Чэрыкаў

Чэрыкаў
Герб Чэрыкава Сьцяг Чэрыкава
Першыя згадкі:	1578
Магдэбурскае права:	1641
Вобласьць:	Магілёўская
Раён:	Чэрыкаўскі
Плошча:	10,7 км²
Насельніцтва:	8 500 (2008)
Часавы пас:	UTC+3
Тэлефонны код:	+375 2243
Паштовы індэкс:	213533
Геаграфічныя каардынаты:	53°34′ пн. ш. 31°22′ у. д.
Чэрыкаў на мапе Беларусі Чэрыкаў

Чэ́рыкаў — места ў Беларусі, на рацэ Сож. Адміністрацыйны цэнтар Чэрыкаўскага раёну Магілёўскай вобласьці. Насельніцтва 8,5 тыс. чал. (2008). Знаходзіцца за 77 км на паўднёвы ўсход ад Магілёва, за 32 км ад чыгуначнай станцыі Крычаў; на скрыжаваньні аўтамабільных шляхоў Магілёў — Касьцюковічы, Бабруйск — Крычаў.

Чавусы — магдэбурскае места гістарычнай Аршаншчыны.

Назва

Існуе некалькі меркаваньняў пра паходжаньне тапоніму «Чэрыкаў». Паводле першага зь іх, ён утварыўся ад словаў «чартала», «чарціць» і мае зьвязкі з прымітыўнымі працамі земляробства — «аратым». Другая вэрсія зьвязвае назву места з старажытнымі плямёнамі, якія абралі правы бераг ракі Сож для стаянак сваіх лодак — «чырыкаў».

Таксама існуе народнае паданьне, паводле якога на месцы сучаснага Чэрыкава праводзілася рэзаньне авечак для платы даніны татарам. Надалей адбылася наступная трансфармацыя назвы паселішча: «чырык авечак» — Чырыкавец — Чэрыкаў.

Гісторыя

Першы пісьмовы ўспамін пра Чэрыкаў датуецца 1460. Згодна з адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформай (1565—1566) ён увайшоў у склад Аршанскага павету Віцебскага ваяводзтва. У 1578 мястэчка зрабілася цэнтрам староства Магілёўскай эканоміі.

У пач. XVII ст. Чэрыкаў атрымаў статус места. У 1641 кароль і вялікі князь Уладзіслаў Ваза надаў месту Магдэбурскае права і герб: «у блакітным полі срэбны мур з трыма вежамі, у цэнтральнай — брама з збройным рыцарам зь дзідай у руцэ».

Плян места, 1839

У кастрычніку 1648 казакі на чале з Крывашапкай занялі Чэрыкаў, адкуль рабілі набегі на шляхецкія маёнткі Амсьціслаўскага ваяводзтва. Неўзабаве казакоў разьбіў аддзел полацкай шляхты на чале з князем Лукомскім. У Трынаццацігадовую вайну (1654—1667) места спустошылі маскоўскія захопнікі. У 1678 Чэрыкаў зрабіўся цэнтрам воласьці (павету) Амсьціслаўскага ваяводзтва.

Царква, здымак пач. XX ст.

У выніку першага падзелу Рэчы Паспалітай (1772) Чэрыкаў апынуўся ў складзе Расейскай імпэрыі. Статус паселішча панізілі да мястэчка. У 1773 Чэрыкаў зноў атрымаў статус места і зрабіўся цэнтрам павету Амсьціслаўскай правінцыі (у 1796—1802 — Беларускай, пазьней — Магілёўскай губэрні). У 1781 расейскія ўлады даравалі яму новы герб. У кан. XVIII ст. празь места прайшоў тракт Магілёў — Чавусы — Крычаў — Амсьціслаў.

У ХІХ ст. праз Чэрыкаў прайшла Маскоўска—Варшаўская шаша. У гэты час на Сажы існавалі тры прыстані; праводзіліся конныя кірмашы, працаваў цукровы завод. У 1913 у месьце працавалі вінны завод, лесапільна-мукамольны завод, млыны.

1 студзеня 1919 згодна з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі Чэрыкаў увайшоў у склад Беларускай ССР, аднак 16 студзеня Масква адабрала места разам зь іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад РСФСР. У 1924 Чэрыкаў вярнулі БССР, дзе ён зрабіўся цэнтрам раёну Калінінскай, у 1927—1930 Магілёўскай акругі, з 1938 — у Магілёўскай вобласьці. У Другую сусьветную вайну з жніўня 1941 да 1 кастрычніка 1943 места знаходзілася пад нямецкай акупацыяй.

У 1959—1962 і 1965—1966 Чэрыкаў уваходзіў у склад Крычаўскага раёну, у 1962—1965 — у склад Краснапольскага раёну. У 2002 адбылося афіцыйнае зацьверджаньне гістарычнага мескага гербу.

Насельніцтва

• XVII стагодзьдзе: 1649 — 2 тыс. чал.
• XIX стагодзьдзе: 1897 — 5,2 тыс. чал.
• XX стагодзьдзе: 1939 — 6,4 тыс. чал.; 1991 — 8,3 тыс. чал.
• XXI стагодзьдзе: 2006 — 8,5 тыс. чал.; 2008 — 8,5 тыс. чал.

Адукацыя

У Чэрыкаве працуюць 2 сярэднія, вячэрняя, спартовая школы, школа мастацтваў.

Культура

Дзейнічаюць дом культуры, гістарычна-краязнаўчы музэй, бібліятэкі.

Забудова

У сучасным плянаваньні места галоўныя вуліцы зьяўляюцца працягам аўтамагістраляў. У цэнтры ўтварылася 3—5-павярховая забудова. У цэлым жа пераважаюць будынкі сядзібнага тыпу. Вядзецца будова 5-павярховых дамоў.

Эканоміка

Прадпрыемствы харчовай, будаўнічых матэрыялаў, лесанарыхтоўчай прамысловасьці.

Пералік прамысловых прадпрыемстваў Чэрыкава
ПУП «Камбінат каапэратыўнай прамысловасьці Чэрыкаўскага раённага спажывецкага таварыства» ДУКДВП «Чэрыкаўскі дрэваапрацоўчы камбінат» Чэрыкаўскі лесапункт ААТ «Магілёўлес»

Турыстычная інфармацыя

Дзейнічае Чэрыкаўскі гістарычна-краязнаўчы музэй. Працуе база юных турыстаў. Спыніцца можна ў мескай гасьцініцы.

Геалягічнае агаленьне «Чэрыкаў» — помнік прыроды дзяржаўнага значэньня.

Выдатныя мясьціны

• Будынак шпіталя (ХІХ ст.)
• Гістарычная забудова (ХІХ — пач. ХХ стст.; фрагмэнты)
• Касьцёл Імя Панны Марыі (1856, дагэтуль ня вернуты каталікам — выкарыстоўваецца як дом культуры).

Страчаная спадчына

• Сабор (2-я пал. ХІХ ст.)

Вядомыя асобы

• Ісак Любан (1907—1975) — беларускі кампазытар

Літаратура

• Памяць: Гіст.-дакум. хроніка Чэрыкаўскага раёна. — Мн.: «Вышэйшая школа», 1994.
• Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 6. Кн. 2: Усвея — Яшын; Дадатак / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 2003. — 616 с.: іл. ISBN 985-11-0276-8.
• Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 2: Кадэцкі корпус — Яцкевіч. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — 788 с.: іл. ISBN 985-11-0378-0.
• Цітоў А. Геральдыка беларускіх местаў (XVI — пачатак XX ст.). — Мн.: Полымя, 1998.— 287 с. ISBN 985-07-0131-5.
• Czeryków // Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. Tom I: Aa — Dereneczna. — Warszawa, 1880. S. 850.

Вонкавыя спасылкі

 Чэрыкаў — сховішча мультымэдыйных матэрыялаў

• м. Чэрыкаў на Radzima.org
• Здымкі на Globus.tut.by
• Афіцыйныя дакументы і матэрыялы аб раёне // Магілёўская абласная бібліятэка