзіцца больш за 3 тысячы азёраў, у асноўным дробных, плошчаю да 0,1 км². Большая іх частка разьмешчана ў Палесьсі, на поўначы краіны. У Адэскай вобласьці, каля Дунаю, знаходзіцца група азёраў, якія сфармаваліся як затопленыя вусьця прытокаў Дунаю. Найбольшае возера Ўкраіны — Сасык (Кундук) (210 м²) у Адэскай вобласьці. Найглыбейшае возера краіны — Сьвіцязь (55 м), найбольшае з Шацкіх азёраў, што знаходзяцца ў Валынскай вобласьці. На Дняпры створаны велізарныя вадасховішчы (Кіеўскае і інш.).

Нягледзячы на сваю шматлікасьць, рэкі Ўкраіны пераважна малаводныя, за выняткам Дняпра, таму краіна адчувае недахоп водных рэсурсаў. Асабліва бедныя воднымі рэсурсамі паўднёвы ўсход Украіны і Крымская паўвыспа. На горных жа рэках у Карпатах часта здараюцца паводкі.

Дзьве трэці тэрыторыі Ўкраіны пакрыты ўрадлівымі чарназёмнымі глебамі. На поўначы краіны пераважаюць шэрыя лясныя ды дзярнова-падзолістыя глебы, у сухіх стэпах поўдню — каштанавыя.

На раўніннай частцы краіны выдзеляюцца тры прыродныя зоны: лясную (на поўначы), лесастэпавую (у сярэдняй частцы) і стэпавую (на поўдні).

Лясной зоне ўласьцівыя мяшаныя і шыракалістыя лясы зь белай піхтай, хвояй, букам і дубам. У лесастэпах пераважае дуб. У стэпах найбольш пашыраныя злакавыя травы: тыпчак, кавыль, цімафееўка, пырнік. У Карпатах расьце бук, дуб, елка, піхта, у Крымскіх гарах — бук, дуб, сасна, ядловец. На паўднёвым беразе Крыма шмат паркаў з рознымі відамі міжземнаморскай флёры: кедры, кіпарысы і інш.

Ва Ўкраіне жывуць каля 28 тысячаў розных відаў жывёлаў, у тым ліку 101 від сысуноў, 350 відаў птушак, 21 від паўзуноў, 19 відаў земнаводных і больш за 200 відаў рыб. У лясах жывуць мядзьведзі, зайцы, дзікі, лісіцы, рысі, цецярукі, арлы, ястрабы, совы. У лесастэпах сустракаюцца алені, дзікі, ваўкі, таксама грызуны. Для стэпаў найбольш характэрныя грызуны і палявыя птушкі.

Ва Ўкраіне існуюць 16 запаведнікаў, у якіх захоўваецца прырода ўкраінскіх лясоў, стэпаў і гор. Найбольш вядомыя Асканія-Нова, Украінскі стэпавы, Крымскі.

Насельніцтва[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Глядзіце таксама: мовы Ўкраіны

Нацыянальны склад насельніцтва, % (паводле перапісаў):

Народы 2001 г. 1989 г.
Украінцы 77,8 72,7
Расейцы 17,3 22,1
Беларусы 0,6 0,9
Малдаване 0,5 0,6
Крымскія татары 0,5 0,0
Баўгары 0,4 0,5
Вугорцы 0,3 0,4
Румыны 0,3 0,3
Палякі 0,3 0,4
Габрэі 0,2 0,9

Украінскую мову ў 2001 годзе назвалі роднаю 67,5% насельніцтва, што на 2,8 адсоткавага пункту больш, чым падчас перапісу 1989 г. Расейскую мову вызначылі як родную 29,6% насельніцтва, у параўнаньні зь мінулым перапісам гэты паказчык зьменшыўся на 3,2 пункты. Частка іншых моваў склала 2,9%, апошні паказчык вырас на 0,4 адсоткавага пункту. Украінская мова ў найбольшай ступені распаўсюджаная на захадзе, поўначы, цэнтры краіны, а таксама ў сельскай мясцовасьці ўсходу й поўдня Ўкраіны. У мескай мясцовасьці поўдня й усходу, а таксама сярод расейскай грамады распаўсюджаная расейская мова. Акрамя гэтых моваў, ва Ўкраіне пражываюць вялікія грамады носьбітаў такіх моваў як вугорская, румынская, малдоўская, польская, крымскататарская, баўгарская й беларуская — носьбіты гэтых моваў у асноўным сканцэнтраваныя ля мяжы з уласнымі дзяржавамі (за выключэньнем польскай, баўгарскай і крымскататарскай).

Украіна перажывае дэмаграфічны крызіс, выкліканы нізкай нараджальнасьцю (9,55 народжаных на 1000 чалавек) і высокай сьмяротнасьцю (15,93 памерлых на 1000 чалавек).

У пэрыяд 1991—2004 імігравала ва Ўкраіну 2,2 млн чалавек, эмігравала 2,5 млн чалавек (у тым ліку 1,9 млн выехала ў іншыя былыя савецкія рэспублікі).

Больш за 2/3 насельніцтва жыве ў гарадох. Найбуйнейшыя гарады: Кіеў, Харкаў, Днепрапятроўск, Адэса, Данецк, Львоў. Самая высокая шчыльнасьць насельніцтва ў Данецкай і Днепрапятроўскай абласьцях.

Месца Горад Вобласьць Насельніцтва Месца Горад Вобласьць Насельніцтва

Харкаўская плошча свабоды
Харкаў

1 Кіеў Кіеў 2 611 327 11 Луганск Луганская 463 097
2 Харкаў Харкаўская 1 470 902 12 Макееўка Данецкая 389 589
3 Днепрапятроўск Днепрапятроўская 1 065 008 13 Сімфэропаль Крым 358 108
4 Адэса Адэская 1 029 049 14 Віньніца Віньніцкая 356 665
5 Данецк Данецкая 1 016 194 15 Севастопаль Севастопаль 342 451
6 Запарожжа Запароская 815 256 16 Хэрсон Хэрсонская 328 360
7 Львоў Львоўская 732 818 17 Палтава Палтаўская 317 998
8 Крывы Рог Днепрапятроўская 668 980 18 Чарнігаў Чарнігаўская 304 994
9 Мікалаеў Мікалаеўская 514 136 19 Чаркасы Чаркаская 295,414
10 Марыюпаль Данецкая 492 176 20 Сумы Сумская 293,141

Дамінуючай рэлігіяй ва Ўкраіне зьяўляецца хрысьціянства. Большасьць вернікаў належыць да Ўкраінскай праваслаўнай царквы Кіеўскага патрыярхату (каля 50%) і Ўкраінскай праваслаўнай царквы Маскоўскага патрыярхату (26,1%). Да Ўкраінскай грэка-каталіцкай царквы належаць 8%, Украінскай аўтакефальнай праваслаўнай царквы — каля 7%, да Рымска-каталіцкай царквы — 2,2%.

Узброеныя сілы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Асноўны артыкул: Узброеныя сілы Ўкраіны

Пасьля распаду Савецкага Зьвяза і абвяшчэньня ў 1991 годзе незалежнасьці Ўкраіна ўспадкавала адну з найболей магутных груповак войскаў у Эўропе, абсталяваную ядзернай зброяй і досыць сучаснымі ўзорамі ўзбраеньня ды вайсковай тэхнікі.

24 жніўня 1991 году Вярхоўная Рада Ўкраіны прыняла рашэньне пра ўзяцьце пад сваю юрысдыкцыю ўсіх разьмешчаных на Ўкраіне вайсковых фармаваньняў Узброеных Сілаў СССР і пра стварэньне міністэрства абароны Ўкраіны.

Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Асноўны артыкул: Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Украіны

Тэрыторыя Ўкраіны ўключае:

  • 24 вобласьці
  • 1 аўтаномную рэспубліку (Крым)
  • 454 гарады, у тым ліку 172 гарады абласнога (рэспубліканскага ў Крыме) падпарадкаваньня й 2 гарады дзяржаўнага падпарадкаваньня (Кіеў і Севастопаль)
  • 490 раёнаў
  • 118 раёнаў у гарадах
  • 889 пасёлкаў гарадзкога тыпу
  • 10272 сельскіх рад
  • 28619 населеных пунктаў сельскага тыпу

Найбуйнейшай тэрытарыяльнай адзінкай Украіны зьяўляецца вобласьць. Падобны да абласнога статут мае аўтаномная рэспубліка (Крым) ды гарады дзяржаўнага падпарадкаваньня (Кіеў і Севастопаль), але гэты статут мае асаблівасьці, якія вызначаюцца асобнымі законамі.

Вобласьці, а таксама буйныя гарады Ўкраіны дзеляцца на раёны. Раёны складаюцца зь сельскіх рад.

Старшыні абласных і раённых дзяржаўных адміністрацыяў прызначаюцца Прэзыдэнтам Украіны; старшыні гарадзкіх, пасялковых ды сельскіх рад абіраюцца непасрэдна насельніцтвам адпаведных тэрытарыяльных адзінак. Старшыня (прэм’ер-міністар) Крыму прызначаецца Вярхоўнай Радай Крыму й узгадняецца з Прэзыдэнтам Украіны.

Геаграфія[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Мапа Ўкраіны
Асноўны артыкул: Геаграфія Ўкраіны

Украіна займае плошчу 603,7 тыс. км² і зьяўляецца самай буйной краінай, што цалкам разьмешчаныя ў Эўропе (эўрапейская плошча Расеі значна большая, але Расея разьмешчаная ў Эўропе толькі часткова). Плошча тэрытарыяльных вод Украіны — 20 тыс. км². Крайнія пункты Ўкраіны:

Геаграфічны цэнтар Украіны знаходзіцца ля мястэчка Добравялічкаўка Кіраваградзкай вобласьці.

Геаграфічныя суседзі Ўкраіны — Расея, Беларусь, Польшча, Славаччына, Вугоршчына, Румынія й Малдова. Агульная працягласьць дзяржаўнай мяжы Ўкраіны — 6500 км. На поўдні Ўкраіна мае выхад да Чорнага й Азоўскага мораў.

95% тэрыторыі Ўкраіны займаюць раўніны, у тым ліку 70% — нізіны і 25% — узвышша. На тэрыторыі Ўкраіны знаходзяцца два горныя масівы: Карпаты й Крымскія горы. На Керчанскай паўвысьпе ёсьць брудавыя вулканы. Найвышэйшы пункт Украіны — гара Гавэрла (Карпаты) — 2061 м над узроўнем мора.

Найглыбшае возера Ўкраіны — Сьвіцязь (найбуйнейшае з Шацкіх азёраў, валынскае Палесьсе): 58,4 м. Найбуйшейшае возера Ўкраіны — Сасык (Кундук), Адэская вобласьць: 210 км²

Найдаўжэйшая рака Ўкраіны — Дняпро: 2285 км, па тэрыторыі Ўкраіны — 981 км. Іншыя буйныя рэкі — Днестр, Паўночны Буг. Гэтыя рэкі належаць да басэйна Чорнага мора. Тэрыторыю Ўкраіны кранаюць таксама басэйны Дунаю (басэйн Чорнага мора), Дону (басэйн Азоўскага мора) ды Заходняга Бугу (басэйн Балтыйскага мора).

Эканоміка[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Асноўны артыкул: Эканоміка Ўкраіны

За структураю ВВП асноўную частку эканомікі Ўкраіны складае пераробчая прамысловасьць (40,23% агульнага аб’ёму вырабу ВВП). Сельская гаспадарка складае адпаведна 10,58%, транспарт і сувязь — 9,29%, гандаль — 8,83%.

Эканамічны падзел[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Тэрыторыя Ўкраіны падзяляецца на тры эканамічныя рэгіёны:

  • усходні (данецка-падняпроўскі). Тут сканцэтраваная асноўная частка цяжкой прамысловасьці, разьмешчаныя найбуйнейшыя прамысловыя цэнтры
  • заходне-цэнтральны. Найбольш разьвітая лёгкая й харчовая прамысловасьць
  • паўднёвы. Пашыванае судабудаваньне, партовая індустрыя, а таксама рэкрэяцыйная дзейнасьць

Дэмаграфія[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Агульныя зьвесткі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Агульная колькасьць насельніцтва Ўкраіны, паводле зьвестак перапісу 2001 году, складае 48 млн 457 тыс. чалавек. Гэта на 3 мільёны менш, чым у 1989 годзе, калі праводзіўся папярэдні перапіс.

Гарадзкое насельніцтва складае 32,6 млн чалавек або 67,2% ад агульнай колькасьці насельніцтва. Суданосіны між гарадзкім і сельскім насельніцтвам з 1989 году не зьмяніліся.

Колькасьць гарадоў ва Ўкраіне — 454; гэта на 20 болей, чым у 1989 годзе. Ва Ўкраіне 5 гарадоў з насельніцтвам больш за мільён жыхароў: Кіеў, Харкаў, Днепрапятроўск, Данецк і Адэса.

Дынаміка зьмены ўзроставага складу насельніцтва за апошняе дзесяцігодзьдзе была абумоўленая зьніжэньнем нараджальнасьці й зьніжэньнем сярэдняй працягласьці жыцьця. Праз гэтыя фактары зьнізілася доля жыхароў як наймалодшага, так і найстарэйшага (больш 80 гадоў) узросту. Адбаваецца працэс старэньня насельніцтва.

Нацыянальны й моўны склад[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Нацыянальны склад насельніцтва Ўкраіны ў параўнаньні з 1989 годам зьмяніўся на карысьць тытульнай нацыі: 37,5 млн, або 77,8% жыхароў назвалі сябе ўкраінцамі, што на 5% больш, чым у 1989 годзе. Другім па колькасьці народам застаюцца расейцы: у 2001 годзе іх было 8,3 млн, або 17,3% (у 1989 годзе — 22,1%). Колькасьць беларусаў зьменшылася ў параўнаньні з 1989 годам больш чым на 50%, але яны застаюцца трэцім па колькасьці народам Украіны: 275,8 тыс. жыхароў. Найбольш павялічылася за пэрыяд з 1989 па 2001 год колькасьць крымскіх татараў: у 2001 годзе іх было 248,2 тыс. чалавек — гэта ў 5,3 разоў больш, чым у 1989 годзе. Найбольшы адток насельніцтва адбыўся сярод габрэяў: у 2001 годзе іх засталося 103,6 тыс. — амаль у 5 разоў менш, чым у 1989 годзе.

Доля насельніцтва, якія назвалі ўкраінскую мову роднай (2001)
Дыялекты ўкраінскай мовы

Усяго паводле зьвестак перапісу 2001 году ва Ўкраіне пражывалі прадстаўнікі 130 розных нацыянальнасьцяў.

Насельніцтва розных нацыянальнасьцяў нераўнамерна разьмеркаванае па тэрыторыі Ўкраіны.

Украінцы складаюць большасьць ва ўсіх рэгіёнах Украіны, акрамя гораду Севастопалю (дзе іх 22,4%) і Крыму (24,3%).

Доля расейскага насельніцтва найбольшая ва ўсходніх і паўднёвых рэгіёнах: Севастопаль — 71,6%, Крым — 58,3%, Луганская вобласьць — 39%, Данецкая вобласьць — 38,2%; найменшая — у заходніх рэгіёнах: Ровенская вобласьць — 2,6%, Валынская — 2,4%, Івана-Франкоўская — 1,8%, Тэрнопальская — 1,2%.

Амаль ва ўсіх рэгіёнах Украіны ўкраінцы й расейцы зьяўляюцца дзьвюма найбольшымі паводле колькасьці народамі. Выключэньнямі зьяўляюцца:

  • Закарпацкая вобласьць. Тут другой па колькасьці жыхароў нацыянальнасьцю пасьля ўкраінцаў зьяўляюцца вугорцы: 151,5 тыс.; гэта 12,1% насельніцтва вобласьці й 97% колькасьці ўкраінскіх венграў. Трэція па колькасьці румыны: 2,6% насельніцтва вобласьці;
  • Чарнавіцкая вобласьць. Другой і трэцяй па колькасьці насельнікаў нацыянальнасьцямі зьяўляюцца адпаведна румыны (114,6 тыс. — гэта 12,5% насельніцтва вобласьці 76% усіх румынаў Украіны) і малдаване (67,2 тыс. — 7,3% насельніцтва вобласьці).

Даволі шматнацыянальнай зьяўляецца таксама Адэская вобласьць. Тут жыве 150,6 тыс. баўгараў (6,1% насельніцтва вобласьці й 74% колькасьці ўкраінскіх баўгараў), 123,7 тыс. малдаванаў (адпаведна 5% і 48%), а таксама 27,6 тыс. гагаўзаў (1,1% і 87%).

У Крыму жыве 98% крымскіх татар Украіны; тут яны складаюць 12% насельніцства.

У Данецкай вобласьці пражываюць 77,5 тыс. грэкаў — гэта 85% ўсяго грэцкага насельніцтва Ўкраіны. Тут іх доля складае 1,6%.

67,5% насельнікаў Украіны назвалі ўкраінскую мову роднай. 29,6% назвалі такой расейскую мову.

Дзяржаўны лад[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Украіна — прэзыдэнцкая рэспубліка. Кіраўнік дзяржавы, прэзыдэнт, выбіраецца ўсеагульным галасаваньнем на пяцігадовы тэрмін.

Заканадаўчая галіна ўлады прадстаўлена 450-мясцовым парлямэнтам, Вярхоўнай Радай. Парлямэнт фармуе ўрад, Кабінэт міністраў, які ўзначальваецца прэм’ер-міністрам.

Вярхоўны суд — вышэйшы орган сыстэмы судоў агульнай юрысдыкцыі. Канстытуцыйны кантроль ажыцьцяўляе Канстытуцыйны суд.

Адміністрацыйнае дзяленьне[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

У адміністрацыйных дачыненьні тэрыторыя падзяляецца на 24 вобласьці і адну аўтаномную рэспубліку, Крым. Гарады Кіеў і Севастопаль маюць адмысловы прававы статус. 24 вобласьці і Крым, у сваю чаргу, падзяляюцца на 490 раёнаў. Сярэдняя плошча раёну 1200 км², насельніцтва — 52 000 чалавек.

Гарады (акрамя гарадоў цэнтральнага падпарадкаваньня Кіева і Севастопалю) могуць быць падпарадкаваныя абласным ці раённым адміністрацыям, у залежнасьці ад колькасьці насельніцтва і сацыяльна-эканамічнага значэньня.

Усяго ва Ўкраіне налічваецца 457 гарадоў, зь якіх 176 — абласнога значэньня, 279 — раённага значэньня і два маюць адмысловы статус. Таксама існуюць 866 пасёлкаў гарадзкога тыпу і 28 552 вёскі.

Эканоміка[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Украіна — індустрыяльна-аграрная краіна. Найбольш разьвітымі галінамі прамысловасьці зьяўляюцца мэталюргія, энэргетыка (маюцца атамныя электрастанцыі і цэлы каскад гідраэлектрастанцый на рацэ Дняпро), машынабудаваньне, харчовая, а таксама хімічная і горназдабыўная прамысловасьці (здабыча вуглю, руды).

Найбольш разьвітыя ў эканамічным дачыненьні рэгіёны — Данбас (Данецкая вобласьць і Луганская вобласьць), Прыдняпроўе (Днепрапятроўская вобласьць і Запароская вобласьць), а таксама гарады Кіеў, Харкаў, Адэса і Львоў. Пасьля распаду СССР эканоміка незалежнай Украіны апынулася ў стане крызісу ў выніку разбурэньня каапэрацыі паміж прадпрыемствамі розных рэспублік СССР. Вынікам стала дэіндустрыялізацыя, якая, у адрозьненьне ад заходніх краінаў, ня мела постіндустрыяльнага характару і азначала гаспадарчы заняпад краіны. Заходняя Ўкраіна традыцыйна больш аграрны і турыстычны рэгіён краіны. Чалец Сусьветнай гандлёвай арганізацыі (з траўня 2008).

Украіна валодае значнымі запасамі карысных выкапняў, у асноўным гэта вугаль, але ёсьць таксама запасы газу і нафты — Прыкарпацьце і Прычарнаморска-Крымская нафтагазавая вобласьць, уключаючы чарнаморскі шэльф (уласныя рэсурсы нафты пакрываюць ўнутраныя патрэбнасьці эканомікі на 15-20%, газу — на 25%). У цяперашні час нацыянальная вуглездабыўная прамысловасьць знаходзіцца ў стане крызісу: амаль 70% шахтаў падлягаюць закрыцьцю як стратныя.

Больш за палову тэрыторыі краіны займае ральля, шмат садоў. Спэцыялізацыя сельскай гаспадаркі: вырошчваньне збожжа, цукровых буракоў, сланечніку, на поўдні — садавіны і вінаграду.

Украіна мае шырокія магчымасьці для разьвіцьця індустрыі адпачынку і турызму: курорты на ўзьбярэжжы Чорнага і Азоўскага мораў, мінэральныя крыніцы Карпат і інш. Жамчужынай курортнай гаспадаркі зьяўляецца Паўднёвы бераг Крыму, дзе месьцяцца вядомыя на ўвесь сьвет марскія і горныя курорты.

Культура[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Для ўкраінскай нацыянальнай культуры асновытворнай і базіснай зьяўлецца народная культура, на аснове якое паступова сфармаваліся прафэсійныя навука, літаратура, мастацтва. Адметнасьць ўкраінскай культуры вызначылі таксама геаграфічныя ўмовы, асаблівасьці гістарычнага шляху, а таксама ўзаемадзеяньне зь іншымі этнакультурамі. Важным гістарычным этапам разьвіцьця культуры стала прыняцьце хрысьціянства ў 10 стагодзьдзі.

З прычыны цяжкасьцяў гістарычнага шляху Ўкраіны (мангола-татарскае заваяваньне ў 13 стагодзьдзі, польская экспансія ў 14—16 стагодзьдзях, залежнасьць ад Расейскай і Аўстрыйскай імпэрыяў у 19 — пачатку 20 стагодзьдзя) народная культура адыграла выключную ролю. Гэта адбылося таму, што ў 16 стагодзьдзі, калі фэадальна-баярская знаць успрыняла каталіцтва й польскую культуру, і да канца 18 стагодзьдзя, калі вярхушка казацкае старшыны была русіфікаванай, украінскае грамадзтва разьвівалася ў значнай меры без паўнавартаснай нацыянальнай культурнай эліты.

Сапраўднымі творцамі й носьбітамі культуры працягвалі заставацца шырокія масы грамадзтва — сяляне, казакі, рамесьнікі. Украінская культура на працягу доўгіх пэрыядаў сваёй гісторыі разьвівалася як народная. У ёй вялікае мейсца займалі фальклёр, народныя традыцыі, якія дадавалі ёй асаблівыя зачараваньне й калярыт. Асабліва ярка гэта выявілася ў мастацтве — народных думах, песьнях, танцах, дэкаратыўна-прыкладным мастацтве. Менавіта дзякуючы захоўваньню й працягу традыцыяў, карані якіх паходзяць да культуры Кіеўскай Русі, сталі магчымымі ўздым украінскай культуры ў 16—17 стагодзьдзях і культурнае адраджэньне ў 19 стагодзьдзі.

Разьвіцьцю нацыянальнае культуры сучаснае Ўкраіны перашкаджаюць эканамічныя цяжкасьці, якія краіна перажывае з самага пачатку свайго незалежнага існаваньня. Фінансавыя праблемы не дазваляюць павышаць тыражы ўкраінскіх выданьняў, камэрцыйная літаратура збольшага завозіцца з Расеі.

Крыніцы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  1. ^ Рада вярнула Канстытуцыю-2004 // Радыё Свабода. — 2004.
  2. ^ Радыё Свабода. Арсенія Яцанюка абралі прэм’ерам Украіны // Радыё Свабода. — 2014.
  3. ^ http://www.ukrstat.gov.ua/operativ/operativ2013/ds/kn/kn_e/kn1213_e.html Апэратыўныя зьвесткі Укрстату
  4. ^ Basic Facts about Unraine Агульная інфармацыя пра краіну на сайце Ўкраінскага консульства ў Нью-Ёрку

Вонкавыя спасылкі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]