Ягайла

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі
Перайсьці да: навігацыі, пошуку
Ягайла (Уладзіслаў II)
польск.: Władysław II Jagiełło
Jagajła. Ягайла (J. Tricius, 1677).jpg
Ягайла. Мастак Я. Трыцыюс, 1677
Вялікі князь літоўскі
1377 — 1381
Папярэднік Альґерд
Наступнік Кейстут
Вялікі князь літоўскі
1382 — 1386
Папярэднік Кейстут
Наступнік Вітаўт
Кароль польскі
1386 — 1434
Папярэднік Ядвіга Анжуйская
Наступнік Уладыслаў III
Асабістыя зьвесткі
Нарадзіўся 1351, Вільня
Памёр 1 жніўня 1434, Гарадок
Пахаваны Вавэльскі сабор, Кракаў
Нашчадкі Уладыслаў, Казімер, Альжбета Баніфацыя, Ядвіга
Каралеўскі дом Ягелоны
Дынастыя Гедымінавічы
Жонкі Ядвіга Анжуйская
Ганна Цэлеская
Альжбета Граноўская
Соф'я Гальшанская
Бацька Альґерд
Маці Ульляна Цьвярская

Яга́йла (у праваслаўі Якаў, у каталіцтве Ўладзіслаў; польск. Władysław II Jagiełło; 1352?[1] — 1 чэрвеня 1434) — вялікі князь літоўскі (13771381, 13821392[1]), кароль польскі (13861434). Заснавальнік дынастыі Ягелонаў.

Біяграфія[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Невядомы мастак, XVII ст.

Старэйшы[1] сын Альгерда і цьвярской князёўны Ўльляны, унук Ґедыміна. Выхоўваўся ў праваслаўі і беларускамоўным асяродзьдзі[1].

Займеў вялікакняскі пасад згодна з воляю бацькі, гаспадаром зрабіўся ў траўні 1377 году. Адразу распачаў канфлікт са сваім уплывовым дзядзькам Кейстутам, які намагаўся захапіць вялікакняскі сталец.

Быў хаўрусьнікам Залатой Арды, аднак у час Кулікоўскай бітвы 1380 году не надаў дапамогі Мамаю. У 1380 годзе склаў сэпаратныя пагадненьні з Тэўтонскім і Лівонскім ордэнамі, апошняму перадаў землі Жамойціі. Аднак несупынныя пагрозы з боку крыжакоў і Маскоўскага княства вымусілі Ягайлу пайсьці на хаўрус з Польшчай.

Каб умацаваць краіну шукаў хаўрусу з суседнімі дзяржавамі — Масквой і Каралеўствам Польскім. Яшчэ ў канцы 1382 году праз сваю маці Ўльляну правёў перамовы з Маскоўскай дзяржавай, у якіх дасягнуў папярэдняй дамоўленасьці зь Дзьмітрыем Іванавічам. Згодна зь ёй, мусіў прыняць хрысьціянства ўсходняга абраду і ажаніцца з дачкой маскоўскага ўладара Соф’яй. Але калі Маскоўская дзяржава запатрабавала прызнаць сябе васалам («малодшым братам») і ахрысьціць у праваслаўе «ўсю Літву», аддаў перавагу блёку з Польшчай, з пасламі якой вяліся перамовы яшчэ ў 1383 годзе. Унія Вялікага Княства і Кароны тады адпавядала інтарэсам абодвух бакоў. Яна дазваляла аб’яднаць сілы абедзьвюх дзяржаваў супраць агульнага ворага — крыжакоў. Нямецкая экспансія ў Польшчы дасягнула вялікіх памераў. Палякам важна было забясьпечыць спакой сваіх межаў з боку Вялікага Княства Літоўскага (у 1376 годзе ліцьвіны вывелі адтуль 23 тысячы палонных). У пэрспэктыве польскія магнаты разьлічвалі, відаць, на дамінаваньне ў суседняй дзяржаве. Таксама іх цікавіла набыцьцё маёнткаў на Валыні ды Падольлі.

У студзені 1385 году віленская дэлегацыя правяла перамовы ў Кракаве, а ўлетку польскія ўпаўнаважаныя прыехалі ў Вялікае Княства Літоўскае. Акт уніі падпісалі 14 жніўня ў княскай вежы Крэўскага замка (цяпер Смаргонскі раён). Ягайла атрымаў права ажаніцца з 11-гадовай польскай каралеўнай Ядвігай і заняць польскі сталец. Узамен ён абавязваўся прыняць каталіцтва і ахрысьціць у яго братоў, сваякоў ды іншых падданых, вызваліць палонных хрысьціянаў (палякаў), заплаціць 200 000 флярынаў за зрыў пагадненьня аб шлюбе Ядвігі зь Вільгельмам Габзбургам, вярнуць забраныя і назаўсёды далучыць свае землі да Каралеўства Польскага. Канчатковае зацьверджаньне уніі адбылося ў 1386 годзе, па тым як Ягайла паўторна (у праваслаўі меў хрост пад імем Якуба) ахрысьціўся на Вавэльскай катэдры ў Кракаве пад імем Уладзіслава, ажаніўся зь Ядвігай і 4 сакавіка ўрачыста каранаваўся. Афіцыйна ён пачаў тытулавацца «каралём Польшчы, вярхоўным князем Літоўскім і дзедзічам Рускім», паклаўшы пачатак каралеўскай дынастыі Ягайлавічаў (Ягелонаў). Пры каранацыі Ягайла абяцаў аб’яднаць сваю дзяржаву з Польшчай, далучыць да рымска-каталіцкай царквы ня толькі паганскую Жамойць, якая складала каля 8% насельніцтва княства, але і праваслаўных ліцьвінаў. Палякі ў хаўрусе зь Вялікім Княствам Літоўскім бачылі заклад утварэньня магутнай Польшчы, уратаваньня краіны ад анархіі, што паўстала ў пэрыяд міжкаралеўя.

Супольная малітва зь Вітаўтам перад Грунвальдзкай бітвай. Я. Матэйка, 1855

На наступны год адбыўся абрад сымбалічнага хросту літоўскіх паганцаў, які атрымаў назву Ягайлавага хросту: Ягайла зь Ядвігай прыехалі ў Вільню, дзе зьнішчылі паганскія сымбалі (непагасны агонь у гонар Перуна, абагаўляных зьмей, высеклі сьвятыя гаі), раздавалі навахрышчаным белыя суконныя сьвіткі, скураныя боты і грошы (таму асобныя паганцы хрысьціліся па 2 разы і больш). У Вільні Ягайла выдаў дазвол на ўтварэньне каталіцкіх біскупства і 7 плябаніяў (прыходаў). У час паездак па тэрыторыі сучаснай Беларусі заснаваў шэраг касьцёлаў і кляштараў (у тым ліку ў мястэчках Абольцы і Быстрыца). У 1388 Папа Урбан VІ сваёй булой утварыў у Вільні каталіцкае біскупства, пазьней падпарадкаванае Гнёзьненскай мітраполіі.

Вяртаючыся ў Польшчу, пакінуў намесьнікам у Літоўскай Русі свайго брата Скіргайлу. З мэтай умацаваньня сваёй апоры і пашырэньня каталіцтва сярод фэўдалаў Вялікага Княства Літоўскага выдаў у 1387 годзе прывілей, паводле якога фэўдалам, што прынялі каталіцтва, даваліся дадатковыя правы і вольнасьці. Гэта выклікала незадавальненьне праваслаўных, што выкарысталі князі Кейстут і яго сын Вітаўт. Прыхільнікі Ягайла зьняволілі іх і пасадзілі ў вастрог у Крэўскім замку, дзе Кейстут памёр (верагодна быў задушаны), а Вітаўт уцёк адтуль і з дапамогай крыжацкага войска захапіў уладу ў Вялікім Княстве Літоўскім (Скіргайлу выслаў намесьнікам у Кіеў). Узімку 1390 году войскі Ягайлы па 10-дзённай аблозе авалодалі Берасьцейскім замкам, які абаранялі войскі Вітаўта.

У выніку кампраміснага Востраўскага пагадненьня 1392 году адмовіўся ад велікакняскага стальцу і прызнаў пажыцьцёвым гаспадаром (вялікім князем) Літвы Вітаўта (у хросьце Аляксандра), а сам застаўся ў Каралеўстве Польскім. У 1387 годзе дамогся далучэньня да Польшчы часткі Галіцкай Русі, што дагэтыль належала Вугоршчыне.

У 1400 годзе рэарганізаваў Кракаўскі ўнівэрсытэт (заснаваны ў 1364 годзе Казімерам III) на ўзор Парыскага ўнівэрсытэту. З таго часу ён завецца Ягелонскім.

Ягайла і Ядвіга. Т. Далябэла, XVII ст.

На працягу 14091411 гадоў вёў «Вялікую вайну» супраць нямецкіх рыцараў, якія захапілі паўночна-ўсходнія землі Польшчы. У час Грунвальдзкай бітвы (15 ліпеня 1410) узначальваў усе саюзныя войскі (91 харугва, каля 32 тыс. чалавек). У выніку гэтай бітвы армія крыжакоў была разгромленая і фактычна перастала існаваць, каля 8000 тэўтонскіх ваяроў былі забітыя, у тым ліку гросмайстар Ульрых фон Юнгінгэн.

Вынікі перамогі замацавалі Торунскім мірам 1411 году. Гэта спыніла агрэсію Тэўтонскага ордэну і абумовіла яго хуткі заняпад як дзяржавы, спрыяла эканамічнаму разьвіцьцю Каралеўства Польскага і Вялікага Княства Літоўскага, якія атрымалі магчымасьць шырэй удзельнічаць у міжнародным гандлі на Балтыйскім моры. У час бітвы гераічна выявіўся будучы вялікі харунжы Ягайлы, Мацей[2], за што кароль дараваў таму шмат зямель пад Люблінам, вёскі Грушкі, па чым той атрымаў прозьвішча Грушэцкі і зрабіўся пачынальнікам шляхецкага роду Грушэцкіх.

На Гарадзельскім сойме 1413 году, які юрыдычна замацоўваў канфэдэрацыю Вялікага Княства Літоўскага і Польскага каралеўства, пастанавілі, што Літва бяз волі караля і Сэнату не абірае сабе князя, у сваю чаргу Польшча бязь ведама першай не абірае сабе караля. Адна з грамат гэтай уніі прадугледжвала прыём у польскія гербавыя брацтвы 47 родаў фэўдалаў Вялікага Княства Літоўскага. Адначасна Ягайла і Вітаўт абяцалі прызначаць на дзяржаўныя пасады пераважна фэўдалаў-католікаў, якія прынялі польскія гербы, і даваць палёгкі каталіцкім установам. Але унія гарантавала захаваньне адасобленасьці ўлады вялікага князя. Гэта паклала пачатак палітычнага хаўрусу Польшчы зь Вялікім Княствам Літоўскім.

Па сьмерці Вітаўта ў 1430 годзе вялікім князем зрабіўся брат Ягайлы Сьвідрыгайла, які быў заступнікам праваслаўнай царквы і распачаў вайну з Польшчай. Супраць яго выступіў падтрыманы палякамі брат Вітаўта Жыгімонт Кейстутавіч, які абвясьціў сябе вялікім князем, а Сьвідрыгайлу выгнаў у Малдавію. Прывілеямі ад 1432 і 1434 гадоў Ягайла і Жыгімонт ураўнавалі ў маёмасных і асабістых правах праваслаўных і каталіцкіх фэўдалаў[3]. Ягайла абяцаў, што ня будзе ператвараць праваслаўныя цэрквы ў касьцёлы, дасьць ўсім свабоду веры і пакіне ўсе станы ў іх правах.

Памёр на 86-м годзе жыцьця ў час міжусобіц паміж Сьвідрыгайлам і Жыгімонтам І. Ад першых дзьвюх жонак (Ядзьвігі і Ганны) ня меў дзяцей, ад жонкі Соф’і Гальшанскай меў 2 сыноў — Уладзіслава і Казімера.

Першага сына ў 10-гадовым веку абралі каралём Польшчы (пад апекаю маці) пад імем Уладыслава III, у 15-гадовым веку ён зрабіўся таксама каралём Вугоршчыны, а ў 21 год загінуў у баі супраць туркаў пад Варнай. Другі сын у 1440 годзе абраны вялікім князем літоўскім, а ў 1447 пад імем Казімера ІV — каралём Польшчы.

48-гадовае караляваньне Ягайлы было пэрыядам значных палітычных, эканамічных і культурных посьпехаў у гісторыі Польшчы і Вялікага Княства Літоўскага. Гісторыкі славяць яго за шчодрасьць, цьвярозасьць (піў толькі ваду), аднак папракаюць за тое, што занадта прыслухоўваўся да парад вяльможаў і шляхты.

Галерэя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Іканаграфія караля і вялікага князя Ягайлы ў наш час захоўваецца ў музэях і бібліятэках Аўстрыі, Летувы, Нямеччыны, Польшчы, Украіны.

Паходжаньне імя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Існуе некалькі гіпотэзаў пра этымалёгію імя «Ягайла» (як і імёнаў большасьці вялікіх князёў літоўскіх), якія ўмоўна можна вызначыць як «хрысьціянскую», «летувіскую», «скандынаўскую» і «заходнебалцкую».

Расейскі лінгвіст У. Юргевіч выводзіў «Ягайлу» з хрысьціянскага імя Якаў[4]. Беларускі гісторык В. Чаропка выказвае гіпотэзу пра ягоны зьвязак з імём Іаган (Іван) — такая форма імя Іван сустракалася ў ваколіцах Віцебску, дзе гэты князь жыў некаторы час[5].

Сучасныя летувіскія дасьледнікі называюць імя «Ягайла» (па-летувіску: Jogáila) «старажытным летувіскім імём» і тлумачаць яго празь летувіскую мову як «Добры яздок» (лет. jóti (йо́ці) — «ехаць конна» і састарэлае лет. gáilas (га́йлас) — «моцны»)[6]. Дадзенае тлумачэньне яшчэ ў сяр. XIX ст. высунуў летувіс Даўгдарыс у газэце «Tygodnik peterburski» (ад 17 ліпеня 1850), у тым жа выданьні іншы летувіскі аўтар Даніла прапаноўваў перакладаць гэтае імя як «Калі жаль» (лет. jei (я) — «калі» і лет. gailis (га́йліс) — «жаль»). Усе гэтыя летувіскія тлумачэньні У. Юргевіч вызначыў як «кур’ёзныя»[7].

Беларускі дасьледнік Л. Галяк зьвязваў элемэнт «-гайла» са скандынаўскімі geled — «чын», «становішча», або gal — «злосны», «шалёны»; а элемэнт «я-» тлумачыў як  — «але»[8].

Беларускі гісторык П. Урбан у сваёй кнізе «Старажытныя ліцьвіны» пры тлумачэньні элемэнта «-гайла» праводзіць паралель з індаэўрапейскім назовам gail, які ўжываўся ў значэньні «высакародны», «заўзяты», «магутны», «палкі», «сьветлы», «слаўны», кельцкім g(h)al — «магчы» (для параўнаньня: летувіскае gal, gali — «магу», «можаш»), стараверхнянямецкім helid «герой», стараірляндзкім giall — «высокародны нашчадак», сярэдневерхненямецкіі geil (gail) — «бадзёры», «вясёлы», «гарэзьлівы», «жвавы», «палкі», старапрускім gaylis — «белы», «сьветлы» (для параўнаньня: яцьвяскае gaila — «белы»[9]). Адсюль, у прыватнасьці, імя Ягайла паводле меркаваньня П. Урбана (з улікам нoge — «важны», «высокі», «вялікі», «высокародны» і інш.) — «Ja-gailo — Jag-gailo — Hog-gailo» — значыла, імаверна, «Вялікі славай» або «Сьветлы славай»[10].

Папярэднік
Кейстут
Вялікі князь літоўскі
13821392
Наступнік
Вітаўт
Папярэднік
Ядзьвіга
Кароль польскі
13861434
Наступнік
Уладыслаў III

Крыніцы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  1. ^ а б в г Грыцкевіч А. Ягайла // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 2: Кадэцкі корпус — Яцкевіч. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. С. 775.
  2. ^ Gruszecki(пол.). Polski Słownik Biograficzno-Genealogicznу (21.12.2010). Праверана 17 кастрычніка 2010 г.
  3. ^ Грыцкевіч А. Ягайла // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 2: Кадэцкі корпус — Яцкевіч. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. С. 776.
  4. ^ Юргевич В. Опыт объяснения имён литовских князей // Чтения в императорском обществе истории и древностей российских. — М., 1883. Кн. 3. С. 22—23.
  5. ^ Чаропка В. Паходжанне і радавод вялікіх князёў літоўскіх // «Беларускі гістарычны часопіс» №6 (?), 2001. С. 42—53.
  6. ^ Баранаўскас Т. Древние литовские имена(рас.). Пэрсанальны сайт Томаса БаранаўскасаПраверана 17 кастрычніка 2010 г.
  7. ^ Юргевич В. Опыт объяснения имён литовских князей // Чтения в императорском обществе истории и древностей российских. — М., 1883. Кн. 3. С. 28.
  8. ^ Галяк Л. Аб паходжаньні вялікіх князёў літоўскіх // «Спадчына» № 6, 1993. С. 54—62.
  9. ^ Свяжынскі У. Балты і балцкія гаворкі ў старажытнай Беларусі // «Кантакты і дыялогі» № 2/3, 1999.
  10. ^ Урбан П. Старажытныя ліцьвіны: Мова. Паходжаньне. Этнічная прыналежнасьць. — Мн.: Тэхналогія, 2003.

Літаратура[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Вонкавыя спасылкі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Commons-logo.svg  Ягайласховішча мультымэдыйных матэрыялаў