Стэфан Баторы

Стэфан Баторы
Стэфан Баторы. Невядомы мастак, XVI ст.
Князь трансыльванскі
1571 — 1576
Папярэднік	Ян I Заполья
Наступнік	Крыштаф I Баторы
Кароль польскі
14 сьнежня 1575 — 12 сьнежня 1586
Каранацыя	1 траўня 1576
Сукіраўнік	Ганна Ягелонка
Папярэднік	Генрык Валезы
Наступнік	Жыгімонт Ваза
Вялікі князь літоўскі
14 сьнежня 1575 — 12 сьнежня 1586
Каранацыя	1 траўня 1576
Сукіраўнік	Ганна Ягелонка
Папярэднік	Генрык Валезы
Наступнік	Жыгімонт Ваза
Асабістыя зьвесткі
Імя пры нараджэньні	Báthory István
Нарадзіўся	27 верасьня 1533, Жыладзішомльё, Трансыльванія
Памёр	12 сьнежня 1586, Горадня, Вялікае Княства Літоўскае
Дынастыя	Баторы
Бацька	Іштван IV
Маці	Каталіна Тэлегдзі
Подпіс

Стэ́фан Баторы (па-вугорску: Báthory István, па-румынску: Ştefan Báthory, па-польску: Stefan Batory; 27 верасьня 1533, Жыладзішомльё ў Трансыльваніі, цяпер Шымлеў-Сылваніэй, Румынія — 12 сьнежня 1586, Горадня) — кароль польскі і вялікі князь літоўскі (1576—1586), князь трансыльванскі (1571—1576).

Біяграфія

Паходзіў са знакамітага вугорскага роду Баторых, зь лініі Шомліа (па-вугорску: z Somlyó). Сын сямігародзкага (трансыльванскага) князя Стэфана IV. Муж Ганны Ягелонкі, дачкі Жыгімонта I.

З 15 гадоў знаходзіўся на вайсковай службе ў караля Чэхіі і Вугоршчыны Фэрдынанда. Разам зь ім быў у Італіі, навучаўся ў Падуі.

Служыў у сямігродзкага князя Януша Зыгмунда Запольі, быў паслом пры імпэратары Максыміліяне Другім. Пасьля разрыву адносінаў паміж гэтымі краінамі немцы тры гады трымалі яго закладнікам.

Пасьля сьмерці Я. З. Запольі ў 1571 зрабіўся князем Сямігродзя. Калі кароль польскі і вялікі князь літоўскі Генрык Валезы ўцёк у Францыю, Стэфан Баторы выставіў сваю кандыдатуру на трон Рэчы Паспалітай і быў абраны ў сьнежні 1575 году, каранаваны 1 траўня 1576 году. З чэрвеня 1576 году — вялікі князь літоўскі.

Унутраная палітыка

Граматай ад 29 ліпеня 1579 вызнаў, што Каралеўства Польскае і Вялікае Княства Літоўскае зьяўляюцца раўнапраўнымі дзяржавамі ў складзе фэдэратыўнай дзяржавы, таксама абавязаўся захоўваць самастойнасьць ВКЛ, пашыраць яго межы, не прызначаць літоўскімі вайскаводамі палякаў, агульныя соймы склікаць паводле чаргі, то ў Вялікім Княстве, то ў Кароне.

Прывілеем ад 1 красавіка 1579 пераўтварыў Віленскі езуіцкі калегіюм ў акадэмію. Таксама выдаў дазволы на заснаваньне езуіцкіх калегіюмаў у Полацку (1581), Рызе (1580) і Дорпаце (1584). Яму належыць ініцыятыва адкрыцьця езуіцкага калегіюму ў Горадні.

Стэфан Баторы пад Псковам. Мастак — Ян Матэйка, 1872

Імкнуўся да мірнага разьвязваньня ідэалягічных канфліктаў. Падтрымліваў сяброўскі адносіны з ваяводам і вальнадумцам Каспарам Бекешам.

Сваю рэзыдэнцыю Стэфан Баторы трымаў у Горадні, у Старым замку. Тут ён прыймаў пасольствы маскоўскае (1581), ангельскае (1584), правёў раду сэнатараў для разгляду дамаганьняў Швэцыі (1582). Месьцічам надаў пэўныя палёгкі, выдаў прывілей для саборнай Прачысьценскай царквы. Пры ім у Горадні праходзіў кожны трэці сойм.

Як кароль Польшчы пайшоў на значныя саступкі шляхце, падтрымваў езуітаў. Замест каралеўскага суду як найвышэйшай судовай інстанцыі зацьвердзіў шляхецкія выбарныя трыбуналы. За ягоным кіраваньнем польскі ўрад зрабіў спробу зьнішчыць Запароскую Сеч. У красавіку 1578 выйшаў каралеўскі ўнівэрсал, які забараняў пускаць запарожцаў «на воласьць» і гандляваць зь Сеччу зброяю і порахам. У верасьні-сьнежні 1578, рыхтуючыся да вайны з Маскоўскаю дзяржаваю і намагаючыся выкарыстаць у ёй казацтва, Стэфан Баторы павялічыў колькасьць рэестравых казакаў да 500 чалавек, а ў 1583 — да 600 чалавек і надаў ім шэраг прывілеяў.

Вонкавая палітыка

У 1579—1582 Рэч Паспалітая брала ўдзел у Лівонскай вайне 1558—1583. У выніку складаных манэўраваньняў атрымаў шэраг перамог над расейскімі войскам, вярнуў Полацак і захапіў Вялікія Лукі. Аблога Пскова скончылася безвынікова, аднак паскорыла складаньне Ям-Запольскага міру. Пасьля складаньня перамір’я Інфлянты адыйшлі да Рэчы Паспалітай.

Мудры палітык, выдатны дзяржаўны дзяяч і здольны военачальнік, Стэфан Баторы зрабіў значны ўнёсак ва ўмацаваньне Рэчы Паспалітай, спрыяў падняцьцю ейнага аўтарытэту ў Эўропе.

Сьмерць

Памёр у Горадні падчас падрыхтоўкі наступнае вайны з Масквой. У зьвязку з тым, што паміж прыдворнымі мэдыкамі ўзьнікла спрэчка пра прычыны яго сьмерці, 14 сьнежня 1586 году ў Горадні правялі першае на тэрыторыі Ўсходняй Эўропы анатамаваньне ягоных парэшткаў.

Галерэя

• Іканаграфія караля і вялікага князя Стэфана Баторыя
• 

  Невядомы мастак, XVI ст.

• 

  Невядомы мастак, XVI ст.

• 

  Невядомы мастак, каля 1576

• 

  Невядомы мастак, XVI—XVII стст.

• 

  Невядомы мастак, каля 1645

• 

  Невядомы мастак, XVII ст.

• 

  Вінцэнт Смакоўскі, XIX ст.

• 

  Невядомы мастак, XIX ст.

Ушанаваньне памяці

Адна з цэнтральных вуліцаў Горадні носіць імя Стэфана Баторага.

Папярэднік Генрык Валезы

Вялікі князь літоўскі 1576—1586

Наступнік Жыгімонт Ваза

Літаратура

• Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 2: Кадэцкі корпус — Яцкевіч. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — 788 с.: іл. ISBN 985-11-0378-0.
• Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 1: А — Беліца / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: М. В. Біч і інш.; Прадм. М. Ткачова; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 1993. — 494 с., [8] к.: іл. ISBN 5-85700-074-2.
• Batory, Stefan // Zaprudnik J. Historical dictionary of Belarus. — Lamham. — London: Scarecrow Press, 1998.— 338 p. ISBN 0-8108-3449-9.

Вонкавыя спасылкі

 Стэфан Баторы — сховішча мультымэдыйных матэрыялаў

• Каляндар Свабоды. Радыё Свабода. Праверана 15 кастрычніка 2010 г.
• Іна Крайнева. Манэты караля Стэфана Баторыя ў зборы Гарадзенскага дзяржаўнага гісторыка-археалягічнага музэя (PDF)