Любча

Любча
Замак Радзівілаў
Герб Любчы
Магдэбурскае права:	1590
Вобласьць:	Гарадзенская
Раён:	Наваградзкі
Насельніцтва:	1,3 тыс. (2008)
Тэлефонны код:	+375 1597
Паштовы індэкс:	231425
Аўтамабільны код:	4
Геаграфічныя каардынаты:	53°45′07″ пн. ш. 26°03′26″ у. д.
Любча на мапе Беларусі Любча
Галерэя здымкаў у Wikimedia Commons

Любча — мястэчка ў Беларусі, на левым беразе ракі Нёман. Уваходзіць у склад Наваградзкага раёну Гарадзенскай вобласьці. Насельніцтва 1,3 тыс. чалавек (2008). Знаходзіцца за 26 км на паўночны ўсход ад Наваградку, за 49 км ад чыгуначнай станцыі Наваельня (лінія Баранавічы — Ліда).

Любча — магдэбурскае мястэчка гістарычнай Наваградчыны. Да нашага часу тут захаваўся замак Радзівілаў, сіламі энтузіястаў-валянтэраў вядзецца ягоная рэстаўрацыя.

Гісторыя

Першы пісьмовы ўспамін пра Любчу як аб’ект выправаў крыжакоў зьмяшчаецца ў нямецкіх хроніках і датуецца 1401. З 1507 мясьціна знаходзілася ў складзе Наваградзкага ваяводзтва. У 1517 уладальнікамі Любчы былі Г. Ельмановіч і М. Меляшковіч; апошні заснаваў тут мястэчка. З 1528 паселішча знаходзілася ў валоданьні ваяводы віленскага А. Гаштольда, з 1574 — старосты жамойцкага Я. Кішкі, які ў 1581 заснаваў тут школу і арыянскі храм (з XVII ст. — кальвінскі збор).

Любча. Ю. Пешка, пач. XIX ст.

У 1590 кароль і вялікі князь Жыгімонт Ваза надаў Любчы Магдэбурскае права і герб: «у блакітным полі срэбная падкова з трыма залатымі крыжамі і двума срэбнымі рыбамі». У 1606 мястэчка перайшло да Радзівілаў, якія з мэтай эканамічнага ўмацаваньня і павелічэньня паселішча запрасілі сюды мяшчанаў зь Менску, Наваградку і інш. каралеўскіх местаў.

Цягам XVII ст. у Любчы ствараліся рамесныя цэхі, таксама існавала друкарня, заснаваная П. Б. Кмітам, дзе выдавалася мэдычная і гістарычная літаратура, паэтычныя творы і інш. У кан. XVI — пач. XVII стст. у мястэчку збудавалі мураваны замак. У 1644 Любча атрымала новы герб: «у блакітным полі брама з дзьвюма вежамі; наверсе брамы, паміж вежамі, збройны рыцар, у правай руцэ меч, у левай — шчыт». У гэты час тут было 144 двары, рынак, 4 вуліцы.

За часамі Трынаццацігадовай вайны (1654—1667) у 1655 шматлікі загон запароскіх казакоў пад камандаю І. Залатарэнкі пераправіўся празь Нёман і прыступам узяў Любчанскі замак, фактычна цалкам яго разбурыўшы; казакі таксама разрабавалі мясцовую друкарню. На 1671 у мястэчку засталося 116 двароў, дзейнічалі кальвінскі збор і царква.

У выніку трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай (1795) Любча апынулася ў складзе Расейскай імпэрыі, дзе зрабілася цэнтрам воласьці Наваградзкага павету. У 2-й пал. XIX ст. мясьціна знаходзілася ў валоданьні Фальц-Фэйнаў. У кан. ХІХ ст. тут існавалі царква, 2 сынагогі, школа, 21 крама, праходзілі штотыднёвыя таргі.

Згодна з Рыскай мірнай дамовай (1921) Любча апынулася ў складзе міжваеннай Польскай Рэспублікі, дзе зрабілася цэнтрам гміны Наваградзкага павету. Станам на 1921 у мястэчку і суседнім фальварку было 108 двароў.

У 1939 Любча ўвайшла ў БССР, дзе з 1940 зрабілася цэнтрам Любчанскага раёну Баранавіцкай, з 1954 Гарадзенскай вобласьці. У Другую сусьветную вайну з 26 чэрвеня 1941 да 8 ліпеня 1944 мястэчка знаходзілася пад нямецкай акупацыяй. У 1956 Любчанскі раён скасавалі.

• Мястэчка на старых здымках
• 

  Замак

• 

  Вежа-брама і палац

• 

  Вежа-брама

• 

  Вежа-брама, мост

• 

  Палац

• 

  Палац, галоўны ўваход

• 

  Дзядзінец і палац

• 

  Рынак

Насельніцтва

• XIX стагодзьдзе: 1830 — 468 муж., зь іх шляхты 5, духоўнага стану 1, мяшчанаў-юдэяў 226, мяшчанаў-хрысьціянаў і сялянаў 234, жабракоў 2; 1884 — 1,3 тыс. чал.; 1897 — 3239 чал.
• XX стагодзьдзе: 1909 — 1,6 тыс. чал.; 1921 — 937 чал.; 1996 — 1628 чал.; 1997 — 1545 чал.
• XXI стагодзьдзе: 2006 — 1,4 тыс. чал.; 2008 — 1,3 тыс. чал.

Інфраструктура

У Любчы працуюць школа, лякарня, 2 бібліятэкі, 7 крамаў і інш.

Забудова

Мястэчка і замак, XVII ст.

Картаграфічны матэрыял (каля 1645) дае ўяўленьне пра гістарычнае плянаваньне і забудову Любчы. Адметнасьць пляну — рэгулярныя асновы: простыя вуліцы, выразны падзел тэрыторыі на кварталы, разьмяшчэньне пляца ў цэнтры мястэчка на галоўнай восі кампазыцыі, якая бярэ пачатак ад замка. Стоячы на ўзгорку, замак нібы ўзначальваў мястэчка, якое месьцілася ў ягоным падножжы. Кірунак вуліцаў падпарадкоўваўся рацэ: яны паралельныя ці пэрпэндыкулярныя да яе. Канцы вуліцаў замыкаліся брамамі, у асобных месцах паміж імі былі платы. Шэсьць жылых кварталаў улучалі каля 150 дамоў. Сярэдзіну шырокага прастакутнага пляца (каля 1,5 га) займалі гандлёвыя рады і майстэрні рамесьнікаў. Уся забудова, за вылучэньнем асобных частак уязных брамаў, была драўлянай.

Рэгулярнае плянаваньне і забудова мястэчка — цікавы прыклад перайманьня мескай будаўнічай дзейнасьці фэадаламі. Гэтым Любча прыкметна адрозьнівалася ад іншых падобных паселішчаў Беларусі сярэдзіны XVII ст.

Эканоміка

Прадпрыемствы харчовай прамысловасьці.

• Сельская гаспадарка «Прынёманскі»

Турыстычная інфармацыя

Замак Радзівілаў, брама

Празь Любчу праходзіць турыстычна-экскурсійны маршрут «Дарогай замкаў». За 1,5 км на паўночны ўсход ад мястэчка месьціцца стаянка эпохі мэзаліту і больш позьняга часу.

Выдатныя мясьціны

• Гістарычная забудова (XIX — пач. XX стст.; фрагмэнты)
• Замак Радзівілаў (XVI—XVII стст.)
• Касьцёл (1930-я)
• Могілкі габрэйскія
• Сынагога, габрэйская школа (ХIX ст.)
• Царква Сьвятога Прарока Ільлі (1910)

Страчаная спадчына

• Сынагога (XIX ст.)
• Царква Сьвятога Ўладзімера (1889)

Панарама Любчанскага замка

Вядомыя асобы

Ураджэнцы

• Сафія Ходаш (Гройсман) (нар. 1946) — адна з кіраўнікоў парфумнай карпарацыі IFF, аўтар сусьветна вядомых парфумаў «Трэзор»
• Мікалай Набокаў (1903—1978) — расейска-амэрыканскі кампазытар, стрыечны брат Уладзімера Набокава
• Міхал Дучыц, мастак

Жыхары

• Сымон Будны (~1530—1593) — беларускі пісьменьнік, публіцыст і кнігавыдавец, пратэстанцкі царкоўны дзяяч, навуковец-філёзаф
• Мікалай Вінар (1912—1977) — краязнавец
• Януш Радзівіл (1612—1655) — дзяржаўны і вайсковы дзяяч Вялікае Княства Літоўскага
• Салямон Рысінскі (?—1625) — беларускі паэт і адзін зь першых дасьледнікаў этнаграфіі

Літаратура

• Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 4: Кадэты — Ляшчэня / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 1997. — 432 с.: іл. ISBN 985-11-0041-2.
• Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 2: Кадэцкі корпус — Яцкевіч. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — 788 с.: іл. ISBN 985-11-0378-0.
• Цітоў А. Геральдыка беларускіх местаў (XVI — пачатак XX ст.). — Мн.: Полымя, 1998.— 287 с. ISBN 985-07-0131-5.
• Соркіна I. Мястэчкі Беларусі ў канцы ХVІІІ — першай палове ХІХ ст. — Вільня: ЕГУ, 2010.— 488 с. ISBN 978-9955-773-33-7.
• Lubcz // Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. Tom V: Kutowa Wola — Malczyce. — Warszawa, 1884. S. 393—394.

Вонкавыя спасылкі

•  Любча — сховішча мультымэдыйных матэрыялаў
• мяст. Любча на Radzima.org
• Любча: гісторыя і адраджэнне
• Любча на Globus.tut.by