Ягайла
| Ягайла (Уладзіслаў II) польск.: Władysław II Jagiełło |
|
.jpg) |
|
| Ягайла. Невядомы мастак, XVII ст. | |
| Вялікі князь літоўскі | |
| Папярэднік | Альґерд |
| Наступнік | Кейстут |
| Вялікі князь літоўскі | |
| Папярэднік | Кейстут |
| Наступнік | Вітаўт |
| Кароль польскі | |
| Папярэднік | Ядвіга Анжуйская |
| Наступнік | Уладыслаў III |
| Асабістыя зьвесткі | |
| Нарадзіўся | 1351, Вільня |
| Памёр | 1 жніўня 1434, Гарадок |
| Пахаваны | Вавэльскі сабор, Кракаў |
| Нашчадкі | Уладыслаў, Казімер, Альжбета Баніфацыя, Ядвіга |
| Каралеўскі дом | Ягелоны |
| Дынастыя | Гедымінавічы |
| Жонкі | Ядвіга Анжуйская Ганна Цэлеская Альжбета Граноўская Соф'я Гальшанская |
| Бацька | Альґерд |
| Маці | Ульляна Цьвярская |
Яга́йла (у праваслаўі Якаў, у каталіцтве Ўладзіслаў; польск. Władysław II Jagiełło; 1352?[1] — 1 чэрвеня 1434) — вялікі князь літоўскі (1377—1381, 1382—1392[1]), кароль польскі (1386—1434). Заснавальнік дынастыі Ягелонаў.
Зьмест |
Біяграфія[рэдагаваць]
Старэйшы[1] сын Альгерда і цьвярской князёўны Ўльляны, унук Ґедыміна. Выхоўваўся ў праваслаўі і беларускамоўным асяродзьдзі[1].
Займеў вялікакняскі пасад згодна з воляю бацькі, гаспадаром зрабіўся у траўні 1377 году. Адразу распачаў канфлікт са сваім уплывовым дзядзькам Кейстутам, які намагаўся захапіць вялікакняскі сталец.
Быў хаўрусьнікам Залатой Арды, аднак у час Кулікоўскай бітвы 1380 году не надаў дапамогі Мамаю. У 1380 годзе склаў сэпаратныя пагадненьні з Тэўтонскім і Лівонскім ордэнамі, апошняму перадаў землі Жамойціі. Аднак несупынныя пагрозы з боку крыжакоў і Маскоўскага княства вымусілі Ягайлу пайсьці на хаўрус з Польшчай.
Каб умацаваць краіну шукаў хаўрусу з суседнімі дзяржавамі — Масквой і Каралеўствам Польскім. Яшчэ ў канцы 1382 году праз сваю маці Ўльляну правёў перамовы з Маскоўскай дзяржавай, у якіх дасягнуў папярэдняй дамоўленасьці зь Дзьмітрыем Іванавічам. Згодна зь ёй, мусіў прыняць хрысьціянства ўсходняга абраду і ажаніцца з дачкой маскоўскага ўладара Соф’яй. Але калі Маскоўская дзяржава запатрабавала прызнаць сябе васалам («малодшым братам») і ахрысьціць у праваслаўе «ўсю Літву», аддаў перавагу блёку з Польшчай, з пасламі якой вяліся перамовы яшчэ ў 1383 годзе. Унія Вялікага Княства і Кароны тады адпавядала інтарэсам абодвух бакоў. Яна дазваляла аб’яднаць сілы абедзьвюх дзяржаваў супраць агульнага ворага — крыжакоў. Нямецкая экспансія ў Польшчы дасягнула вялікіх памераў. Палякам важна было забясьпечыць спакой сваіх межаў з боку Вялікага Княства Літоўскага (у 1376 годзе ліцьвіны вывелі адтуль 23 тысячы палонных). У пэрспэктыве польскія магнаты разьлічвалі, відаць, на дамінаваньне ў суседняй дзяржаве. Таксама іх цікавіла набыцьцё маёнткаў на Валыні ды Падольлі.
У студзені 1385 году віленская дэлегацыя правяла перамовы ў Кракаве, а ўлетку польскія ўпаўнаважаныя прыехалі ў Вялікае Княства Літоўскае. Акт уніі падпісалі 14 жніўня ў княскай вежы Крэўскага замка (цяпер Смаргонскі раён). Ягайла атрымаў права ажаніцца з 11-гадовай польскай каралеўнай Ядвігай і заняць польскі сталец. Узамен ён абавязваўся прыняць каталіцтва і ахрысьціць у яго братоў, сваякоў ды іншых падданых, вызваліць палонных хрысьціянаў (палякаў), заплаціць 200 000 флярынаў за зрыў пагадненьня аб шлюбе Ядвігі зь Вільгельмам Габзбургам, вярнуць забраныя і назаўсёды далучыць свае землі да Каралеўства Польскага. Канчатковае зацьверджаньне уніі адбылося ў 1386 годзе, па тым як Ягайла паўторна (у праваслаўі меў хрост пад імем Якуба) ахрысьціўся на Вавэльскай катэдры ў Кракаве пад імем Уладзіслава, ажаніўся зь Ядвігай і 4 сакавіка ўрачыста каранаваўся. Афіцыйна ён пачаў тытулавацца «каралём Польшчы, вярхоўным князем Літоўскім і дзедзічам Рускім», паклаўшы пачатак каралеўскай дынастыі Ягайлавічаў (Ягелонаў). Пры каранацыі Ягайла абяцаў аб’яднаць сваю дзяржаву з Польшчай, далучыць да рымска-каталіцкай царквы ня толькі паганскую Жамойць, якая складала каля 8% насельніцтва княства, але і праваслаўных ліцьвінаў. Палякі ў хаўрусе зь Вялікім Княствам Літоўскім бачылі заклад утварэньня магутнай Польшчы, уратаваньня краіны ад анархіі, што паўстала ў пэрыяд міжкаралеўя.
На наступны год адбыўся абрад сымбалічнага хросту літоўскіх паганцаў, які атрымаў назву Ягайлавага хросту: Ягайла зь Ядвігай прыехалі ў Вільню, дзе зьнішчылі паганскія сымбалі (непагасны агонь у гонар Перуна, абагаўляных зьмей, высеклі сьвятыя гаі), раздавалі навахрышчаным белыя суконныя сьвіткі, скураныя боты і грошы (таму асобныя паганцы хрысьціліся па 2 разы і больш). У Вільні Ягайла выдаў дазвол на ўтварэньне каталіцкіх біскупства і 7 плябаніяў (прыходаў). У час паездак па тэрыторыі сучаснай Беларусі заснаваў шэраг касьцёлаў і кляштараў (у тым ліку ў мястэчках Абольцы і Быстрыца). У 1388 Папа Урбан VІ сваёй булой утварыў у Вільні каталіцкае біскупства, пазьней падпарадкаванае Гнёзьненскай мітраполіі.
Вяртаючыся ў Польшчу, пакінуў намесьнікам у Літоўскай Русі свайго брата Скіргайлу. З мэтай умацаваньня сваёй апоры і пашырэньня каталіцтва сярод фэўдалаў Вялікага Княства Літоўскага выдаў у 1387 годзе прывілей, паводле якога фэўдалам, што прынялі каталіцтва, даваліся дадатковыя правы і вольнасьці. Гэта выклікала незадавальненьне праваслаўных, што выкарысталі князі Кейстут і яго сын Вітаўт. Прыхільнікі Ягайла зьняволілі іх і пасадзілі ў вастрог у Крэўскім замку, дзе Кейстут памёр (верагодна быў задушаны), а Вітаўт уцёк адтуль і з дапамогай крыжацкага войска захапіў уладу ў Вялікім Княстве Літоўскім (Скіргайлу выслаў намесьнікам у Кіеў). Узімку 1390 году войскі Ягайлы па 10-дзённай аблозе авалодалі Берасьцейскім замкам, які абаранялі войскі Вітаўта.
У выніку кампраміснага Востраўскага пагадненьня 1392 году адмовіўся ад велікакняскага стальцу і прызнаў пажыцьцёвым гаспадаром (вялікім князем) Літвы Вітаўта (у хросьце Аляксандра), а сам застаўся ў Каралеўстве Польскім. У 1387 годзе дамогся далучэньня да Польшчы часткі Галіцкай Русі, што дагэтыль належала Вугоршчыне.
У 1400 годзе рэарганізаваў Кракаўскі ўнівэрсытэт (заснаваны ў 1364 годзе Казімерам III) на ўзор Парыскага ўнівэрсытэту. З таго часу ён завецца Ягелонскім.
На працягу 1409—1411 гадоў вёў «Вялікую вайну» супраць нямецкіх рыцараў, якія захапілі паўночна-ўсходнія землі Польшчы. У час Грунвальдзкай бітвы (15 ліпеня 1410) узначальваў усе саюзныя войскі (91 харугва, каля 32 тыс. чалавек). У выніку гэтай бітвы армія крыжакоў была разгромленая і фактычна перастала існаваць, каля 8000 тэўтонскіх ваяроў былі забітыя, у тым ліку гросмайстар Ульрых фон Юнгінгэн.
Вынікі перамогі замацавалі Торунскім мірам 1411 году. Гэта спыніла агрэсію Тэўтонскага ордэну і абумовіла яго хуткі заняпад як дзяржавы, спрыяла эканамічнаму разьвіцьцю Каралеўства Польскага і Вялікага Княства Літоўскага, якія атрымалі магчымасьць шырэй удзельнічаць у міжнародным гандлі на Балтыйскім моры. У час бітвы гераічна выявіўся будучы вялікі харунжы Ягайлы, Мацей[2], за што кароль дараваў таму шмат зямель пад Люблінам, вёскі Грушкі, па чым той атрымаў прозьвішча Грушэцкі і зрабіўся пачынальнікам шляхецкага роду Грушэцкіх.
На Гарадзельскім сойме 1413 году, які юрыдычна замацоўваў канфэдэрацыю Вялікага Княства Літоўскага і Польскага каралеўства, пастанавілі, што Літва бяз волі караля і Сэнату не абірае сабе князя, у сваю чаргу Польшча бязь ведама першай не абірае сабе караля. Адна з грамат гэтай уніі прадугледжвала прыём у польскія гербавыя брацтвы 47 родаў фэўдалаў Вялікага Княства Літоўскага. Адначасна Ягайла і Вітаўт абяцалі прызначаць на дзяржаўныя пасады пераважна фэўдалаў-католікаў, якія прынялі польскія гербы, і даваць палёгкі каталіцкім установам. Але унія гарантавала захаваньне адасобленасьці ўлады вялікага князя. Гэта паклала пачатак палітычнага хаўрусу Польшчы зь Вялікім Княствам Літоўскім.
Па сьмерці Вітаўта ў 1430 годзе вялікім князем зрабіўся брат Ягайлы Сьвідрыгайла, які быў заступнікам праваслаўнай царквы і распачаў вайну з Польшчай. Супраць яго выступіў падтрыманы палякамі брат Вітаўта Жыгімонт Кейстутавіч, які абвясьціў сябе вялікім князем, а Сьвідрыгайлу выгнаў у Малдавію. Прывілеямі ад 1432 і 1434 гадоў Ягайла і Жыгімонт ураўнавалі ў маёмасных і асабістых правах праваслаўных і каталіцкіх фэўдалаў[3]. Ягайла абяцаў, што ня будзе ператвараць праваслаўныя цэрквы ў касьцёлы, дасьць ўсім свабоду веры і пакіне ўсе станы ў іх правах.
Памёр на 86-м годзе жыцьця ў час міжусобіц паміж Сьвідрыгайлам і Жыгімонтам І. Ад першых дзьвюх жонак (Ядзьвігі і Ганны) ня меў дзяцей, ад жонкі Соф’і Гальшанскай меў 2 сыноў — Уладзіслава і Казімера.
Першага сына ў 10-гадовым веку абралі каралём Польшчы (пад апекаю маці) пад імем Уладыслава III, у 15-гадовым веку ён зрабіўся таксама каралём Вугоршчыны, а ў 21 год загінуў у баі супраць туркаў пад Варнай. Другі сын у 1440 годзе абраны вялікім князем літоўскім, а у 1447 пад імем Казімера ІV — каралём Польшчы.
48-гадовае караляваньне Ягайлы было пэрыядам значных палітычных, эканамічных і культурных посьпехаў у гісторыі Польшчы і Вялікага Княства Літоўскага. Гісторыкі славяць яго за шчодрасьць, цьвярозасьць (піў толькі ваду), аднак папракаюць за тое, што занадта прыслухоўваўся да парад вяльможаў і шляхты.
Галерэя[рэдагаваць]
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
Іканаграфія караля і вялікага князя Ягайлы ў наш час захоўваецца ў музэях і бібліятэках Аўстрыі, Летувы, Нямеччыны, Польшчы, Украіны.
Паходжаньне імя[рэдагаваць]
Існуе некалькі гіпотэзаў пра этымалёгію імя «Ягайла» (як і імёнаў большасьці вялікіх князёў літоўскіх), якія ўмоўна можна вызначыць як «хрысьціянскую», «летувіскую», «скандынаўскую» і «заходнебалцкую».
Расейскі лінгвіст У. Юргевіч выводзіў «Ягайлу» з хрысьціянскага імя Якаў[4]. Беларускі гісторык В. Чаропка выказвае гіпотэзу пра ягоны зьвязак з імём Іаган (Іван) — такая форма імя Іван сустракалася ў ваколіцах Віцебску, дзе гэты князь жыў некаторы час[5].
Сучасныя летувіскія дасьледнікі называюць імя «Ягайла» (па-летувіску: Jogáila) «старажытным летувіскім імём» і тлумачаць яго празь летувіскую мову як «Добры яздок» (лет. jóti (йо́ці) — «ехаць конна» і састарэлае лет. gáilas (га́йлас) — «моцны»)[6]. Дадзенае тлумачэньне яшчэ ў сяр. XIX ст. высунуў летувіс Даўгдарыс у газэце «Tygodnik peterburski» (ад 17 ліпеня 1850), у тым жа выданьні іншы летувіскі аўтар Даніла прапаноўваў перакладаць гэтае імя як «Калі жаль» (лет. jei (я) — «калі» і лет. gailis (га́йліс) — «жаль»). Усе гэтыя летувіскія тлумачэньні У. Юргевіч вызначыў як «кур’ёзныя»[7].
Беларускі дасьледнік Л. Галяк зьвязваў элемэнт «-гайла» са скандынаўскімі geled — «чын», «становішча», або gal — «злосны», «шалёны»; а элемэнт «я-» тлумачыў як jа — «але»[8].
Беларускі гісторык П. Урбан у сваёй кнізе «Старажытныя ліцьвіны» пры тлумачэньні элемента «-гайла» праводзіць паралель з індаэўрапейскім назовам gail, які ўжываўся ў значэньні «высакародны», «заўзяты», «магутны», «палкі», «сьветлы», «слаўны», кельцкім g(h)al — «магчы» (для параўнаньня: летувіскае gal, gali — «магу», «можаш»), стараверхнянямецкім helid «герой», стараірляндзкім giall — «высокародны нашчадак», сярэдневерхненямецкіі geil (gail) — «бадзёры», «вясёлы», «гарэзьлівы», «жвавы», «палкі», старапрускім gaylis — «белы», «сьветлы» (для параўнаньня: яцьвяскае gaila — «белы»[9]). Адсюль, у прыватнасьці, імя Ягайла паводле меркаваньня П. Урбана (з улікам нoge — «важны», «высокі», «вялікі», «высокародны» і інш.) — «Ja-gailo — Jag-gailo — Hog-gailo» — значыла, імаверна, «Вялікі славай» або «Сьветлы славай»[10].
| Папярэднік Кейстут |
Вялікі князь літоўскі 1382—1392 |
Наступнік Вітаўт |
| Папярэднік Ядвіга |
Кароль польскі 1386—1434 |
Наступнік Уладыслаў III |
Крыніцы[рэдагаваць]
- ^ а б в г Грыцкевіч А. Ягайла // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 2: Кадэцкі корпус — Яцкевіч. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. С. 775.
- ^ Gruszecki(пол.). Polski Słownik Biograficzno-Genealogicznу (21.12.2010). Праверана 17 кастрычніка 2010 г.
- ^ Грыцкевіч А. Ягайла // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 2: Кадэцкі корпус — Яцкевіч. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. С. 776.
- ^ Юргевич В. Опыт объяснения имён литовских князей // Чтения в императорском обществе истории и древностей российских. — М., 1883. Кн. 3. С. 22—23.
- ^ Чаропка В. Паходжанне і радавод вялікіх князёў літоўскіх // «Беларускі гістарычны часопіс» №6 (?), 2001. С. 42—53.
- ^ Баранаўскас Т. Древние литовские имена(рас.). Пэрсанальны сайт Томаса Баранаўскаса. Праверана 17 кастрычніка 2010 г.
- ^ Юргевич В. Опыт объяснения имён литовских князей // Чтения в императорском обществе истории и древностей российских. — М., 1883. Кн. 3. С. 28.
- ^ Галяк Л. Аб паходжаньні вялікіх князёў літоўскіх // «Спадчына» № 6, 1993. С. 54—62.
- ^ Свяжынскі У. Балты і балцкія гаворкі ў старажытнай Беларусі // «Кантакты і дыялогі» № 2/3, 1999.
- ^ Урбан П. Старажытныя ліцьвіны: Мова. Паходжаньне. Этнічная прыналежнасьць. — Мн.: Тэхналогія, 2003.
Літаратура[рэдагаваць]
- Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 2: Кадэцкі корпус — Яцкевіч. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — 788 с.: іл. ISBN 985-11-0378-0.
- Тарасаў К. Памяць пра легенды: Постаці беларускай мінуўшчыны / Маст. А. У. Александровіч і інш.. — 2-е выд., дап. — Мн.: Полымя, 1993. — 270 с. — ISBN 5-345-00706-3
- Jahajła // Zaprudnik J. Historical dictionary of Belarus. — Lamham. — London: Scarecrow Press, 1998.— 338 p. ISBN 0-8108-3449-9.
Вонкавыя спасылкі[рэдагаваць]
Ягайла — сховішча мультымэдыйных матэрыялаў
- Гісторыя Беларусі. Асобы. Ягайла
- Игорь Литвин: «Затерянный мир, или малоизвестные страницы белорусской истории», §16 Наследники Ягайлы и его наследие (мастацкі твор)
|
||||||||||
_Coat_of_Arms.jpg)
