Альгерд

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі
Перайсьці да: навігацыі, пошуку
Альгерд
Algierd. Альгерд (A. Guagnini, 1578).jpg
Альгерд (уяўны партрэт). З хронікі А. Гваньіні «Апісаньне эўрапейскай Сарматыі» (1578)
12-ы вялікі князь літоўскі
1345 — 1377
Папярэднік Яўнут
Наступнік Ягайла
Асабістыя зьвесткі
Нарадзіўся 1296
Памёр 24 траўня 1377
Нашчадкі Ад Марыі:
Андрэй Полацкі,
Дзьмітры Бранскі,
Уладзімер Кіеўскі,
Карыгайла Чартарыйскі
Ад Ульяніі:
Ягайла,
Скіргайла,
Фёдар Альгердавіч,
Дзьмітры Карыбутавіч,
Лугвен Наўгародзкі,
Аляксандар,
Сьвідрыгайла
усяго: 12 сыноў і 5 дачок
Дынастыя Гедымінавічы
Жонка Марыя, Ульяна
Бацька Гедымін
Маці Юнна

Альґерд[1] (каля 1296 — травень 1377) — вялікі князь літоўскі (13451377), князь крэўскі і віцебскі; адзін з найбуйнейшых вайскаводаў Вялікага Княства Літоўскага. Пражыў больш за 80 гадоў, кіраваў дзяржавай 32 гады; бацька 12 сыноў, у тым ліку Ягайлы, Андрэя Полацкага, Сьвідрыгайлы, Скіргайлы, Уладзімера.

У часы Альгерда тэрыторыя Вялікага Княства Літоўскага павялічылася больш чым у 2 разы, а беларускія землі занялі цэнтральнае месца ў дзяржаве. Гэта забясьпечыла рост іхнай эканомікі, разьвіцьцё культуры, умацаваньне беларускай мовы як афіцыйнай[2][3].

Біяграфія[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Паходжаньне і радавод[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Сын Гедыміна. Атрымаў ад бацькі Крэўскае княства[4].

У 1318 ажаніўся зь віцебскай князёўнай Марыяй Яраслаўнай, а ў 1320 па сьмерці цесьця атрымаў Віцебскае княства ў спадчыну.

У 1341 вялікі князь Гедымін падзяліў свае ўладаньні паміж сынамі. Альгерд, акрамя Віцебскага княства, атрымаў славутую фартэцыю Крэва і землі на рацэ Бярэзіне. У 1345 у хаўрусе з братам Кейстутам скінуў віленскага князя — свайго малодшага брата Яўнуту і зрабіўся вялікім князем. Яўнут атрымаў Заслаўе, адкуль потым уцёк у Маскву, аднак пазьней зноў вярнуўся ў Заслаўе.

Пашырэньне межаў Вялікага Княства Літоўскага[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Войны з Тэўтонскім ордэнам[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Пасьпяхова змагаўся супраць агрэсіі Тэўтонскага ордэна (бітвы 1345, 1347, 1348, 1352, 1365, 1370 і інш.), у тым ліку выйграў цяжкую бітву з крыжакамі на рацэ Стрэва ў 1348. У 1341 надаў дапамогу Пскоўскаму княству ў барацьбе супраць крыжакоў.

Збліжэньне ўсходнеславянскіх зямель[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Уяўныя партрэты Альгерда
B. Zaydler, 1831
З вокладкі хронікі А. Гваньіні «Апісаньне эўрапейскай Сарматыі», 1578
З кнігі «Lietuvos istorija», 1906
З кнігі «Lietuvos istorija», 1911

Вёў пасьпяховую палітыку, накіраваную на далейшае аб’яднаньне, эканамічнае і культурна-этнічнае збліжэньне ўсходнеславянскіх зямель у адзінай дзяржаве. Калі быў віцебскім князем, авалодаў Мажайскам. У 1340-я гады далучыў да Вялікага Княства Літоўскага Чарнігава-Северскае княства. У палітычнай залежнасьці ад Альгерда апынулася і Смаленскае княства (1350-я). Каля 1355 далучыў да ўласнай дзяржавы Бранскае княства, у 1356, 1359 і 1362 — гарады Ржэў, Амсьціслаў, Тарапец.

Войны з татарамі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

З 1351 несупынна вёў барацьбу з татарамі; у 13611362 адваяваў у Залатой Арды Кіеўскае княства, усю Севершчыну і інш. землі. У канцы 1362 у вялікай бітве на рацэ Сінія Воды (каля Паўднёвага Буга) разграміў войскі трох татарскіх князёў — васалаў Залатой Арды і далучыў да Вялікага Княства Літоўскага Прычарнаморскія землі ў вусьці рацэ Серат, басэйнах Днястра і Паўднёвага Буга, паўднёвае Падняпроўе, Падольскую, Пераяслаўскую і Валынскую землі.

Удзельным князем Кіева пасадзіў свайго сына Ўладзімера, Падольле аддаў у кіраваньне новагародзкім князям Карыятавічам, войскі якіх складалі галоўную сілу ў бітве на рацэ Сінія Воды; з 1342 ягоны сын Андрэй Полацкі зрабіўся пскоўскім князем.

Войны з Маскоўскім княствам[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Альгерд адыходзіць ад Масквы, 1370. Мініятура летапіснага зводу XVI ст.

У процівагу аб’яднаўчай палітыцы маскоўскага князя Дзьмітрыя Данскога падтрымліваў сэпаратысцкую барацьбу цьвярскіх князёў. Каб замацаваць зьвяз зь Цьвярскім княствам, па сьмерці першай жонкі пабраўся шлюбам з князёўнай Ульянай Аляксандраўнай Цьвярской. Намер Альгерда скласьці антымаскоўскі хаўрус з ханам Джанібэкам скончыўся няўдачай.

Учыніў тры выправы на Маскву (1368, 1370, 1372). Аўтар «Хронікі Быхаўца» з захапленьнем адзначыў уменьне Альгерда паставіць свайго супраціўніка ў безвыходнае становішча і такім чынам прадыктаваць яму сваю волю. У патрэбны момант вялікі князь дзейнічаў рашуча і вынаходліва. Вось як летапісец апісвае завязку выправы Альгерда на Маскву. Маскоўскі князь Дзьмітры Іванавіч «без каждое прычыны, опустошивши докончания и приязнь и прыслал до великого князя Ольгерда посла своей со отповедию, а прыслал к нему огонь и саблю» і перадаў, што будзе ў Літве ўлетку. У адказ Альгерд перадаў маскоўскаму князю: «Я, дасть Бог, в него буду на Велик день, а поцалую его красным яйцом через шчыт сулицою». І сапраўды, раніцай на Вялікдзень ён нечакана зьявіўся на Паклоннай гары пад Масквой. Захоплены зьнянацку маскоўскі князь мусіў прасіць літасьці і міру.

Спрабаваў падпарадкаваць Літоўскай Русі Пскоў і Ноўгарад1342 пскавічы прынялі на княжаньне ягонага сына Андрэя — вядомага ў гісторыі як Андрэй Полацкі), вёў барацьбу з Польшчай за Валынь і Падляшша (13491351, 1366). Такім чынам, Альгерду давялося ваяваць на поўдні — з татарамі, на захадзе — з Польшчай, на ўсходзе — з Масквой, на паўночным захадзе — з крыжакамі, на паўночным усходзе — з Ноўгарадам, Псковам і Цьвер’ю. Гэта патрабавала тытанічнага напружаньня і ўменьня. Галоўнае было апярэдзіць супраціўніка, перамагчы яго малой сілай.

Вынікі кіраваньня[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

За час княжаньня Альгерда тэрыторыя Вялікага Княства Літоўскага павялічылася ўдвая і яно зрабілася найбольшай і наймагутнейшай дзяржавай сярэднявечнае Эўропы. Альгерд быў ня толькі выдатным вайскаводам, але і мудрым дзяржаўным дзеячом, меў вылучныя дыпляматычныя здольнасьці, набыў славу выдатнага будаўніка дзяржавы, які дбаў ня толькі пра яе моц, але і пра росквіт. У летапісе Паўночна-Ўсходняй Русі так характарызавалі высокія маральныя якасьці і здаровы лад жыцьця Альгерда: «... Ён, ня піў ні віна, ні піва, меў вялікі розум і падпарадкаваў многія землі, у тайне рыхтаваў свае паходы, ваюючы ня столькі колькасьцю, колькі ўменьнем» (апошнія словы гэтага выказваньня і ўзяў сабе на ўзбраеньне расейскі вайскавод А. Сувораў).

Станаўленьне статусу беларускае мовы ў ВКЛ[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Пячатка Альгерда

У часы кіраваньня Альгерда аформілася беларуская дамінацыя ў Вялікім Княстве Літоўскім. За ім беларуская мова зрабілася агульнадзяржаўнай мовай справаводзтва і велікакняскага двара. Яна пасьпяхова абслугоўвала ўсе сфэры грамадзкага жыцьця і ўсе клясы. Па-беларуску пісаліся шматлікія акты, граматы, статуты і інш. Яна пранікла і ў царкоўна-рэлігійную сфэру. На беларускую мову перакладаліся аповесьці рэлігійнага зьместу, ствараліся жыціі і г. зв. «Хаджэньні» ў Палестыну і Канстантынопаль. Найбольш значным жанрам беларускай літаратуры заставаліся летапісы і хронікі, якія былі люстэркам грамадзка-палітычнага жыцьця тагачаснай Беларусі.

Пячаткі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Вядома вялікакняская пячатка Альгерда з выявай стралы і легендай: «ПЕЧАТЬ КН(ЯЗ)Я ВЕ(ЛИКОГ)О + ОЛГЕР(ДА)», прыблізна з 1366 году[5].

Дамова Альгерда і смаленскага князя Сьвятаслава Іванавіча з маскоўскім князем Дзьмітрам Іванавічам з 1371 году[6] змацаваная падобнай вялікакняскай пячаткай Альгерда з выявай стралы, і імаверна, такой жа легендай (пашкоджана; у легендзе захаваліся літары Л И (імаверна, «ВЕЛИКОГО») І О)[7].

Яшчэ вядома апісаньне вялікакняскае пячаткі з дамовы Альгерда і Кейстута з польскім каралём Казімерам у 1366 годзе. На той пячатцы была выява «Пагоні» і вакол яе рускі надпіс[8]. Імаверна, што тая пячатка выглядала падобна да пячаткі сына Альгерда — Сямёна-Лугвена.

Папярэднік
Яўнут
Вялікі князь літоўскі
13451377
Наступнік
Ягайла

Крыніцы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  1. ^ Альґерд = Algierd // Слоўнік беларускай мовы (клясычны правапіс) / Уклад. калектыў супрацоўнікаў выдавецтва «Наша Ніва». — Наша Ніва, 2001.
  2. ^ Анатоль Грыцкевіч. Альгерд // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 1: Абаленскі — Кадэнцыя. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. С. 223.
  3. ^ М. І. Ермаловіч. Альгерд // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 1: А — Беліца / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: М. В. Біч і інш.; Прадм. М. Ткачова; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 1993. С. 105.
  4. ^ Анатоль Грыцкевіч. Альгерд // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 1: Абаленскі — Кадэнцыя. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. С. 222.
  5. ^ Gumowski M. Pieczecie Ksiazat Litewskich // Ateneum Wilenskie. R. VII. Z. 3—4, 1930. S. 709-710.
  6. ^ Арыгінальны тэкст дамовы
  7. ^ Gumowski M. Pieczecie Ksiazat Litewskich. // Ateneum Wilenskie. R. VII. Z. 3—4, 1930. S. 709.
  8. ^ Gumowski M. Pieczecie Ksiazat Litewskich // Ateneum Wilenskie. R. VII. Z. 3—4, 1930. S. 709.

Літаратура[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Вонкавыя спасылкі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Commons-logo.svg  Альгердсховішча мультымэдыйных матэрыялаў