Нясьвіж

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі
Перайсьці да: навігацыі, пошуку
Нясьвіж
Меская ратуша
Меская ратуша
Coat of Arms of Niasviž, Belarus.svg Flag of Niasvizh, Belarus.svg
Герб Нясьвіжа Сьцяг Нясьвіжа
Першыя згадкі: 1223
Магдэбурскае права: 23 красавіка 1586
Краіна: Беларусь
Вобласьць: Менская
Раён: Нясьвіскі
Насельніцтва: 14 033 чал. (2009)[1]
Часавы пас: UTC+3
Тэлефонны код: +375 1770
Паштовыя індэксы: 222603, 222620
Нумарны знак: 5
Геаграфічныя каардынаты: 53°13′ пн. ш. 26°40′ у. д. / 53.217° пн. ш. 26.667° у. д. / 53.217; 26.667Каардынаты: 53°13′ пн. ш. 26°40′ у. д. / 53.217° пн. ш. 26.667° у. д. / 53.217; 26.667
Нясьвіж на мапе Беларусі ±
Нясьвіж
Нясьвіж
Нясьвіж
Нясьвіж
Нясьвіж
Нясьвіж
Commons-logo.svg Галерэя здымкаў у Вікісховішчы
Афіцыйны сайт(рас.)(анг.)

Нясьві́ж — места ў Беларусі, каля вытокаў ракі Вушы на балтыйска-чарнаморскім водападзеле. Адміністрацыйны цэнтар Нясьвіскага раёну Менскай вобласьці. Насельніцтва 14 тыс. чал. (2009). Знаходзіцца за 112 км на паўднёвы захад ад Менску, за 14 км ад чыгуначнай станцыі Гарадзея (лінія Менск — Баранавічы), аўтамабільныя дарогі злучаюць места з Баранавічамі, Клецкам, Наваградкам і шашай Менск — Слуцак.

Нясьвіж — даўняя рэзыдэнцыя магнацкага роду Радзівілаў, магдэбурскае места гістарычнай Наваградчыны. Да нашага часу тут захаваліся выдатныя помнікі дойлідзтва, у тым ліку палацава-замкавы комплекс Радзівілаў, улучаны ў Сьпіс сусьветнай спадчыны ЮНЭСКО, і Фарны касьцёл — першы ў колішняй Рэчы Паспалітай і другі ў Эўропе твор архітэктуры стылю барока.

Назва[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

На думку беларускага географа В. Жучкевіча тапонім «Нясьвіж» ўтварыўся ў выніку супрацьпастаўленьня з адмоўнай часьцінкай не-, дзе аснова «сьвідзь» — сьвідзіна, зарасьнік хмызьняку каля ракі або возера. Гэтая ж аснова прысутнічае ў назвах ракі Сьцьвіга і возера Сьвідна[2].

Гісторыя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Асноўны артыкул: Гісторыя Нясьвіжа

Згодна з сучаснымі энцыкляпэдычнымі даведнікамі[3][4] першы пісьмовы ўспамін пра Нясьвіж датуецца 1446, калі вялікі князь Казімер перадаў яго Мікалаю Яну Неміровічу. Тым часам традыцыйна адлік гісторыі места вядзецца ад 1223[5][6] — паведамленьня пра князя Юрыя Нясьвіскага, які браў удзел у бітве на Калцы. Магчыма, ягонымі нашчадкамі былі князі нясьвіскія Рыгор і Іван, згаданыя ў 1388. Аднак факт існаваньня самога паселішча ў гэты час не пацьвярджаецца археалягічнымі зьвесткамі[7].

З 1492 Нясьвіжам валодаў род Кішкаў. У 1513 дачка гетмана вялікага Станіслава Кішкі — Ганна — пабралася шлюбам з Янам Радзівілам «Барадатым». У 1533 места канчаткова перайшло ў валоданьне Радзівілаў, якія збудавалі тут драўляны замак.

Цягам XVI ст. Нясьвіж быў адным з галоўных цэнтраў Рэфармацыі (кальвінізму) у Вялікім Княстве Літоўскім. Імёны дзеячоў таго часу, што жылі тут, набылі шырокую вядомасьць — Сымон Будны, Лаўрэн Крышкоўскі, Мацей Кавячынскі, Салямон Рысінскі, Даніла Набароўскі і інш. пісьменьнікі, паэты, філёзафы. У 1547 Мікалай Радзівіл «Чорны» атрымаў тытул князя Сьвятой Рымскай імпэрыі, у выніку чаго места зрабілася цэнтрам княства. У 1562 ён заснаваў тут друкарню, у якой выйшлі першыя на тэрыторыі сучаснай Беларусі кнігі на старабеларускай мове.

7 траўня 1583 у Нясьвіжы пачалося будаваньне замка, у 1584 тут заснавалі езуіцкі калегіюм, у 1591 — кляштар бэнэдыктынак. У 1593 завяршылася будоўля касьцёла Божага Цела пры кляштары езуітаў. У 1598 пачаў дзейнічаць кляштар бэрнардынаў.

23 красавіка[3] 1586 кароль і вялікі князь Стэфан Баторы надаў Нясьвіжу Магдэбурскае права і герб «у правай частцы герба, залатога колеру, палова чорнага арла; у левай — дзесяць касых вырубаў — залатога, блакітнага й чырвонага колераў»[8], а па вяртаньні з вандроўкі ў Сырыю, Палестыну і Эгіпет Мікалай Радзівіл «Сіротка» заснаваў Нясьвіскую ардынацыю.

Да кан. XVI ст. Радзівілы ператварылі Нясьвіж ў фартэцыю. Места рэарганізавалі паводле заходнеэўрапейскіх прынцыпаў: прастакутнае плянаваньне з 2 мураванымі брамамі на восі галоўнай вуліцы (пазьней зьявілася яшчэ некалькі брамаў), у цэнтры — прастакутны Рынак з ратушай; места атачалі ўмацаваны вал і роў. За Слуцкай брамай, на супрацьлеглым беразе Вушы ўтварылася прадмесьце Новае Места1626 тут збудавалі езуіцкую капліцу Сьвятога Ізыдора), а ў 1625 на паўночна-заходнім баку ад Старога Места — прадмесьце Казімер.

У 1625 Нясьвіж зьведаў вялізны мор, што паспрыяла адкрыцьцю тут у 1627 аптэкі, у 1651 мор паўтарыўся. У Трынаццацігадовую вайну двойчы ў 1654 і 1659 места руйнавалі казакі і маскоўскія войскі, аднак замак здолеў вытрымаць аблогі. У 1672 у Нясьвіжы заснавалі дамініканскі кляштар. На 1673 у месьце было 366 дымоў[3]. У 1681 кароль і вялікі князь Ян Сабескі сваім прывілеем заснаваў Нясьвіскі кірмаш. За часамі Вялікай Паўночнай вайны (17001721) у 1706 места разрабавалі швэдзкія войскі.

Адбудова Нясьвіжа вялася ў 1720-я, калі вакол муроў узьвялі новыя валы. У 1724 Радзівілы ўтварылі ў замку капэлу, а ў 1740 з ініцыятывы Ф. У. Радзівіл, пачаў дзейнічаць прыдворны тэатар. У 1740-я М. К. Радзівіл «Рыбанька» заклаў мануфактуру шаўковых паясоў (пазьней пераведзеная ў Слуцак), у 1747 — кадэцкі корпус, а ў 1752 — дывановую і суконную мануфактуры. У прадмесьці Альба, дзе з канца XVI ст. знаходзілася замеская рэзыдэнцыя, Радзівілы ўзьвялі мураваны палац «Эрмітаж», іншыя пабудовы, уладкавалі набярэжныя каналаў.

Цягам XVIІІ ст. Нясьвіж быў значным культурным цэнтрам, тут дзейнічалі кадэцкі корпус для прыватнага войска Радзівілаў і школа флёцкіх афіцэраў (у Альбе), балетная і музычная школы, капэла і тэатар Радзівілаў. У 17501791 у месьце працавала друкарня, дзе выдаваліся падручнікі і мастацкія творы на польскай і лацінскай мовах. У 1755 у парку «Альба» збудавалі летні палац пад назвай «Кансаляцыя».

Двойчы ў 1764 і 1768 расейскія войскі акупавалі Нясьвіж у выніку палітычнага супрацьстаяньня Кацярыны II ды Караля Станіслава Радзівіла. А ў 1772 расейскія акупанты канфіскавалі гістарычныя і мастацкія каштоўнасьці замка, бібліятэку (10 тыс. кніжак) вывезьлі ў Пецярбург і разьмеркавалі ў Акадэмію навук[3]. У 1773 з утварэньнем Адукацыйнай камісіі ў Нясьвіжы адкрылася павятовая падакруговая школа. У 1792 расейскія войскі зноў акупавалі места.

У выніку другога падзелу Рэчы Паспалітай (1793) Нясьвіж апынуўся ў складзе Расейскай імпэрыі, дзе ў 1795 зрабіўся цэнтрам павету Менскай губэрні1796 пазаштатнае места Слуцкага павету). У вайну 1812 году места як уладаньне Дамініка Радзівіла, які з аддзелам дзейнічаў у складзе войскаў Напалеона, занялі царскія войскі. Улады Расейскай імпэрыі канфіскавалі каштоўнасьці замка: калекцыі мэдалёў і манэтаў адправілі ў Харкаўскі ўнівэрсытэт, сакральныя прадметы — у Маскву, іншыя старажытнасьці — у розныя расейскія музэі і зборы[4]. У 1813 са сьмерцю Д. Радзівіла спынілася ў мужчынскім пакаленьні тутэйшая галіна роду.

Па здушэньні вызвольнага паўстаньня ў 1835 расейскія ўлады закрылі дамініканскую школу. У 1875 у яе будынках адкрылася Нясьвіская настаўніцкая сэмінарыя. Паводле вынікаў перапісу (1897), у месьце дзейнічалі 2 каталіцкія касьцёлы, праваслаўная царква, сынагога, 7 габрэйскіх малітоўных дамоў.

У Першую сусьветную вайну ў лютымсьнежні 1918 Нясьвіж занялі нямецкія войскі, 6 жніўня 1919 — польскія войскі, у ліпені 1920 — бальшавікі[4]. З кастрычніка 1920 места знаходзілася пад польскай уладай.

Згодна з Рыскай мірнай дамовай (1921) Нясьвіж апынуўся ў складзе міжваеннай Польскай Рэспублікі, дзе зрабіўся цэнтрам павету Наваградзкага ваяводзтва. У гэты час адкрыліся беларуская гімназія, мескі музэй у будынку ратушы, дзе зьберагаліся старажытныя пэргамэнтныя дакумэнты, залатыя ключы ад мескіх брамаў і інш. У кастрычніку 1926 тут адбылася сустрэча маршала Юзэфа Пілсудзкага з буйнымі абшарнікамі.

У 1939 Нясьвіж увайоў у БССР, ад гэтага часу радзівілаўская ардынацыя спыніла сваё існаваньне. У 1940 места зрабілася цэнтрам раёну Баранавіцкай вобласьці. У Другую сусьветную вайну з 28 чэрвеня 1941 да 24 ліпеня 1944 Нясьвіж знаходзіўся пад нямецкай акупацыяй. У 1944 савецкая ўлада пераўтварыла колішні замак Радзівілаў у санаторы.

У 1993 утварыўся гістарычна-культурны музэй-запаведнік «Нясьвіж», у 1995 адкрыўся Нясьвіскі гістарычна-краязнаўчы музэй. У 1996 адбыўся першы Фэст камэрнай музыкі «Музы Нясьвіжа». У 1997 у Нясьвіжы прайшло сьвята — Дзень беларускай пісьменнасьці. Цягам 20062011 праводзілася рэканструкцыя замка Радзівілаў, якую беларускія архітэктары крытыкуюць за недастатковую навуковасьць і прафэсіяналізм, вынікам чаго стаўся разбуральны характар «рэстаўрацыйных» працаў[9].

Насельніцтва[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Адукацыя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

У Нясьвіжы працуюць 4 сярэднія, вячэрняя, музычная і дзіцяча-юнацкая спартовая школы, 7 дашкольных установаў.

  • Нясьвіская дзяржаўная беларуская гімназія
  • Нясьвіскі дзяржаўны раённы агульнаадукацыйны ліцэй
  • Нясьвіскі дзяржаўны каледж імя Якуба Коласа

Мэдыцына[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Мэдычныя паслугі надаюць меская лякарня, паліклініка і радзільны дом.

Культура[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Дзейнічаюць цэнтральная раённая, дзіцячая і меская бібліятэкі, кінатэатар, дзіцячая школа мастацтваў.

  • Нясьвіскі народны тэатар імя Ўршулі Радзівіл; рэжысэр — Валеры Мароз
  • Народны ансамбль песьні «Млечны шлях» Нясьвіскага раённага Цэнтру культуры
  • Народны вакальна-інструмэнтальны ансамбль «Нясьвіж» Нясьвіскага раённага Цэнтру культуры
  • Народны ансамбль песьні «Ліра» Нясьвіскага РТМА

Забудова[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Вуліцы і пляцы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Цяперашняя назва Гістарычная назва
Гейсіка вуліца Фарная вуліца
Дзяржынскага вуліца Альбянская вуліца
Карла Лібнэхта вуліца Міхаліская вуліца[14]
Ракасоўскага вуліца Дамініканская вуліца
Савецкая вуліца Віленская вуліца
Чкалава вуліца Бэнэдыктынская вуліца[15]

Эканоміка[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Прадпрыемствы мэдычнай (завод мэдычных прэпаратаў), харчовай, швацкай прамысловасьці.

Турыстычная інфармацыя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Мескі музэй

Нясьвіж — пэрспэктыўны цэнтар турызму міжнароднага значэньня. Спыніцца можна ў гасьцініцы «Нясьвіж», турыстычныя паслугі надае сядзіба «Нясьвіская».

У месьце працуе Нясьвіскі гістарычна-краязнаўчы музэй. У 1996 заснаваны Нацыянальны гістарычна-культурны музэй-запаведнік «Нясьвіж». З 1995 у месьце праводзіцца нацыянальны фэстываль старажытнай і камэрнай музыкі «Музы Нясвіжа».

  • Помнікі: С. Буднаму; бюст кн. Ю. Нясьвіскага (1990-я); бюст кн. М. К. Радзівіла Сіроткі; Уладзіславу Сыракомлі; Д. М. Бэрнардоні; Т. Макоўскаму; Якубу Коласу, скульптуры «Дама ў чорным», «Русалка» і інш.; вазы з надпісамі «1794», «За нашу і вашу свабоду», «1410. Грунвальд», «Gloria victoria».

Выдатныя мясьціны[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Палац Радзівілаў на банкноце ў 100 тыс. рублёў
  • Гістарычная забудова (кан. XIX — пач. XX стагодзьдзяў; фрагмэнты)
  • Дом на рынку (1721)
  • Замкавая вежа (XVI ст.)
  • Капліца Булгарына (1747)
  • Касьцёл і кляштар бэнэдыктынак (1593—1596)
  • Кляштар бэрнардынаў (1598)
  • Могілкі: габрэйскія; старыя каталіцкія
Касьцёл Сьв. Кацярыны

Страчаная спадчына[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  • Капліца Сьвятога Ізыдора (1626)
  • Каплічка (XIX—XX стагодзьдзі)
  • Касьцёл Найсьвяцейшай Тройцы (XVІІI ст.)
  • Касьцёл Сьвятога Кацярыны (1598)
  • Касьцёл Сьвятога Крыжа і кляштар бэнэдыктынаў (1673)
  • Касьцёл Сьвятога Міхала Арханёла (1593—1598)
  • Касьцёл Сьвятога Яна і кляштар дамініканаў (XVІI ст.)
  • Палацавы комплекс Альба (XVI ст.)
  • Сынагога Вялікая (XVII ст.)
  • Царква Нараджэньня Божай Маці (XV ст.)
  • Царква Праабражэньня Гасподняга (XVII ст.; грэка-каталіцкая)

Галерэя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Месты-сябры[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Нясьвіж усталяваў сяброўскія адносіны зь местамі Азэрбайджану, Армэніі, Італіі, Летувы, Нямеччыны, Польшчы, Расеі, Турэччыны і Ўкраіны.

  1. Сьцяг Нямеччыны Ляйгінген, Нямеччына (1991)
  2. Сьцяг Польшчы Злотуў, Польшча (1999)
  3. Сьцяг Польшчы Пулавы, Польшча (2000)
  4. Сьцяг Італіі Расаліні, Італія (2002)
  5. Сьцяг Турэччыны Сіліўры, Турэччына (2003)
  6. Сьцяг Польшчы Адалянуў, Польшча (2005)
  7. Сьцяг Расеі Рэўтаў, Расея (2005)
  8. Сьцяг Украіны Боярка, Украіна (2007)
  9. Сьцяг Летувы Радзівілішкі, Летува (2007)
  10. Сьцяг Армэніі Горыс, Армэнія (11 сьнежня 2008)
  11. Сьцяг Летувы Біржы, Летува (2009)
  12. Сьцяг Італіі Кава дэй Тырэні, Італія (2009)
  13. Сьцяг Польшчы Тарнаў, Польшча (2009)
  14. Сьцяг Расеі Гатчына, Расея (2010)

Вядомыя асобы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Крыніцы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  1. ^ а б Перепись населения — 2009. Минская область(рас.) Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь
  2. ^ Жучкевич В. А. Краткий топонимический словарь Белоруссии. — Мн.: Изд-во БГУ, 1974. С. 257.
  3. ^ а б в г д Пазднякоў В. Нясвіж // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 2: Кадэцкі корпус — Яцкевіч. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. С. 368.
  4. ^ а б в г д е Пазднякоў В. Нясвіж // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 5: М — Пуд / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 1999. С. 342.
  5. ^ Niaśviž // Zaprudnik J. Historical dictionary of Belarus. — Lamham. — London: Scarecrow Press, 1998. P. 166.
  6. ^ Чантурыя Ю. Гарады і час // Страчаная спадчына / Т. В. Габрусь, А. М. Кулагін, Ю. У. Чантурыя, М. А. Ткачоў: Уклад. Т. В. Габрусь. — Мн.: Беларусь, 2003.
  7. ^ Лахманенка Л. Варыяцыі на тэму нясвіжскай цытадэлі // «Звязда» № 119 (26983), 28 чэрвеня 2011.
  8. ^ Нясвіж // Цітоў А. Геральдыка беларускіх местаў (XVI — пачатак XX ст.). — Мн.: Полымя, 1998.
  9. ^ Гутарка Наталкі Бабінай з Уладзімерам Папругам. Што зь Нясьвіжам вырабілі // «Наша Ніва», 15 траўня 2008.
  10. ^ Nieśwież // Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага і іншых славянскіх краёў(пол.). Tom VII: Netrebka — Perepiat. — Warszawa, 1886. S. 118.
  11. ^ Несвиж // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). СПб, 1890—1907.
  12. ^ Несвиж // Большая советская энциклопедия, 3-е изд.: в 30 т. / Гл. ред. А.М. Прохоров. — М.: Сов. энциклопедия, 1969—1978.
  13. ^ Несвиж // Большой энциклопедический словарь / Гл. ред. В. П. Шишков. — М.: НИ «Большая Российская энциклопедия», 1998. — 640 с.: ил. ISBN 5-85270-262-5.
  14. ^ Дзядзюля А. Некаранаваная сталіца // «Звязда» № 35 (27150), 22 лютага 2012.
  15. ^ Ціхонка І. Нясвіжская тапаніміка: гісторыя, загадкі, парадоксы // «Нясвіжскія навіны» № 144—147 (10097—10100)

Літаратура[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Вонкавыя спасылкі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Commons-logo.svg  Нясьвіжсховішча мультымэдыйных матэрыялаў