Стэфан Баторы

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі
Перайсьці да: навігацыі, пошуку
Стэфан Баторы
Stefan Batory. Стэфан Баторы (M. Kober, 1583).jpg
Стэфан Баторы. Невядомы мастак, XVI ст.
Князь трансыльванскі
1571 — 1576
Папярэднік Ян I Заполья
Наступнік Крыштаф I Баторы
Кароль польскі
Каранацыя 1 траўня 1576
Сукіраўнік Ганна Ягелонка
Папярэднік Генрык Валезы
Наступнік Жыгімонт Ваза
Вялікі князь літоўскі
Каранацыя 1 траўня 1576
Сукіраўнік Ганна Ягелонка
Папярэднік Генрык Валезы
Наступнік Жыгімонт Ваза
Асабістыя зьвесткі
Імя пры нараджэньні Báthory István
Нарадзіўся 27 верасьня 1533, Жыладзішомльё, Трансыльванія
Памёр 12 сьнежня 1586, Горадня, Вялікае Княства Літоўскае
Дынастыя Баторы Баторы
Бацька Іштван IV
Маці Каталіна Тэлегдзі
Подпіс Autograph-StefanBatory.png

Стэ́́фан Бато́ры[1] (па-вугорску: Báthory István, па-румынску: Ştefan Báthory, па-польску: Stefan Batory; 27 верасьня 1533, Жыладзішомльё ў Трансыльваніі, цяпер Шымлеў-Сылваніэй, Румынія — 12 сьнежня 1586, Горадня) — кароль польскі і вялікі князь літоўскі (15761586), князь трансыльванскі (15711576).

Біяграфія[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Паходзіў са знакамітага вугорскага роду Баторых, зь лініі Шомліа (па-вугорску: z Somlyó). Сын сямігародзкага (трансыльванскага) князя Стэфана IV. Муж Ганны Ягелонкі, дачкі Жыгімонта I.

З 15 гадоў знаходзіўся на вайсковай службе ў караля Чэхіі і Вугоршчыны Фэрдынанда. Разам зь ім быў у Італіі, навучаўся ў Падуі.

Служыў у сямігродзкага князя Януша Зыгмунда Запольі, быў паслом пры імпэратары Максыміліяне Другім. Пасьля разрыву адносінаў паміж гэтымі краінамі немцы тры гады трымалі яго закладнікам.

Пасьля сьмерці Я. З. Запольі ў 1571 зрабіўся князем Сямігродзя. Калі кароль польскі і вялікі князь літоўскі Генрык Валезы ўцёк у Францыю, Стэфан Баторы выставіў сваю кандыдатуру на трон Рэчы Паспалітай і быў абраны ў сьнежні 1575 году, каранаваны 1 траўня 1576 году. З чэрвеня 1576 году — вялікі князь літоўскі.

Унутраная палітыка[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Граматай ад 29 ліпеня 1579 вызнаў, што Каралеўства Польскае і Вялікае Княства Літоўскае зьяўляюцца раўнапраўнымі дзяржавамі ў складзе фэдэратыўнай дзяржавы, таксама абавязаўся захоўваць самастойнасьць ВКЛ, пашыраць яго межы, не прызначаць літоўскімі вайскаводамі палякаў, агульныя соймы склікаць паводле чаргі, то ў Вялікім Княстве, то ў Кароне[2].

Прывілеем ад 1 красавіка 1579 пераўтварыў Віленскі езуіцкі калегіюм ў акадэмію. Таксама выдаў дазволы на заснаваньне езуіцкіх калегіюмаў у Полацку (1581), Рызе (1580) і Дорпаце (1584). Яму належыць ініцыятыва адкрыцьця езуіцкага калегіюму ў Горадні.

Стэфан Баторы пад Псковам. Мастак — Ян Матэйка, 1872

Імкнуўся да мірнага разьвязваньня ідэалягічных канфліктаў. Падтрымліваў сяброўскі адносіны з ваяводам і вальнадумцам Каспарам Бекешам[3].

Сваю рэзыдэнцыю Стэфан Баторы трымаў у Горадні, у Старым замку. Тут ён прыймаў пасольствы маскоўскае (1581), ангельскае (1584), правёў раду сэнатараў для разгляду дамаганьняў Швэцыі (1582). Месьцічам надаў пэўныя палёгкі, выдаў прывілей для саборнай Прачысьценскай царквы[4]. Пры ім у Горадні праходзіў кожны трэці сойм.

Як кароль Польшчы пайшоў на значныя саступкі шляхце, падтрымваў езуітаў. Замест каралеўскага суду як найвышэйшай судовай інстанцыі зацьвердзіў шляхецкія выбарныя трыбуналы. За ягоным кіраваньнем польскі ўрад зрабіў спробу зьнішчыць Запароскую Сеч. У красавіку 1578 выйшаў каралеўскі ўнівэрсал, які забараняў пускаць запарожцаў «на воласьць» і гандляваць зь Сеччу зброяю і порахам. У верасьні-сьнежні 1578, рыхтуючыся да вайны з Маскоўскаю дзяржаваю і намагаючыся выкарыстаць у ёй казацтва, Стэфан Баторы павялічыў колькасьць рэестравых казакаў да 500 чалавек, а ў 1583 — да 600 чалавек і надаў ім шэраг прывілеяў.

Вонкавая палітыка[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

У 15791582 Рэч Паспалітая брала ўдзел у Лівонскай вайне 1558—1583. У выніку складаных манэўраваньняў атрымаў шэраг перамог над расейскімі войскам, вярнуў Полацак і захапіў Вялікія Лукі. Аблога Пскова скончылася безвынікова, аднак паскорыла складаньне Ям-Запольскага міру. Пасьля складаньня перамір’я Інфлянты адыйшлі да Рэчы Паспалітай.

Мудры палітык, выдатны дзяржаўны дзяяч і здольны военачальнік, Стэфан Баторы зрабіў значны ўнёсак ва ўмацаваньне Рэчы Паспалітай, спрыяў падняцьцю ейнага аўтарытэту ў Эўропе.

Сьмерць[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Памёр у Горадні падчас падрыхтоўкі наступнае вайны з Масквой. У зьвязку з тым, што паміж прыдворнымі мэдыкамі ўзьнікла спрэчка пра прычыны яго сьмерці, 14 сьнежня 1586 году ў Горадні правялі першае на тэрыторыі Ўсходняй Эўропы анатамаваньне ягоных парэшткаў[5].

Галерэя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Ушанаваньне памяці[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Адна з цэнтральных вуліцаў Горадні носіць імя Стэфана Баторага.

Легенды і паданьні[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Некаторыя легенды, якія распаўсюдзіліся на тэрыторыі Беларусі, сьцьвярджаюць тое, што Стэфан Баторы даваў найменьні беларускім паселішчам. У тым ліку, напрыклад, вёскам Саланое і Мільча, якія знаходзяцца ў Вялейскім раёне Менскай вобласьці[6].

Папярэднік
Генрык Валезы
Вялікі князь літоўскі
15761586
Наступнік
Жыгімонт Ваза

Крыніцы і заўвагі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  1. ^ Таксама Стафан Баторы, Сьцяпа{{падстаноўка:націск}}н Бату{{падстаноўка:націск}}ра
  2. ^ Аляксандр Госцеў. Стафан Баторый // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 2: Кадэцкі корпус — Яцкевіч. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. С. 635.
  3. ^ А. П. Госцеў. Баторый // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 1: А — Беліца / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: М. В. Біч і інш.; Прадм. М. Ткачова; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 1993. С. 331.
  4. ^ Batory, Stefan // Zaprudnik J. Historical dictionary of Belarus. — Lamham. — London: Scarecrow Press, 1998. P. 44.
  5. ^ Аляксандр Госцеў. Стафан Баторый // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 2: Кадэцкі корпус — Яцкевіч. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. С. 636.
  6. ^ «Вёска Мільча, якую назваў кароль Баторы»Рэгіянальная газета»)

Літаратура[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Вонкавыя спасылкі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Commons-logo.svg  Стэфан Баторысховішча мультымэдыйных матэрыялаў