Ваўкавыск

Ваўкавыск
Герб Ваўкавыску Сьцяг Ваўкавыску
Першыя згадкі:	1005
Магдэбурскае права:	1503
Вобласьць:	Гарадзенская
Раён:	Ваўкавыскі
Плошча:	~79 км²
Насельніцтва:	46 400 (2008)
Часавы пас:	UTC+3
Тэлефонны код:	+375 1512
Паштовы індэкс:	231900
Геаграфічныя каардынаты:	53°10′ пн. ш. 24°28′ у. д.
Ваўкавыск на мапе Беларусі Ваўкавыск
Галерэя здымкаў у Wikimedia Commons
Афіцыйны сайт

Ваўкавы́ск — места ў Беларусі, на рацэ Рось. Адміністрацыйны цэнтар Ваўкавыскага раёну Гарадзенскай вобласьці. Насельніцтва 46,4 тыс. чал. (2008). Вузел чыгунак на Баранавічы, Масты, Вялікую Бераставіцу, Сьвіслач і аўтамабільных дарог на Масты, Слонім, Ружаны, Вялікую Бераставіцу.

Ваўкавыск — даўняе магдэбурскае места, цэнтар гістарычнага рэгіёну (частка Наваградчыны).

Назва

Тапонім «Ваўкавыск» утварыўся ад назвы рэчкі Ваўкавыя. Таксама існуе меркаваньне, што назва места мае славянскае паходжаньне і ўтварылася ад дзьвюх асноваў. Значэньне першай «воўк» не выклікае сумневаў, другая зьяўляецца не зусім зразумелай: «выя» (старадаўнерускае «шыя»), «выць» або «высь» (вышыня). На думку беларускага географа В. Жучкевіча, «высь» — пераробка з «выйску». Паводле сьведчаньняў Ю. Сташэўскага, назву паселішчу надалі паводле найменьня служылых людей вялікага князя, якія ў часе паляваньня мусілі выць па-воўчаму і такім чынам прыцягваць ваўкоў.

Варыянты назвы места ў гістарычных крыніцах: Волковысекъ, Вълковысек, Волковыйск.

Гісторыя

Археалягічныя матэрыялы, выяўленыя на гарадзішчах Муравельнік, Швэдзкая гара і Замчышча, сьведчаць пра тое, што першыя паселішчы на тэрыторыі Ваўкавыску ўзьніклі яшчэ ў Х ст. Тым часам першы пісьмовы ўспамін пра яго зьмяшчаецца ў рукапісным патэрыку «Туровской епископи заветъ блаженного Владимира» і датуецца 1005 годам. Пастанова мясцовых уладаў ад 1994 афіцыйна замацавала гэтую дату як афіцыйны час заснаваньня места. Пад 1252 Ваўкавыск згадваецца ў Іпацьеўскім летапісе як памежная фартэцыя, сталіца удзельнага княства. Гэтую дату падаюць як першы пісьмовы ўспамін пра места сучасныя энцыкляпэдычныя даведнікі. У 1258 паселішча захапіў князь галіцкі Даніла Раманавіч.

У 2-й пал. ХІІІ ст. Ваўкавыск далучыўся да Вялікага Княства Літоўскага, дзе знаходзіўся ў валоданьні вялікіх князёў Кейстута (2-я палова ХІV ст.), потым Вітаўта. Цягам ХІV—ХVІІ ст. тут, імаверна, існаваў замак. У кан. ХІV ст. Ваўкавыск зрабіўся сталіцай павету. 16 сакавіка 1410 тэўтонскія рыцары пад камандаю маршалка Ульрыха фон Юнгінгена авалодалі местам. 15 ліпеня 1410 Ваўкавыская харугва брала ўдзел у Грунвальдзкай бітве. У 1430 вялікі князь Вітаўт заснаваў у месьце касьцёл Сьв. Мікалая.

У 1503 вялікі князь Аляксандар надаў Ваўкавыску Магдэбурскае права, з гэтага часу месьцічы карысталіся гербам: «у блакітным полі выява галавы ваўка». У 1507 места увайшло ў склад Наваградзкага ваяводзтва. Станам на 1513 тут было 9 вуліцаў.

У Трынаццацігадовую вайну двойчы ў 1655 і 1662 маскоўскія захопнікі руйнавалі Ваўкавыск. У 1736 на сродкі Е. Ліноўскага тут утварылася місія езуітаў, у 1747 пры ёй адкрылася школа. У 2-й пал. ХVІІІ ст. у Ваўкавыску дзейнічалі кляштары піяраў і марыявітак. Станам на 1792 у месьце было каля 1000 будынкаў, дзейнічалі касьцёл і вуніяцкая царква. У 1794 паўстанцы Т. Касьцюшкі на некаторы час вызвалілі места з-пад расейскай акупацыі.

• Сымболіка гістарычнай Ваўкавышчыны
• 

  Пячатка магістрату з гербам места, 1633

• 

  Пячатка магістрату, XVIII ст.

• 

  Пячатка з гербам павету

• 

  Рэканструкцыя мескага гербу А. Цітова

У выніку трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай (1795) Ваўкавыск апынуўся ў складзе Расейскай імпэрыі, дзе застаўся цэнтрам павету. Цягам 1795—1861 у месьце працавалі 4 суконныя мануфактуры.

У вайну 1812 году ў Ваўкавыску разьмяшчалася штаб-кватэра камандуючага 2-ім Заходнім расейскім войскам генэрала Багратыёна. З чэрвеня да 3 (15) лістапада места займала напалеонаўская армія.

У 1844 у Ваўкавыску існавалі драўляныя касьцёл і царква, прыходзкая вучэльня, 2 лякарні, аптэка. У 1845 места атрымала новы расейскі герб. Станам на 1860 у Ваўкавыску было 492 дамы, 2 школы, касьцёл Сьв. Вацлава, царква, 7 жыдоўскіх малітоўных дамоў, сынагога, цагельня, гарбатня, 2 млыны, лякарня, 58 крамаў. У 1885 празь места прайшла чыгунка Баранавічы — Беласток; адкрылася чыгуначная станцыя. На 1891 у Ваўкавыску працавалі 19 прамысловых прадпрыемстваў. У 1907 места ператварылася на буйны чыгуначны вузел. У Першую сусьветню вайну ў 1915 Ваўкавыск занялі нямецкія войскі. Цягам 1919—1920 места займалі польскія войскі і бальшавікі.

Згодна з Рыскай мірнай дамовай (1921) Ваўкавыск апынуўся ў складзе міжваеннай Польскай Рэспублікі, дзе застаўся цэнтрам павету Беластоцкага ваяводзтва. Станам на 1939 у месьце працавалі чыгуналіцейны завод, 2 лесапільні, 2 цагельні, іншыя дробныя прадпрыемствы.

У 1939 Ваўкавыск увайшоў у БССР, дзе 15 студзеня 1940 зрабіўся цэнтрам раёну Беластоцкай вобласьці. У Другую сусьветную вайну з 28 чэрвеня 1941 да 14 ліпеня 1944 места знаходзілася пад нямецкай акупацыяй.

20 верасьня 1944 Ваўкавыск далучылі да Гарадзенскай вобласьці. 3 сакавіка 1963 ён атрымаў статус гораду абласнога падпарадкаваньня. 12 красавіка 2001 адбылося афіцыйнае зацьверджаньне гербу і сьцяга места. У 2004 у Ваўкавыску праводзіўся рэспубліканскі фэст працаўнікоў сельскай гаспадаркі «Дажынкі».

• Места на старых фатаздымках
• 

  Агульны выгляд

• 

  Панарама

• 

  Вуліца Аляксандраўская

• 

  Станцыя Ваўкавыск-Цэнтар

• 

  Станцыя Ваўкавыск-Места

• 

  Палац

• 

  Касьцёл Сьв. Станіслава Косткі

• 

  Сынагога

Насельніцтва

• XVIII стагодзьдзе: 1792 — 2127 чал.
• XIX стагодзьдзе 1815 — 818 чал.; 1844 — 2,5 тыс. чал.; 1849 — 2267 чал.; 1860 — 3472 чал., зь іх 1503 каталікі, 451 праваслаўны, 1518 юдэяў; 1889 — 7071 чал. (3894 муж. і 3177 жан.), у тым ліку 1628 праваслаўных, 2425 каталікоў, 16 пратэстантаў, 2982 юдэі, 20 магамэтанаў; паводле стану: 263 шляхцічы, 3 праваслаўнага духавенства, 1 каталіцкага духавенства, 48 грамадзянаў нашчадкавых і асабістых, 138 купцоў, 5396 мяшчанаў, 216 цэхавых, 102 сяляніны, 20 асаднікаў, 868 вайсковага стану, 15 замежных падданых; 1891 — 8057 чал., зь іх 2752 каталікоў, 1934 праваслаўныя, 16 пратэстантаў, 3332 юдэі, 23 магамэтаніны; 1897 — 10323 чал.
• XX стагодзьдзе: 1914 — 16 754 чал.; 1939 — 16,7 тыс. чал.; 1969 — 21,5 тыс. чал.; 1992 — 42 тыс.
• XXI стагодзьдзе: 2005 — 42,8 тыс. чал.; 2006 — 46,3 тыс. чал.; 2008 — 46,4 тыс. чал.

Адукацыя

У Ваўкавыску працуюць аграрны ды пэдагагічны каледжы, 2 гімназіі, 6 сярэдніх і музычная школы.

Культура

Дзейнічаюць 5 бібліятэк, дом культуры, мэтадычны цэнтар, ваенна-гістарычны музэй ім. П. Баграціёна, цэнтар рамёстваў, кінатэтар.

Народныя калектывы «Натхненьне», «Вясельле», «Ютшэнка», «Медунiца», «Пяшчота», заслужаны тэатар драмы і камэдыі «Славуціч».

Спорт

У Ваўкавыску працуюць 2 спэцыялізаваныя дзіцяча-юнацкія школы Алімпійскага рэзэрву, 2 дзіцяча-юнацкія спартовыя школы прафзьвязаў, фізкультурна-аздараўленчыя комплексы.

У месьце знаходзіцца адна з найлепшых у Беларусі мотакросавая траса, дзе праводзіліся два этапы чэмпіянату Эўропы ў клясе матацыклаў да 250 см³. і этап чэмпіянату сьвету на матацыклах з калыскамі. Рэгулярна праходзяць адкрытыя чэмпіянаты Беларусі у розных клясах матацыклаў.

Эканоміка

Працуюць прадпрыемствы машынабудаўнічай і харчовай прамысловасьці.

Пералік прамысловых прадпрыемстваў Ваўскавыску
ААТ «Ваўкавыскі мясакамбінат» ААТ «Беллакт»

Транспарт

Транспартная сыстэма Ваўкавыску ўлучае 2 чыгуначныя станцыі Ваўкавыск-Горад і Ваўкавыск-Цэнтральны, лякаматыўнае дэпо, вагоннае дэпо і дыстанцыю шляху «Баранавіцкага аддзяленьня БЧ», аўтавакзал, «Грузавы аўтапарк № 6», «Аўтобусны парк № 4», Ваўкавыскую філію ПУП «Аўтатранс № 9» Гарадзенскага аблспажыўсаюзу, ААТ «Ваўкавыскспэцаўтатранс».

Турыстычная інфармацыя

Ваўкавыск — цэнтар турызму дзяржаўнага значэньня. Працуе вайскова-гістарычны музэй імя Баграціёна (з 1935). Спыніцца можна ў гасьцініцы «Бярозка».

Выдатныя мясьціны

• Гістарычная забудова (XIX — пач. ХХ стст.; фрагмэнты)
• Касьцёл Сьвятога Вацлава (1846—1848)
• Могілкі: габрэйскія; старыя каталіцкія, капліца
• Сядзіба (XIX ст.)
• Царква Сьвятога Мікалая (1875)

Страчаная спадчына

• Касьцёл Сьвятога Станіслава Косткі (XX ст.)
• Сынагога Вялікая (XIX ст.)
• Царква Сьвятых Апосталаў Пятра й Паўла (XIX ст.)

Вядомыя асобы

• Барыс Батура (нар. 1947) — беларускі дзяржаўны дзяяч
• Бэнджамін Блюмэнфэльд (1884—1947) — шахматыст, шахавы тэарэтык
• Людвік Бянойт (1920—1992) — польскі актор тэатра і кіно
• Аляксандар Дзядзюшка (1962—2007) — беларускі і расейскі актор тэатра і кіно
• Уладзімер Каліноўскі (1889—1940) — беларускі грамадзка-палітычны дзяяч, пасол польскага Сойму
• Станіслаў Плева (1925—2006) — польскі геафізык
• Тэрэза Таранская (нар. 1944) — польская журналістка і пісьменьніца
• Давыд Яноўскі (1868—1927) — шахматыст, шахавы тэарэтык

Літаратура

• Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 1: Абаленскі — Кадэнцыя. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — 684 с.: іл. ISBN 985-11-0314-4.
• Харэўскі С. Маршруты па Беларусі: Ваўкавыская готыка // «Наша Ніва», 11 чэрвеня 2009 г.
• Цітоў А. Геральдыка беларускіх местаў (XVI — пачатак XX ст.). — Мн.: Полымя, 1998.— 287 с. ISBN 985-07-0131-5.
• Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 2: Беліцк — Гімн / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: Б. І. Сачанка (гал. рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 1994. — 537 с., [8] к.: іл. ISBN 5-85700-142-0.
• Wołkowysk // Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. Tom XIII: Warmbrun — Worowo. — Warszawa, 1893. S. 875—879.
• Зверуго Я. Г. Древний Волковыск (X—XIV вв.) — Мн.: «Наука и техника», 1975. — 144 с.

Вонкавыя спасылкі

 Ваўкавыск — сховішча мультымэдыйных матэрыялаў

• м. Ваўкавыск на Radzima.org