Міндоўг

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі
Перайсьці да: навігацыі, пошуку
Міндоўг
Mindoŭh. Міндоўг (A. Guagnini, 1578).jpg
Міндоўг (уяўны партрэт). З хронікі А. Гваньіні «Апісаньне эўрапейскай Сарматыі» (1578)
1-ы вялікі князь літоўскі
1248 — 1263
Каранацыя 6 ліпеня 1253
Наступнік Транята
Асабістыя зьвесткі
Нарадзіўся 1195?
Памёр 12 верасьня 1263
Нашчадкі Войшалк, Рукель (Рукля), Рупек (Рэпік)
Сужэнец
  • NN (дачка Ізяслава Наўгародзкага, кан 1220 - пач. 1230-х г.)
  • Марта (1251 — каля 1262)
  • NN (сястра Марты, 1262-1263)[1]

Міндо́ўг (па-лацінску: Mindowe[2]; 1195? або каля 1200[3] — 1263 ці 1264) — заснавальнік[4] і першы гаспадар Вялікага Княства Літоўскага (1248[5]1253), першы і апошні кароль Літвы (12531260). Імаверна, сын Рынгольда (сучасная навука лічыць яго мітычнай асобай[6]). Іншыя гіпотэзы высоўваюць мажлівасьць таго, што Міндоўг зьяўляўся сынам Даўгерда, аднаго з чальцоў княскага роду летапіснае Літвы[7].

Узначаліў абарону жыцьцёвай прасторы балта-славянскага сымбіёзу (палітычнага хаўрусу) на Панямоньні[8], утварэньне якога выклікала ваенная пагроза звонку[9].

Біяграфія[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Паходжаньне Міндоўга зьяўляецца неўсталяваным, але большасьць сучасных вэрсіяў сыходзіцца ў асноўным на дынастычных вэрсіях паходжаньня Міндоўга: як правіла, сучасная гістарыяграфія намагаецца адшукаць карані Міндоўга сярод тагачасных княскіх дынастыяў дробных аўкштайцкіх і жамойцкіх воласьцяў тэрыторыі сучаснае Летувы. Сярод найбольш распаўсюджаных гіпотэзаў прадстаўленая вэрсія пра паходжаньне Міндоўга як сына Рынгольда (які, зрэшты, лічыцца цяпер мітычнай асобай) або як князя, які пры неўсталяваных акалічнасьцях быў выгнаны зь летапіснай Літвы, у выніку чаго апынуўся на тэрыторыі беларускага Панямоньня. Іншыя меркаваньні дапускаюць паходжаньне Міндоўга як чальца княскай галіны, у якой існаваў прадстаўлены ў пагадненьні з Уладзімера-Валынскім княствам Жывінбуд (мажліва, мог быць сынам заснавальніка дынастыі), пры гэтым Міндоўг быў у ёй сыном аднаго са старэйшых братоў Жывінбуда.

Магчыма, што першапачатковым кіраўніком дынастыі і бацькам Міндоўга быў Даўгерд, пасьля гібелі або сьмерці якога ўлада перайшла да ягонага малодшага брата, Жывінбуда. Пры гэтай схеме наступным уладу мусіў атрымаць пляменьнік Жывінбуда князь Даўят, сам жа Міндоўг меўся быць пераведзеным на нейкае пляменнае княжаньне. Тым ня менш, у выніку ўсьвядомленай палітычнай барацьбы або сьмерці сваякоў Міндоўга ў вайсковых выправах Міндоўг атрымаў літоўскае княжаньне[7]. Іншыя вэрсіі прадугледжваюць выгнаньне князя пры нявысьветленых абставінах. У любым выпадку, не выключаецца, што частка літоўскае знаці магла пайсьці на падтрымку Міндоўга, бачачы ў ім добрую супрацьвагу актывізацыі дзейнасьці крыжакоў у Балтыі[10].

Першы пісьмовы ўспамін пра Міндоўга датуецца 1219 годам, калі ў Галіцка-Валынскім летапісе ён называецца адным са старэйшых або малодшых князёў у Літве, якія падпісвалі пагадненьне з Уладзімера-Валынскім княствам[11]. Адсюль вынікае, што ён нарадзіўся дзесьці на мяжы XIIXIII стагодзьдзяў[12].

Дзейнасьць Міндоўга ў ролі кіраўніка Вялікага Княства Літоўскага можна падзяліць на чатыры храналягічныя адцінкі[13]:

Уяўныя партрэты Міндоўга
Іншая вэрсія партрэта з карткі, XVI ст.
З рукапісная кнігі, XVIII ст.
З кнігі «Storia della Polonia», 1831
З часопіса «Magazyn powszechny», 1835
З кнігі «Lietuvos istorija», 1906
З кнігі «Lietuvos istorija», 1911

Наступны летапісны ўспамін пра Міндоўга прыпадае на 1235 год, дзе князь выступае як хаўрусьнік наваградзкага князя Ізяслава, зь якім, відаць, па ўказаньні галіцка-валынскага князя Данілы, разам нападае на Мазовію[14]. Імаверна, што знаць Панямоньня магла бачыць выгоды ў моцнай уладзе, прадстаўленай Міндоўгам, які, апрача гэтага, прадстаўляў досыць вядомую мясцовым баярам літоўскую знаць[15]. Тэорыі ж аб утварэньні дзяржавы ў выніку заваёвы зьяўляюцца сумнеўнымі[16].

Па аб’яднаньні летапіснай Літвы з Наваградзкім княствам і ўтварэньні новай дзяржавы Міндоўг, які быў паганцам, мусіў прыняць хрысьціянства. Паводле Густынскага летапісу, ужо ў 1246 годзе ва ўласнай рэзыдэнцыі ў Наваградку ён ахрысьціўся ў праваслаўе, аднак палітычная сытуацыя змусіла Міндоўга праз пэўны час яшчэ раз зьмяніць веравызнаньне і навярнуцца ў каталіцтва. Але ня выключана таксама, што зьвесткі аб прыняцьці Міндоўгам праваслаўя супярэчаць інфармацыі Валынскага летапісу (згодна зь якім Міндоўг пазьней прыняў каталіцтва і прыняў хрысьціянства толькі фармальна), а стваральнік Густынскага летапісу мог прыдумаць зьвесткі аб хрышчэньні Міндоўга, жадаючы абгрунтаваць заняцьце ім наваградзкага стальца[17]. За абяцаньне прыняць хрысьціянства рымскага абраду і аддаць у валоданьне інфлянцкім рыцарам частку Жамойці ў 1251 годзе Міндоўг атрымаў падтрымку магістра Інфлянцкага ордэну і перамог кааліцыю. Такім чынам, Міндоўг першы выкарыстаў Жамойць як разьменную манэту ў палітычнай гульні з крыжакамі, даўшы пачатак і прыклад аналягічным дзеяньням наступных кіраўнікоў Вялікага Княства Літоўскага[18]. Акрамя таго, шэраг летапісных зьвестак паведамляе пра тое, што хрышчэньне Міндоўга ім самім успрымалася толькі як намінальнае, а сам князь працягваў адпраўляць паганскія рытуалы. З пэўнай верагоднасьцю можна меркаваць, што разам з тым Міндоўг меў статус жраца[19]. Хрышчэньне ж князя можа быць растлумачаным як спроба адшуканьня палітычнай апоры ў змаганьні з галіцка-валынскімі і літоўскімі канкурэнтамі; па хрышчэньні Міндоўг адмаўляўся ад прэтэнзіяў на Жамойць[20].

Усьведамляючы небясьпеку з боку крыжакоў, Міндоўг стаў аказваць дапамогу прускім паўстанцам і адначасова змагацца супраць сваіх пляменьнікаў (сыны Даўспрунка), Эдзівіда і Таўцівіла[21]. Пры канцы 1240-х гг. Міндоўг няўдала спрабуе падначаліць Курляндыю і Зэмгалію, пасьля чаго дапамагае Данілу Галіцкаму ў барацьбе супраць сына чарнігаўскага князя[22]. Дыпляматычныя сувязі з Галіцка-Валынскай дзяржавай былі замацаваныя шлюбам Данілы з пляменьніцай Міндоўга[22]. Тым ня менш, у 1249 годзе пад уплывам варожых да Міндоўга ягоных непасрэдных сваякоў (у прыватнасьці, полацкага князя Таўцівіла) і перасьцярогаў Данілы наконт узмацненьня Літвы складаецца варожая да дзяржавы кааліцыя Галіцка-Валынскага княства, Лівонскага ордэну і шэрагу аўкштайцкіх і жамойцкіх пляменных князёў[23]. Пэўная палёгка ў зьнешнепалітычнай сытуацыі была атрыманая праз хрышчэньне князя, а таксама атрыманьне нэўтралітэту пляменных князёў Літвы, хоць Даніла ажыцьцявіў дзьве выправы на Панямоньне напачатку 1250-х гг.[20]

Далейшым крокам Міндоўга да збліжэньня з Заходняй Эўропай было прыняцьце каралеўскага тытулу. Ліцьвінскія паслы прасілі ў Папы Рымскага Інацэнт IV дазволу на каранацыю свайго князя і сустрэлі з боку першасьвятара поўнае разуменьне[24]. 6 ліпеня 1253 году Міндоўг прыняў тытул караля ў рэзыдэнцыі ў Наваградку, які тады быў праўдападобна сталіцай Вялікага Княства Літоўскага.

Будучы аслабленым змаганьнем з манголамі, Даніла быў змушаны пайсьці на мір зь Міндоўгам, які быў складзены ў 1254 годзе і паводле якога князь прызнаваўся кіраўніком Наваградчыны, але кіраўнком на правох васала прызнаваўся сын Данілы Раман. Мір замацоўваўся шлюбам міндоўгавай дачкі зь іншым сынам Данілы, Шварнам[25]. Але неўзабаве мір быў парушаны нападам на Галіцка-Валынскую дзяржаву манголаў: спазьніўшыся на падзел здабычы пераможаных манголаў, літоўцы і наваградзкія ваяводы пачалі рабаваць навакольлі Луцку. Зьвесткі гэтай падзеі прыкметныя тым, што іншыя літоўскія князі Міндоўгам зьведзеныя ўжо да ўзроўню ваяводаў, у войску выступаюць і ўсходнеславянскія ваяводы (напрыклад, разанец Астафі Канстантынавіч)[26]. Пасьля 1256 году больш энэргічны даводца манголаў Бурундай прымушае брата Данілы Васільку, фармальнага васала манголаў, пайсьці на Панямоньне, пасьля чаго Раман, знаходзячыся там, відаць, на правох фактычнага закладніка, быў скрадзены літоўцамі[27]. Карыстаючыся вайсковымі падзеямі, уладу ў Наваградку меркавана мог атрымаць сын Міндоўга Войшалк (у якасьці паплечніка маючы Таўцівіла). Сам Міндоўг, схаваўшыся ў лясной мясцовасьці, магчыма здолеў адбіць напад манголаў. Спрабуючы знайсьці Рамана, Даніла ўварваўся ў Панямоньне і захапіў Ваўкавыск[28].

Міндоўг атрымаў ад Папы Рымскага каралеўскую карону. Афіцыйна княства рабілася каралеўствам, што стварала падставы для стабільнасьці ў стасунках з эўрапейскімі дзяржавамі. У 1255 годзе Папа Рымскі прызнаў міндоўгавага сына ягоным пераемнікам і дазволіў каранацыю, і гэта яшчэ больш умацавала пазыцыі Міндоўга ў хрысьціянскім сьвеце. Аднак гэтакай эўрапейскай арыентацыі Міндоўг трымаўся ня доўга. Ужо на пачатку 1260-х гадоў ён разарваў пагадненьне з Інфлянцкім ордэнам, а потым і з Папам ды пачаў адкрытую вайну супраць сваіх былых хаўрусьнікаў, карыстаючыся пасьпяховым паўстаньнем прусаў і ўдалым для іх бітвай на Дурбэ. У Жамойці ў якасьці намесьніка зьявіўся пляменьнік Міндоўга Транята. У 1261 годзе разам з Транятам, сынамі Аляксандра Неўскага, Таўцівілам і віцебскім князём Канстантынам Міндоўг паспрабаваў напасьці на Лівонію, праз год разам са Шварнам напаў на Мазовію, помсьцячы ёй за ўдзел у ранейшых выправах крыжакоў на Літву[29].

У канцы жыцьця Міндоўг, паводле згадак Валынскага летапісу, карыстаўся неабмежаванай уладай у Вялікім Княстве Літоўскім[30], што выклікала супраць яго змову князёў жамойцкага Траняты, полацкага Таўцівіла, нальшанскага Даўмонта. У выніку, Міндоўга забілі разам з сынамі Рупекам (Рэпікам) і Руклем[31]. Міндоўг быў забіты ў часы выправы на Бранск, якая прадпрымалася князем як сродак супраць збліжэньня палітычных праціўнікаў Літоўскае дзяржавы, Валынскага і Чарнігаўскага княстваў. Галоўнымі змоўшчыкамі, верагодна, сталі Транята і Таўцівіл, сярод іншых змоўшчыкаў згадваюцца нальшанскія князі Гердзень, Даўмонт (які, меркавана, быў непасрэдным забойцам і ў якога Міндоўг зьвёў жонку пасьля сьмерці ўласнай), а таксама ваявода Астафі Канстантынавіч. Пагаршэньне адносінаў Міндоўга і Траняты вядомае паводле Рыфмаванае хронікі ўжо ў 1261 годзе, уласна ж забойства адбылося ў 1263 або 1264 гг.[32]

Вядомыя граматы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Агулам сучасныя дасьледнікі ведаюць дзесяць г. зв. «Дакумэнтаў Міндоўга», час стварэньня якіх датуецца 12531261 гадамі (толькі адзін фальсыфікат паходзіць з XIV ст.). Паводле зьместу названыя акты падзяляюцца на тры групы: 1-я — прывілей рыскім купцам (дак. № 1); 2-я — справа зямельных дараваньняў Інфлянцкаму ордэну (дак. № 2, 4—10) ; 3-я — надзяленьне зямлёй літоўскага біскупа Хрысьціяна (дак. № 3)[33]. Згодна з апошняй працай, прысьвечанай праблеме аўтэнтычнасьці дакумэнтаў, шэсьць зь іх вызначаюцца як сапраўдныя (№ 1—5, 8), а астатнія чатыры (№ 6, 7, 9, 10) як фальсыфікаты, выкананыя зацікаўленым бокам — Інфлянцкім ордэнам[34]. Гэтыя граматы, нягледзячы на іх характар, зьяўляюцца важнай крыніцай у выяўленьні складу літоўскай княскай дынастыі таго часу[35].

Маестатавая пячатка Міндоўга

Сьпіс дакумэнтаў:

  1. Дазвол рыскім купцам на бязмытны гандаль у Літве (1253);
  2. Дараваньне Інфлянцкаму ордэну земляў у Жамойці (ліпень 1253);
  3. Дараваньне земляў літоўскаму біскупу Хрысьціяну (1254);
  4. Дараваньне Інфлянцкаму ордэну зямлі Сэлоніі (кастрычнік 1255);
  5. Ліст да Папы з просьбай зацьвердзіць дараваньне Сэлоніі (кастрычнік 1255);
  6. Паўторнае дараваньне Інфлянцкаму ордэну земляў у Жамойці (1257);
  7. Дараваньне ордэну ўсёй Жамойці (1257);
  8. Дараваньне ордэну Дайноўскай зямлі, Скаловіі і Жамойці (7 жніўня 1259);
  9. Дараваньне Літвы ордэну ў выпадку беспатомнай сьмерці Міндоўга (сяр. чэрвеня 1260);
  10. Паўторнае дараваньне Сэлоніі з апісаньнем яе межаў (7 жніўня, 1261).

Ацэнкі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Трывалым і даволі шкодным стэрэатыпам гістарычнага мысьленьня зьяўляецца этнічны імпэратыў у матывацыі дзейнасьці Міндоўга, калі ад пачатку прымаецца, што ён (і яго наступнікі) мелі мэтай стварыць дзяржаву абавязкова этнічна балцкую або этнічна славянскую[36].

Мноства гістарычных прыкладаў, а таксама лёгіка дзеяньняў Міндоўга (як і яго наступнікаў) паказвае, што ён ня быў адэптам дзяржаўнасьці абавязкова этнічна балцкай або ўсходнеславянскай. Міндоўг пашыраў свае ўладаньні і ўмацоўваў сваю ўладу для сябе самога і кроўных нашчадкаў, карыстаючыся зручным выпадкам і падручным матэрыялам[37].

З прычыны браку асабістых зьвестак пра Міндоўга існуе шэраг нявырашаных пытаньняў датычна ягонай біяграфіі: невядомы дакладны час і месца нараджэньня, імя бацькі, дакладнае месца знаходжаньня ягонага родавага ўладаньня ў Літве і г. д.

Памяць[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Беларусь[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

На ўезьдзе ў Наваградак знаходзіцца Гара Міндоўга (вуліца Менская, колішняя Траецкая), якую яшчэ ў XVII ст. апісвалі як месца пахаваньня першага вялікага князя і адзінага караля Літвы.

У 2008 годзе ўлады Наваградку выказалі намер паставіць у гістарычным цэнтры места конны помнік Міндоўгу. Над праектам коннай статуі працуе менскі скульптар Генадзь Буралкін. Ён прапануе адліць з бронзы Міндоўга зь мячом на кані і ўстанавіць гэтую кампазыцыю на каменным пастамэнце. У наш час ідзе збор грошай на ўсталяваньне помніка[38].

Летува[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

З 1991 году з нагоды каранацыі Міндоўга 6 ліпеня ў Летуве адзначаецца Дзень дзяржавы. У 2003 годзе ў гэты дзень у Вільні адбылося ўрачыстае адкрыцьцё помніка каралю Міндоўгу каля галоўнага будынка Нацыянальнага музэю Летувы і новага мосту над Вяльлёй — мосту імя караля Міндоўга.

Галерэя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Папярэднік
Вялікі князь літоўскі
12451263
Наступнік
Транята

Крыніцы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  1. ^ Аляксей Шаланда. Паходжанне і лёс роду Міндоўга = The Origin and the destiny of Mindoŭh gens // «Герольд Litherland». №1—2 (9—10). — Горадня, 2003. — С. 3—9. [1]
  2. ^ Міндаў, кароль Літовіі, у дакумэнтах і сьведчаньнях = Mindowe, rex Lithowiae, in litteris et testimonies / НАН Беларусі, Ін-т гісторыі; уклад., пер. на бел. мову, камэнт. А. Жлуткі. — Мінск: Тэхналогія, 2005.
  3. ^ Mindoŭh // Zaprudnik J. Historical dictionary of Belarus. — Lamham. — London: Scarecrow Press, 1998. P. 155.
  4. ^ Вячаслаў Насевіч. Міндоўг // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 2: Кадэцкі корпус — Яцкевіч. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. С. 312
  5. ^ Краўцэвіч 1998, ст. 184.
  6. ^ Краўцэвіч 1998, ст. 40.
  7. ^ а б Насевіч 1993, ст. 28.
  8. ^ Краўцэвіч 1998, ст. 175.
  9. ^ Краўцэвіч 1998, ст. 177.
  10. ^ Насевіч 1993, ст. 31.
  11. ^ Насевіч 1993, ст. 19.
  12. ^ Краўцэвіч 1998, ст. 190.
  13. ^ Краўцэвіч 1998, ст. 192.
  14. ^ Насевіч 1993, ст. 28-29.
  15. ^ Насевіч 1993, ст. 31, 36.
  16. ^ Пичета В. И. История сельского хозяйства и землевладения в Белоруссии / Нар. комиссариат земледелия БССР. — Мн.: Изд. Наркомзема, 1927. — С. 46. — 179 с.
  17. ^ Насевіч 1993, ст. 36.
  18. ^ Краўцэвіч 1998, ст. 206.
  19. ^ Łowmiański H. Studia nad dziejami Wielkiego Księstwa Litewskiego / H. Łowmiański. — Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM, 1983. — С. 326. — 579 с.
  20. ^ а б Насевіч 1993, ст. 41.
  21. ^ Насевіч 1993, ст. 37.
  22. ^ а б Насевіч 1993, ст. 38.
  23. ^ Насевіч 1993, ст. 40.
  24. ^ Краўцэвіч 1998, ст. 201.
  25. ^ Насевіч 1993, ст. 43.
  26. ^ Насевіч 1993, ст. 44.
  27. ^ Насевіч 1993, ст. 46.
  28. ^ Насевіч 1993, ст. 47.
  29. ^ Насевіч 1993, ст. 49.
  30. ^ Насевіч 1993, ст. 50.
  31. ^ Вячаслаў Насевіч. Міндоўг // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 2: Кадэцкі корпус — Яцкевіч. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. С. 313.
  32. ^ Насевіч 1993, ст. 51.
  33. ^ Краўцэвіч 1998, ст. 26—27.
  34. ^ Maleczyński K. W sprawie autentyczności dokumentów Mendoga z lat 1253—1261 // Ateneum Wileńskie, r.11. — Wilno, 1936. S. 1—60.
  35. ^ Насевіч 1993, ст. 45.
  36. ^ Краўцэвіч 1998, ст. 163—164.
  37. ^ Краўцэвіч 1998, ст. 43.
  38. ^ Алена Дзядзюля. Далучайся да рэстаўрацыі Наваградскага замка! // «Звязда» № 74, 17 красавіка 2010.

Літаратура[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Вонкавыя спасылкі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Commons-logo.svg  Міндоўгсховішча мультымэдыйных матэрыялаў