Міндоўг

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі
Перайсьці да: навігацыі, пошуку
Міндоўг
Mindoŭh. Міндоўг (A. Guagnini, 1578).jpg
Міндоўг (уяўны партрэт). З хронікі А. Гваньіні «Апісаньне эўрапейскай Сарматыі» (1578)
1-ы вялікі князь літоўскі
1248 — 1263
Каранацыя 6 ліпеня 1253
Наступнік Транята
Асабістыя зьвесткі
Нарадзіўся 1195?
Памёр 12 верасьня 1263
Нашчадкі Войшалк, Рукель, Рупек

Міндо́ўг (па-лацінску: Mindowe[1]; 1195? або каля 1200[2] — 1263) — заснавальнік[3] і першы гаспадар Вялікага Княства Літоўскага (1248[4]1253), першы і апошні кароль Літвы (12531260). Імаверна, сын Рынгольда (сучасная навука лічыць яго мітычнай асобай[5]).

Узначаліў абарону жыцьцёвай прасторы балта-славянскага сымбіёзу (палітычнага хаўрусу) на Панямоньні[6], утварэньне якога выклікала ваенная пагроза звонку[7].

Біяграфія[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Першы пісьмовы ўспамін пра Міндоўга датуецца 1219 годам, калі ў Галіцка-Валынскім летапісе ён называецца адным са «старэйшых» князёў у Літве. Адсюль вынікае, што ён нарадзіўся дзесьці на мяжы XIIXIII стагодзьдзяў[8].

Дзейнасьць Міндоўга ў ролі кіраўніка Вялікага Княства Літоўскага можна падзяліць на чатыры храналягічныя адцінкі[9]:

Уяўныя партрэты Міндоўга
Іншая вэрсія партрэта з карткі, XVI ст.
З рукапісная кнігі, XVIII ст.
З кнігі «Storia della Polonia», 1831
З часопіса «Magazyn powszechny», 1835
З кнігі «Lietuvos istorija», 1906
З кнігі «Lietuvos istorija», 1911

Па аб’яднаньні летапіснай Літвы з Наваградзкім княствам і ўтварэньня новай дзяржавы Міндоўг, які быў паганцам, мусіў прыняць хрысьціянства. Паводле Густынскага летапісу, ужо ў 1246 годзе ва ўласнай рэзыдэнцыі ў Наваградку ён ахрысьціўся ў праваслаўе, аднак палітычная сытуацыя змусіла Міндоўга праз пэўны час яшчэ раз зьмяніць веравызнаньне і навярнуцца ў каталіцтва. За абяцаньне прыняць хрысьціянства рымскага абраду і аддаць у валоданьне інфлянцкім рыцарам частку Жамойці ў 1251 годзе Міндоўг атрымаў падтрымку магістра Інфлянцкага ордэну і перамог кааліцыю. Такім чынам, Міндоўг першы выкарыстаў Жамойць як разьменную манэту ў палітычнай гульні з крыжакамі, даўшы пачатак і прыклад аналягічным дзеяньням наступных кіраўнікоў Вялікага Княства Літоўскага[10].

Далейшым крокам Міндоўга да збліжэньня з Заходняй Эўропай было прыняцьце каралеўскага тытула. Ліцьвінскія паслы прасілі ў Папы Рымскага Інацэнт IV дазволу на каранацыю свайго князя і сустрэлі з боку першасьвятара поўнае разуменьне[11]. 6 ліпеня 1253 году Міндоўг прыняў тытул караля ў рэзыдэнцыі ў Наваградку, які тады быў праўдападобна сталіцай Вялікага Княства Літоўскага.

Міндоўг атрымаў ад Папы Рымскага каралеўскую карону. Афіцыйна княства рабілася каралеўствам, што стварала падставы для стабільнасьці ў стасунках з эўрапейскімі дзяржавамі. У 1255 годзе Папа Рымскі прызнаў Міндоўгавага сына ягоным пераемнікам і дазволіў каранацыю, і гэта яшчэ больш умацавала пазыцыі Міндоўга ў хрысьціянскім сьвеце. Аднак гэтакай эўрапейскай арыентацыі Міндоўг трымаўся ня доўга. Ужо на пачатку 1260-х гадоў ён разарваў пагадненьне з Інфлянцкім ордэнам, а потым і з Папам ды пачаў адкрытую вайну супраць сваіх былых хаўрусьнікаў.

У канцы жыцьця Міндоўг карыстаўся неабмежаванай уладай у Вялікім Княстве Літоўскім, што выклікала супраць яго змову князёў жамойцкага Траняты, полацкага Таўцівіла, нальшанскага Даўмонта. У выніку, Міндоўга забілі разам з сынамі Рупекам і Руклем[12].

Вядомыя граматы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Агулам сучасныя дасьледнікі ведаюць дзесяць г. зв. «Дакумэнтаў Міндоўга», час стварэньня якіх датуецца 12531261 гадамі (толькі адзін фальсыфікат паходзіць з XIV ст.). Паводле зьместу названыя акты падзяляюцца на тры групы: 1-я — прывілей рыскім купцам (дак. № 1); 2-я — справа зямельных дараваньняў Інфлянцкаму ордэну (дак. № 2, 4—10) ; 3-я — надзяленьне зямлёй літоўскага біскупа Хрысьціяна (дак. № 3)[13]. Згодна з апошняй працай, прысьвечанай праблеме аўтэнтычнасьці дакумэнтаў, шэсьць зь іх вызначаюцца як сапраўдныя (№ 1—5, 8), а астатнія чатыры (№ 6, 7, 9, 10) як фальсыфікаты, выкананыя зацікаўленым бокам — Інфлянцкім ордэнам[14].

Маестатавая пячатка Міндоўга

Сьпіс дакумэнтаў:

  1. Дазвол рыскім купцам на бязмытны гандаль у Літве (1253);
  2. Дараваньне Інфлянцкаму ордэну земляў у Жамойці (ліпень 1253);
  3. Дараваньне земляў літоўскаму біскупу Хрысьціяну (1254);
  4. Дараваньне Інфлянцкаму ордэну зямлі Селёніі (кастрычнік 1255);
  5. Ліст да Папы з просьбай зацьвердзіць дараваньне Селёніі (кастрычнік 1255);
  6. Паўторнае дараваньне Інфлянцкаму ордэну земляў у Жамойці (1257);
  7. Дараваньне ордэну ўсёй Жамойці (1257);
  8. Дараваньне ордэну Дайноўскай зямлі, Скаловіі і Жамойці (7 жніўня 1259);
  9. Дараваньне Літвы ордэну ў выпадку безпатомнай сьмерці Міндоўга (сяр. чэрвеня 1260);
  10. Паўторнае дараваньне Селёніі з апісаньнем яе межаў (7 жніўня, 1261).

Ацэнкі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Трывалым і даволі шкодным стэрэатыпам гістарычнага мысьленьня зьяўляецца этнічны імпэратыў у матывацыі дзейнасьці Міндоўга, калі ад пачатку прымаецца, што ён (і яго наступнікі) мелі мэтай стварыць дзяржаву абавязкова этнічна балцкую або этнічна славянскую[15].

Мноства гістарычных прыкладаў, а таксама лёгіка дзеяньняў Міндоўга (як і яго наступнікаў) паказвае, што ён ня быў адэптам дзяржаўнасьці абавязкова этнічна балцкай або ўсходнеславянскай. Міндоўг пашыраў свае ўладаньні і ўмацоўваў сваю ўладу для сябе самога і кроўных нашчадкаў, карыстаючыся зручным выпадкам і падручным матэрыялам[16].

З прычыны браку асабістых зьвестак пра Міндоўга існуе шэраг нявырашаных пытаньняў датычна ягонай біяграфіі: невядомы дакладны час і месца нараджэньня, імя бацькі, дакладнае месца знаходжаньня ягонага родавага ўладаньня ў Літве і г. д.

Памяць[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Беларусь[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

На ўезьдзе ў Наваградак знаходзіцца Гара Міндоўга (вуліца Менская, колішняя Траецкая), якую яшчэ ў XVII ст. апісвалі як месца пахаваньня першага вялікага князя і адзінага караля Літвы.

У 2008 годзе ўлады Наваградку выказалі намер паставіць у гістарычным цэнтры места конны помнік Міндоўгу. Над праектам коннай статуі працуе менскі скульптар Генадзь Буралкін. Ён прапануе адліць з бронзы Міндоўга зь мячом на кані і ўстанавіць гэтую кампазыцыю на каменным пастамэнце. У наш час ідзе збор грошай на ўсталяваньне помніка[17].

Летува[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

З 1991 году з нагоды каранацыі Міндоўга 6 ліпеня ў Летуве адзначаецца Дзень дзяржавы. У 2003 годзе ў гэты дзень у Вільні адбылося ўрачыстае адкрыцьцё помніка каралю Міндоўгу каля галоўнага будынка Нацыянальнага музэя Летувы і новага моста над Вяльлёй — моста імя караля Міндоўга.

Галерэя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Папярэднік
Вялікі князь літоўскі
12451263
Наступнік
Транята

Крыніцы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  1. ^ Міндаў, кароль Літовіі, у дакумэнтах і сьведчаньнях = Mindowe, rex Lithowiae, in litteris et testimonies / НАН Беларусі, Ін-т гісторыі; уклад., пер. на бел. мову, камэнт. А. Жлуткі. — Менск: Тэхналогія, 2005.
  2. ^ Mindoŭh // Zaprudnik J. Historical dictionary of Belarus. — Lamham. — London: Scarecrow Press, 1998. P. 155.
  3. ^ Вячаслаў Насевіч. Міндоўг // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 2: Кадэцкі корпус — Яцкевіч. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. С. 312
  4. ^ Краўцэвіч А. К. Стварэнне Вялікага Княства Літоўскага. — Мн.: Беларуская навука, 1998. С. 184.
  5. ^ Краўцэвіч А. К. Стварэнне Вялікага Княства Літоўскага. — Мн.: Беларуская навука, 1998. С. 40.
  6. ^ Краўцэвіч А. К. Стварэнне Вялікага Княства Літоўскага. — Мн.: Беларуская навука, 1998. С. 175.
  7. ^ Краўцэвіч А. К. Стварэнне Вялікага Княства Літоўскага. — Мн.: Беларуская навука, 1998. С. 177.
  8. ^ Краўцэвіч А. К. Стварэнне Вялікага Княства Літоўскага. — Мн.: Беларуская навука, 1998. С. 190.
  9. ^ Краўцэвіч А. К. Стварэнне Вялікага Княства Літоўскага. — Мн.: Беларуская навука, 1998. С. 192.
  10. ^ Краўцэвіч А. К. Стварэнне Вялікага Княства Літоўскага. — Мн.: Беларуская навука, 1998. С. 206.
  11. ^ Краўцэвіч А. К. Стварэнне Вялікага Княства Літоўскага. — Мн.: Беларуская навука, 1998. С. 201.
  12. ^ Вячаслаў Насевіч. Міндоўг // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 2: Кадэцкі корпус — Яцкевіч. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. С. 313.
  13. ^ Краўцэвіч А. К. Стварэнне Вялікага Княства Літоўскага. — Мн.: Беларуская навука, 1998. С. 26—27.
  14. ^ Maleczyński K. W sprawie autentyczności dokumentów Mendoga z lat 1253—1261 // Ateneum Wileńskie, r.11. — Wilno, 1936. S. 1—60.
  15. ^ Краўцэвіч А. К. Стварэнне Вялікага Княства Літоўскага. — Мн.: Беларуская навука, 1998. С. 163—164.
  16. ^ Краўцэвіч А. К. Стварэнне Вялікага Княства Літоўскага. — Мн.: Беларуская навука, 1998. С. 43.
  17. ^ Алена Дзядзюля. Далучайся да рэстаўрацыі Наваградскага замка! // «Звязда» № 74, 17 красавіка 2010.

Літаратура[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Вонкавыя спасылкі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Commons-logo.svg  Міндоўгсховішча мультымэдыйных матэрыялаў