Міндоўг

Міндоўг
Міндоўг (уяўны партрэт). З хронікі А. Гваньіні «Апісаньне эўрапейскай Сарматыі» (1578)
1-ы вялікі князь літоўскі
1248 — 1263
Каранацыя	6 ліпеня 1253
Наступнік	Транята
Асабістыя зьвесткі
Нарадзіўся	1195?
Памёр	12 верасьня 1263
Нашчадкі	Войшалк, Рукель, Рупек

Міндо́ўг (па-лацінску: Mindowe; 1195? або каля 1200 — 1263) — заснавальнік і першы гаспадар Вялікага Княства Літоўскага (1248—1253), першы і апошні кароль Літвы (1253—1260). Імаверна, сын Рынгольда (сучасная навука лічыць яго мітычнай асобай).

Узначаліў абарону жыцьцёвай прасторы балта-славянскага сымбіёзу (палітычнага хаўрусу) на Панямоньні, утварэньне якога выклікала ваенная пагроза звонку.

Біяграфія

Першы пісьмовы ўспамін пра Міндоўга датуецца 1219 годам, калі ў Галіцка-Валынскім летапісе ён называецца адным са «старэйшых» князёў у Літве. Адсюль вынікае, што ён нарадзіўся дзесьці на мяжы XII—XIII стст.

Дзейнасьць Міндоўга ў ролі кіраўніка Вялікага Княства Літоўскага можна падзяліць на чатыры храналягічныя адцінкі:

• 1248—1254 гады — канфлікт з Галіцка-Валынскай дзяржавай;
• 1251—1260 гады — хаўрус Вялікага Княства Літоўскага з Інфлянцкім ордэнам;
• 1254—1258 гады — залежнасьць ад Галіцка-Валынскага княства;
• 1258—1263 гады — аднаўленьне і ўмацаваньне незалежнасьці Вялікага Княства Літоўскага.

Уяўныя партрэты Міндоўга

З хронікі Аляксандра Гваньіні, 1578

Іншая вэрсія партрэта з карткі, XVI ст.

З кнігі «Storia della Polonia», 1831

З часопіса «Magazyn powszechny», 1835

З кнігі «Lietuvos istorija», 1906

З кнігі «Lietuvos istorija», 1911

Па аб’яднаньні летапіснай Літвы з Наваградзкім княствам і ўтварэньня новай дзяржавы Міндоўг, які быў паганцам, мусіў прыняць хрысьціянства. Паводле Густынскага летапісу, ужо ў 1246 годзе ва ўласнай рэзыдэнцыі ў Наваградку ён ахрысьціўся ў праваслаўе, аднак палітычная сытуацыя змусіла Міндоўга праз пэўны час яшчэ раз зьмяніць веравызнаньне і навярнуцца ў каталіцтва. За абяцаньне прыняць хрысьціянства рымскага абраду і аддаць у валоданьне інфлянцкім рыцарам частку Жамойці ў 1251 годзе Міндоўг атрымаў падтрымку магістра Інфлянцкага ордэну і перамог кааліцыю. Такім чынам, Міндоўг першы выкарыстаў Жамойць як разьменную манэту ў палітычнай гульні з крыжакамі, даўшы пачатак і прыклад аналягічным дзеяньням наступных кіраўнікоў Вялікага Княства Літоўскага.

Далейшым крокам Міндоўга да збліжэньня з Заходняй Эўропай было прыняцьце каралеўскага тытула. Ліцьвінскія паслы прасілі ў Папы Рымскага Інацэнт IV дазволу на каранацыю свайго князя і сустрэлі з боку першасьвятара поўнае разуменьне. 6 ліпеня 1253 году Міндоўг прыняў тытул караля ў рэзыдэнцыі ў Наваградку, які тады быў праўдападобна сталіцай Вялікага Княства Літоўскага.

Міндоўг атрымаў ад Папы Рымскага каралеўскую карону. Афіцыйна княства рабілася каралеўствам, што стварала падставы для стабільнасьці ў стасунках з эўрапейскімі дзяржавамі. У 1255 годзе Папа Рымскі прызнаў Міндоўгавага сына ягоным пераемнікам і дазволіў каранацыю, і гэта яшчэ больш умацавала пазыцыі Міндоўга ў хрысьціянскім сьвеце. Аднак гэтакай эўрапейскай арыентацыі Міндоўг трымаўся ня доўга. Ужо на пачатку 1260-х гадоў ён разарваў пагадненьне з Інфлянцкім ордэнам, а потым і з Папам ды пачаў адкрытую вайну супраць сваіх былых хаўрусьнікаў.

У канцы жыцьця Міндоўг карыстаўся неабмежаванай уладай у Вялікім Княстве Літоўскім, што выклікала супраць яго змову князёў жамойцкага Траняты, полацкага Таўцівіла, нальшанскага Даўмонта. У выніку, Міндоўга забілі разам з сынамі Рупекам і Руклем.

Вядомыя граматы

Агулам сучасныя дасьледнікі ведаюць дзесяць г. зв. «Дакумэнтаў Міндоўга», час стварэньня якіх датуецца 1253—1261 гадамі (толькі адзін фальсыфікат паходзіць з XIV ст.). Паводле зьместу названыя акты падзяляюцца на тры групы: 1-я — прывілей рыскім купцам (дак. № 1); 2-я — справа зямельных дараваньняў Інфлянцкаму ордэну (дак. № 2, 4—10) ; 3-я — надзяленьне зямлёй літоўскага біскупа Хрысьціяна (дак. № 3). Згодна з апошняй працай, прысьвечанай праблеме аўтэнтычнасьці дакумэнтаў, шэсьць зь іх вызначаюцца як сапраўдныя (№ 1—5, 8), а астатнія чатыры (№ 6, 7, 9, 10) як фальсыфікаты, выкананыя зацікаўленым бокам — Інфлянцкім ордэнам.

Маестатавая пячатка Міндоўга

Сьпіс дакумэнтаў:

1. Дазвол рыскім купцам на бязмытны гандаль у Літве (1253);
2. Дараваньне Інфлянцкаму ордэну земляў у Жамойці (ліпень 1253);
3. Дараваньне земляў літоўскаму біскупу Хрысьціяну (1254);
4. Дараваньне Інфлянцкаму ордэну зямлі Селёніі (кастрычнік 1255);
5. Ліст да Папы з просьбай зацьвердзіць дараваньне Селёніі (кастрычнік 1255);
6. Паўторнае дараваньне Інфлянцкаму ордэну земляў у Жамойці (1257);
7. Дараваньне ордэну ўсёй Жамойці (1257);
8. Дараваньне ордэну Дайноўскай зямлі, Скаловіі і Жамойці (7 жніўня 1259);
9. Дараваньне Літвы ордэну ў выпадку безпатомнай сьмерці Міндоўга (сяр. чэрвеня 1260);
10. Паўторнае дараваньне Селёніі з апісаньнем яе межаў (7 жніўня, 1261).

Ацэнкі

Трывалым і даволі шкодным стэрэатыпам гістарычнага мысьленьня зьяўляецца этнічны імпэратыў у матывацыі дзейнасьці Міндоўга, калі ад пачатку прымаецца, што ён (і яго наступнікі) мелі мэтай стварыць дзяржаву абавязкова этнічна балцкую або этнічна славянскую.

Мноства гістарычных прыкладаў, а таксама лёгіка дзеяньняў Міндоўга (як і яго наступнікаў) паказвае, што ён ня быў адэптам дзяржаўнасьці абавязкова этнічна балцкай або ўсходнеславянскай. Міндоўг пашыраў свае ўладаньні і ўмацоўваў сваю ўладу для сябе самога і кроўных нашчадкаў, карыстаючыся зручным выпадкам і падручным матэрыялам.

З прычыны браку асабістых зьвестак пра Міндоўга існуе шэраг нявырашаных пытаньняў датычна ягонай біяграфіі: невядомы дакладны час і месца нараджэньня, імя бацькі, дакладнае месца знаходжаньня ягонага родавага ўладаньня ў Літве і г. д.

Памяць

Беларусь

На ўезьдзе ў Наваградак знаходзіцца Гара Міндоўга (вуліца Менская, колішняя Траецкая), якую яшчэ ў XVII ст. апісвалі як месца пахаваньня першага вялікага князя і адзінага караля Літвы.

У 2008 годзе ўлады Наваградку выказалі намер паставіць у гістарычным цэнтры места конны помнік Міндоўгу. Над праектам коннай статуі працуе менскі скульптар Генадзь Буралкін. Ён прапануе адліць з бронзы Міндоўга зь мячом на кані і ўстанавіць гэтую кампазыцыю на каменным пастамэнце. У наш час ідзе збор грошай на ўсталяваньне помніка.

Летува

З 1991 году з нагоды каранацыі Міндоўга 6 ліпеня ў Летуве адзначаецца Дзень дзяржавы. У 2003 годзе ў гэты дзень у Вільні адбылося ўрачыстае адкрыцьцё помніка каралю Міндоўгу каля галоўнага будынка Нацыянальнага музэя Летувы і новага моста над Вяльлёй — моста імя караля Міндоўга.

Галерэя

• Міндоўг у мастацтве
• 

  Хрост Міндоўга. Фрагмэнт карціны «Бласлаўлёны Віт», XVII ст.

• 

  Каранацыя Міндоўга. Гравюра з кнігі Л. Ходзькі «La Pologne», 1824

• 

  Міндоўг. Мастак Я. Павісьляк, кан. XIX ст.

Папярэднік —

Вялікі князь літоўскі 1245—1263

Наступнік Транята

Літаратура

• Міндаў, кароль Літовіі, у дакумэнтах і сьведчаньнях = Mindowe, rex Lithowiae, in litteris et testimonies / НАН Беларусі, Ін-т гісторыі; уклад., пер. на бел. мову, камэнт. А. Жлуткі. — Менск: Тэхналогія, 2005. — 136 с., 16 л. факсiм. — ISBN 985-458-113-6.
• Краўцэвіч А. Міндаўг. Пачатак гаспадарства = Mindauh. The Birth of the State. — Мн.: Мастацкая літаратура, 2005. — 163 с. — ISBN 985-02-0797-3. [1]
• Краўцэвіч А. К. Стварэнне Вялікага Княства Літоўскага. — Мн.: Беларуская навука, 1998.— 208 с. ISBN 985-08-0249-9.
• Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 2: Кадэцкі корпус — Яцкевіч. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — 788 с.: іл. ISBN 985-11-0378-0.
• Mindoŭh // Zaprudnik J. Historical dictionary of Belarus. — Lamham. — London: Scarecrow Press, 1998.— 338 p. ISBN 0-8108-3449-9.
• Алесь Жлутка. Каранацыя Міндоўга і заснаванне першага біскупства ў дакументах ХІІІ ст. // «Наша Вера» № 2 (24), 2003.
• Жанна Некрашэвіч-Кароткая. Кароль праз ласку хроснай купелі // «Наша Вера» №1(39)/2007.
• Дзярновіч Алег. Што з’явілася спачатку — вялікі князь літоўскі ці Вялікае Княства Літоўскае // Studia Historica Europae Orientalis = Исследования по истории Восточной Европы. Вып. 2. — Мн.: Изд. центр БГУ, 2010. — С. 30—43.
• Аляксей Шаланда. Паходжанне і лёс роду Міндоўга = The Origin and the destiny of Mindoŭh gens // «Герольд Litherland». №1—2 (9—10). — Горадня, 2003. — С. 3—9. [2]
• Віталь Карнялюк. Міндоўг у школьных падручніках Беларусі, Польшчы і Расеі = Mindoŭh in the school textbooks of Belarus, Poland and Russia // «Герольд Litherland». №1—2 (9—10). — Горадня, 2003. — С. 9—12. [3]
• Аляксей Шаланда. Баярства Міндоўга: склад і паходжанне = Noblemens of Mindoŭh: structure and the origin // «Герольд Litherland». №1—2 (9—10). — Горадня, 2003. — С. 12—23.
• Вячаслаў Насевіч. Каранацыя Міндоўга ў кантэксце падзей сярэдзіны ХІІІ ст. // Навагрудскія чытанні. Гісторыка-археалагічныя даследаванні Навагрудка — Ч. 2. — Навагрудак, 1993. — С. 10—16. [4]
• Вячаслаў Насевіч, Уладзімір Свяжынскі. Міндоўг знаёмы і незнаёмы: погляд літоўскага гісторыка (рэцэнзія) = Mindouh familiar and unfamiliar: view of the Lithuanian historia (review) // «Беларускі гістарычны агляд». Т. 6. Сш. 1—2 (10—11). — Мн., 1999. — С. 261—272.
• Генадзь Сагановіч. 1253. Каранацыя Міндоўга // Уладзімер Арлоў, Генадзь Сагановіч. Дзесяць вякоў беларускай гісторыі. — Мн., 1997.
• Пакаленне першае: Міндоўг (1230-ыя — 1250-ыя гады) // Насевіч В. Л.. Пачаткі Вялікага княства Літоўскага: Падзеі і асобы. — Мн.: Полымя, 1993. — 160 с.: іл. — ISBN 5-345-00627-Х.
• Анатоль Грыцкевіч. Каранацыя Міндоўга як дзяржаўны акт // Даклад на круглым стале «Каранацыя Міндоўга на караля і ўтварэнне новай дзяржавы на тэрыторыі Беларусі» / Скарынаўскі Цэнтр, 27 чэрвеня 2003.
• Мікола Купава. У гонар Міндоўга // «Наша Вера» № 3 (25), 2003.
• Хто такі Міндоўг // 150 пытанняў і адказаў з гісторыі Беларусі / Уклад. Іван Саверчанка, Зьміцер Санько. — Вільня: Наша Будучыня, 2002.— 238 с. ISBN 9986-9229-6-1.

Вонкавыя спасылкі

 Міндоўг — сховішча мультымэдыйных матэрыялаў

• Міндоўг. Сайт «Беларусь невядомая». Праверана 13 кастрычніка 2010 г.
• 750-годзьдзе каранаваньня Міндоўга. Беларуская Атлянтыда. Радыё Свабода. Праверана 13 кастрычніка 2010 г.