Барысаў

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі
Перайсьці да: навігацыі, пошуку
Барысаў
Барысаў
Coat of Arms of Barysaŭ, Belarus.png Flag of Barysaŭ, Belarus.png
Герб Барысава Сьцяг Барысава
Першыя згадкі: 1102
Магдэбурскае права: 1563
Краіна: Беларусь
Вобласьць: Менская
Раён: Барысаўскі
Плошча: 45,97 км²
Насельніцтва (2009)
колькасьць: 147 381 чал.[1]
шчыльнасьць: 3206,03 чал./км²
Часавы пас: UTC+3
Тэлефонны код: +375 177
Паштовы індэкс: 222120
Нумарны знак: 5
Геаграфічныя каардынаты: 54°14′ пн. ш. 28°30′ у. д. / 54.233° пн. ш. 28.5° у. д. / 54.233; 28.5Каардынаты: 54°14′ пн. ш. 28°30′ у. д. / 54.233° пн. ш. 28.5° у. д. / 54.233; 28.5
Барысаў на мапе Беларусі ±
Барысаў
Барысаў
Барысаў
Барысаў
Барысаў
Барысаў
Commons-logo.svg Галерэя здымкаў у Вікісховішчы

Бары́саў — места ў Беларусі, на рацэ Бярэзіна. Адміністрацыйны цэнтар Барысаўскага раёну Менскай вобласьці. Плошча 46 км². Насельніцтва 147 381 чал.[1] (2009). Знаходзіцца за 71 км на паўночны ўсход ад Менску, на аўтамабільнай дарозе Менск — Масква. Чыгуначная станцыя на лініі Менск — Ворша.

Барысаў — магдэбурскае места на мяжы гістарычных Меншчыны і Аршаншчыны. У наш час буйны прамысловы і культурны цэнтар краіны.

Назва[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Тапонім «Барысаў» утварыўся ад імя полацкага князя Рагвалода-Барыса Ўсяславіча, пра што сьведчыць аснова (Барыс) і фармант (аў)[2].

Гісторыя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Помнік князю Барысу

Паводле зьвестак В. Тацішчава[3] паселішча заснаваў князь полацкі Рагвалод-Барыс у 1102 годзе (згодна зь іншымі зьвесткамі — князь кіеўскі Яраславаў Мудры у 1032)[4]. Старажытнае гарадзішча месьцілася на левым беразе ракі Бярэзіна. Тым часам найбольш стары пісьмовы ўспамін пра Барысаў як горад Полацкага княства зьмяшчаецца ў Лаўрэнцеўскім летапісе і датуецца 1127 годам.

Цягам XIIIXIV стст. у Барысаве вялася будова замка, прыкладна ў той жа час места далучылася да Вялікага Княства Літоўскага. У 2-й[5] пал. XIV ст., імаверна, адбыўся перанос Барысава зь першапачатковага месца (цяпер — гарадзішча ў вёсцы Старабарысаў) на новае, за 4 км ніжэй плыньню Бярэзіны. Новы драўляны замак збудавалі на высьпе ў абалоне ракі, леваруч ад яе галоўнага рэчышча, прыблізна за 1,5 км на паўночны захад ад сучаснага аўтамабільнага моста. У кан. XIV ст. Барысаў разам з навакольнай воласьцю падпарадкоўваўся беспасярэдне вялікаму князю Вітаўту, які ў 1396 выдаў «борысовцам» адмысловы прывілей, дзе вызначаў парадак прыёмкі і ўліку мядовай даніны.

У 1413 Барысаў зрабіўся цэнтрам воласьці Віленскага ваяводзтва. У вайну з Маскоўскай дзяржавай (15001503) у 1500 тут знаходзілася стаўка вялікага князя Аляксандра, а ў наступную вайну з Масковіяй (15121522) у 1514 — месца збору войскаў Вялікага Княства Літоўскага (у Барысаве знаходзілася стаўка вялікага князя Жыгімонта Старога). 27 жніўня 1514 году Канстантын Астроскі разьбіў каля места перадавыя аддзелы маскоўскіх захопнікаў[5].

Мескі герб зь прывілею 1792

У 1563 кароль і вялікі князь Жыгімонт Аўгуст надаў Барысаву Магдэбурскае права, а 10 жніўня 1565 — мескі герб: «у белым (срэбраным) полі меская брама а дзьвюх вежах, над якой зьмяшчалася выява Сьв. Пятра з ключом у правай руцэ»[6]. У 1569 Барысаў як цэнтар староства перайшоў зь Менскага павету Менскага ваяводзтва ў Аршанскі павет Віцебскага ваяводзтва. Мясьціна знаходзілася ў валоданьні Агінскіх, пазьней Радзівілаў.

13 верасьня 1642 барысаўскі староста А. Казаноўскі фундаваў у месьце першы касьцёл. З пачаткам Трынаццацігадовай вайны (16541667) 19 чэрвеня 1655 войскі Маскоўскай дзяржавы захапілі і спалілі Барысаў. Увосень 1657 партызанскі аддзел Багровіча колькасьцю 400—500 чалавек спрабаваў выгнаць акупантаў, аднак места атрымалася вызваліць толькі 9 ліпеня 1662.

Станам на 1732 у Барысаве было 9 вуліцаў, на 1764 — 230 будынкаў[5]. 14 чэрвеня 1792 кароль і вялікі князь Станіслаў Аўгуст Панятоўскі пацьвердзіў мескі герб: «у срэбным полі брама, паміж дзьвюма вежамі над брамай постаць сьвятога Пётры з двума ключамі ў руцэ»[7].

У выніку другога падзелу Рэчы Паспалітай (1793) Барысаў апынуўся ў складзе Расейскай імпэрыі, дзе з 1795 зрабіўся цэнтрам павету Менскай губэрні. У вайну 1812 году ў канцы чэрвеня места занялі францускія войскі, аднак 2629 лістапада каля Барысава расейскія войскі нанесьлі ім значную паразу ў часе пераправы праз раку Бярэзіну. Станам на 1863 у месьце быў 601 жылы дом, 70 крамаў, цагельны завод. У 1871 праз Барысаў прайшла Маскоўска-Берасьцейская чыгунка; на правым беразе Бярэзіны ўзьнікла чыгуначная станцыя, а пры ёй — паселішча Нова-Барысаў, злучанае са старым местам драўляным мостам. У 1901 і 1910 Барысаў моцна пацярпеў ад пажараў. На 1910 тут было больш за 1520 двароў, 32 прамысловыя прадпрыемствы, зь іх найбуйнейшыя — запалкавыя фабрыкі «Вікторыя» і «Бярэзіна», 2 лесапільныя заводы, гута, вінакурня, паперня «Папірус», паравы млын, працавалі 112 крамаў, ніжэйшая лясная школа, мужчынская гімназія, жаночая прагімназія, мэтэастанцыя.

У Першую сусьветную вайну 2 сьнежня 1918 Барысаў занялі нямецкія войскі. У красавіку 1919 тут адбылося антысавецкае паўстаньне. Зь верасьня 1919 да 25 траўня 1920 места займалі польскія войскі.

У 1924 Барысаў зрабіўся цэнтрам раёну БССР. 27 верасьня 1938 паселішча атрымала афіцыйны статус гораду абласнога падпарадкаваньня. Станам на 1939 тут працавала каля 40 прамысловых прадпрыемстваў, 3 сярэднія спэцыяльныя навучальныя ўстановы, 10 агульнаадукацыйных сярэдніх школаў, 11 дашкольных установаў, 2 лякарні, паліклініка, 2 кінатэатры, тэатар, 31 бібліятэка. У Другую сусьветную вайну з 2 ліпеня 1941 да 1 ліпеня 1944 места знаходзілася пад нямецкай акупацыяй.

Насельніцтва[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Адукацыя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

У Барысаве працуюць філія Інстытуту кіраваньня і прадпрымальніцтва, 3 сярэднія спэцыяльныя навучальныя ўстановы, 3 прафтэхвучэльні, палітэхнічны ліцэй, 2 гімназіі (1 гімназія пераназваная ў сярэднюю школу), 24 сярэднія, музычная, мастацкая і харэаграфічная школы.

Мэдыцына[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Мэдычныя паслугі надаюць 4 лякарні, 7 паліклінікаў, 3 дыспансэры, станцыя пераліваньня крыві, хуткай дапамогі, 2 санітарна-эпідыміялягічныя, 32 пункты аховы здароўя.

Культура[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Дзейнічаюць 4 бібліятэкі, дом культуры, 3 кінатэатры, народны тэатар. У Барысаве знаходзіцца філія Дзяржаўнага архіву Менскай вобласьці.

Мас-мэдыя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

У Барысаве iснуе рэгiянальны iнфармацыйна-аналiтычны сайт ex-Press[13], выдаюцца наступныя газэты: незалежная «Борисовские новости»; дзяржаўная «Адзінства»; краязнаўчая «Гоман Барысаўшчыны». Існуе таксама дзьве тэлекампаніі: «СКІФ» і «СВЕТ ТВ».

Спорт[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Барысаў-Арэна

Мескі стадыён мае акрэдытацыю для правядзеньня міжнародных футбольных матчаў. БАТЭ Барысаў — шматразовы чэмпіён Беларусі па футболе. У 2014 годзе адкрыты новы стадыён «Барысаў-Арэна».

Забудова[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Вуліцы і плошчы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Цяперашняя назва Першапачатковая назва[14][15]
Новае места
1 ліпеня Бярэзінская вуліца
1 Траўня Багданаўская (да вул. Энгельса)
Арджанікідзэ праспэкт Крайняя вуліца
Гагарына вуліца Вітаўта шлях (ад Бярэзіны да скрыжавання з вуліцамі імя Р. Люксембург і Даўмана)
Сярэдняя Батарэйная вуліца (ад скрыжавання да выезду зь места).
Ганчарная вуліца Ганчарная вуліца
Горкага вуліца Крывая вуліца
Карла Маркса вуліца Генерала Рыхтара праспэкт
Ленінградзкая вуліца Паўлаўская вуліца
Паштовая вуліца Паштовая вуліца
Правабярэжная вуліца Правабярэжная вуліца
Працы вуліца Вакзальны праспэкт
Рабочы Хімік вуліца Рабочы Хімік вуліца
Розы Люксембург вуліца Менскі тракт
Рэвалюцыі праспэкт Трубяцкога праспэкт
Стаханаўская вуліца Памежная вуліца
Хацкевіча вуліца Млыновая вуліца (або Лышчэўскага вуліца)
Чапаева вуліца Хітроўская вуліца
Чарняхоўскага вуліца Глівінская вуліца
Чырвонаштандартавая вуліца Усіхсьвяцкая вуліца
Энгельса вуліца Аляксандраўская вуліца
Цяперашняя назва Першапачатковая назва
Старое места
3 Інтэрнацыяналу вуліца Менская вуліца (частка, ад заводу агрэгатаў да пошты)
Лепельская вуліца (частка, ад пошты да вул. Яраша)
Авіяпалка Нармандыя—Нёман вуліца Андрэеўская вуліца
Адамовіча вуліца Андрэеўскі завулак
Гогаля вуліца Замкавая вуліца
Дзяржынскага вуліца Аршанская вуліца (частка, ад рынку ў бок СШ №1)
Палынская вуліца (частка, ад рынку ў бок Бярэзіны)
Камінскага вуліца Віленская вуліца (частка, ад пошты ў бок Бярэзіны)
Савуцінская вуліца (частка, ад рынку ў супрацьлеглы ад ракі бок)
Камсамольская вуліца Віжынская вуліца
Лапаціна вуліца Полацкая вуліца (частка, ад рынку ў бок вуліцы Яраша)
Харугвенная вуліца (частка, ад рынку ў бок вуліцы Гогаля)
Марозава вуліца Міхайлаўская вуліца
Менская вуліца Швэдзкая вуліца (частка)
Савецкая вуліца Мікалаеўская вуліца
Савецкі завулак Новамікалаеўская вуліца
Урыцкага вуліца Андрэеўская вуліца
Чырвонаармейская вуліца Слабадзкая вуліца

Эканоміка[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Прадпрыемствы лясной, дрэваапрацоўчай, машынабудаўнічай і мэталаапрацоўчай, харчовай, швацкай, хімічнай і хіміка-фармацэўтычнай прамысловасьці, вытворчасьці будаўнічых матэрыялаў і інш.

Турыстычная інфармацыя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Касьцёл Раства Найсьвяцейшай Панны Мары

Барысаў — папулярны цэнтар турызму[16]. Гасьцініцы: «Бярэзіна», ААТ «БАТЭ», РУП «Барысаўскі завод агрэгатаў», «Экран». Санаторы «Бярэзіна».

Помнікі: князю Барысу, «Батарэі» вайны 1812, савецкім танкістам і інш. Дзейнічае Барысаўскі аб’яднаны музэй.

Выдатныя мясьціны[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Капліца на Кальварыі
  • Гандлёвыя рады (1908)
  • Гістарычная забудова (ХІХ — пач. ХХ стст.; фрагмэнты)
  • Ешыбот (пач. ХХ ст.)
  • Кальварыя (XVIII—XIX стст.)
  • Каплічка на каталіцкіх могілках (XIX ст.)
  • Касьцёл Раства Найсьв. Панны Марыі (1806—1823)
  • Могілкі габрэйскія
  • Сабор Уваскрашаньня Гасподняга (1874)
  • Сынагога Вялікая (1912)
  • Сынагога Хеўрэ Тылім (1911)
  • Чыгуначны вакзал (пач. ХХ ст.)

У Барысаве месьціцца ўнікальны помнік архітэктуры, адна зь першых у сьвеце гіпэрбалёідных канструкцыяў — сталёвая ажурная сеткаватая вежа. Гіпэрбалёідную воданапорную вежу збудавалі паводле праекту вялікага інжынэра і навукоўца У. Шухава. Такіх вежаў у сьвеце засталося ўсяго 11 з больш чым 200, збудаваных В. Шухавым. Найбольш вядомая — Шухаўская вежа на Шабалаўцы ў Маскве. Пазьней гіпэрбалёідныя канструкцыі будавалі шматлікія знакамітыя архітэктары: Антоніё Гаўдзі-і-Карнэт, Лё Карбюзье, Оскар Німэер.

Страчаная спадчына[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  • Каталіцкая капліца на Кальварыі (XVIII ст.)
  • Царква Ўваскрэшаньня Хрыстова (XVIII ст.; грэка-каталіцкая)
  • Царква Сьв. Андрэя (ХІХ ст.)
  • Царква Сьв. Пр. Ільлі (1895)
  • Царква Сьв. Тройцы (XVIII ст.)

Галерэя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Месты-сябры[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  1. Сьцяг Украіны Белая Царква, Украіна
  2. Сьцяг Расеі Малаяраславец, Расея
  3. Сьцяг Расеі Мыцішчы, Расея
  4. Сьцяг Расеі Падольск, Расея
  5. Сьцяг Расеі Нагінск, Расея
  6. Сьцяг Расеі Гагарын, Расея
  7. Сьцяг Латвіі Валміера, Латвія
  8. Сьцяг Эстоніі Нарва, Эстонія
  9. Сьцяг Расеі Паўлава, Расея
  10. Сьцяг Украіны Крамянчук, Украіна
  11. Сьцяг Баўгарыі Пазарджык, Баўгарыя
  12. Сьцяг Армэніі Капан, Армэнія

Вядомыя асобы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Крыніцы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  1. ^ а б Перепись населения — 2009. Минская область(рас.) Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь
  2. ^ Жучкевич В. А. Краткий топонимический словарь Белоруссии. — Мн.: Изд-во БГУ, 1974. С. 33.
  3. ^ В. Н. Татищев. История Российская, т. 1. М. — Л., 1962.
  4. ^ а б в г Г. І. Дулеба. Барысаў // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 1: А — Беліца / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: М. В. Біч і інш.; Прадм. М. Ткачова; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 1993. С. 315.
  5. ^ а б в г Валерый Грынявецкі. Барысаў // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 1: Абаленскі — Кадэнцыя. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. С. 294.
  6. ^ Вячаслаў Насевіч. Барысаў у часы Вялікага княства Літоўскага // Дзевяць стагоддзяў Барысава / Ж. В. Гілевіч, Г. В. Штыхаў, В. Л. Насевіч, Л. Ф. Белая. — Мн.: БЕЛТА, 2002. С. 26—37.
  7. ^ Барысаў // Цітоў А. Геральдыка беларускіх местаў (XVI — пачатак XX ст.). — Мн.: Полымя, 1998.
  8. ^ Борисов // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). СПб, 1890—1907.
  9. ^ Borysów // Napoleon Rouba. Przewodnik po Litwe i Białejrusi. — Wilno, 1909; — Gdańsk, 1995.
  10. ^ а б Г. І. Дулеба. Барысаў // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 1: А — Беліца / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: М. В. Біч і інш.; Прадм. М. Ткачова; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 1993. С. 316.
  11. ^ Борисов // Большая советская энциклопедия, 3-е изд.: в 30 т. / Гл. ред. А.М. Прохоров. — М.: Сов. энциклопедия, 1969—1978.
  12. ^ Борисов // Большой энциклопедический словарь / Гл. ред. В. П. Шишков. — М.: НИ «Большая Российская энциклопедия», 1998. — 640 с.: ил. ISBN 5-85270-262-5.
  13. ^ http://ex-press.by/
  14. ^ Скворчевский Дмитрий. Старые улицы Борисова(рас.). Borisovcity.netПраверана 4 сакавіка 2011 г.
  15. ^ Алесь Барэвіч, Міхась Мацельскі, Таццяна Шміт. Вуліцы Барысава // «Гоман Барысаўшчыны» №№ 94—101,104—105, 107, 110—113, 127.
  16. ^ Борисов // Туристская энциклопедия Беларуси / редкол. Г. П. Пашков [и др.]; под общ. ред. И. И. Пирожника. — Мн., 2007.

Літаратура[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Вонкавыя спасылкі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Commons-logo.svg  Барысаўсховішча мультымэдыйных матэрыялаў