Быхаў

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі
Перайсьці да: навігацыі, пошуку
Быхаў
Панарама руінаў замка
Панарама руінаў замка
Coat of Arms of Bychaŭ, Belarus.png
Герб Быхава
Першыя згадкі: 1370
Магдэбурскае права:  ?[1]
Вобласьць: Магілёўская
Раён: Быхаўскі
Плошча: 2,3 км²
Насельніцтва: 16 100 (2009)
Часавы пас: UTC+3
Тэлефонны код: +375 2231
Паштовы індэкс: 213352, 213353
Геаграфічныя каардынаты: 53°31′ пн. ш. 30°15′ у. д. / 53.517° пн. ш. 30.25° у. д. / 53.517; 30.25Каардынаты: 53°31′ пн. ш. 30°15′ у. д. / 53.517° пн. ш. 30.25° у. д. / 53.517; 30.25
Быхаў на мапе Беларусі
Быхаў
Быхаў
Быхаў
Commons-logo.svg Галерэя здымкаў у Wikimedia Commons

Бы́хаў — места ў Беларусі, на рацэ Дняпро. Адміністрацыйны цэнтар Быхаўскага раёну Магілёўскай вобласьці. Насельніцтва 16,1 тыс. чал. (2009). Знаходзіцца за 50 км на поўдзень ад Магілёва. Аўтамабільныя дарогі злучаюць места з Магілёвам, Рагачовам і з магістралямі Магілёў — Гомель, Магілёў — Бабруйск. Чыгуначная станцыя на лініі Магілёў — Жлобін, рачная прыстань.

Быхаў — колішняя сталіца графства на гістарычнай Аршаншчыне (частка Віцебшчыны). Да нашага часу тут захаваўся замак Хадкевічаў і Сапегаў.

Назва[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Існуе шэраг тлумачэньняў паходжаньня тапоніму «Быхаў». Згодна з найбольш распасюджаным зь іх, ён ўтварыўся ад словазлучэньня «быў хоў» — ва ўмацаваньнях на месцы сучаснага Быхава жыхары Падняпроўя хаваліся ад ворагаў, таксама тамака спыняліся гандлёвыя караваны, што ішлі Дняпром[2]. Тым часам, на думку беларускага географа В. Жучкевіча, тапонім паходзіць ад асабістага імя Бых, пра што сьведчыць суфікс -аў[3].

Гісторыя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Асноўны артыкул: Гісторыя Быхава

Згодна з сучаснымі энцыкляпэдычнымі даведнікамі[4][5] першы пісьмовы ўспамін пра Быхаў зьмяшчаецца ў «Сьпісе гарадоў далёкіх і блізкіх» і датуецца канцом XIV ст. Тым часам афіцыйна[2] места вядзе сваю гісторыю ад 1370. У розныя часы мясьціна належала Друцкім, Гальшанскім, Гаштольдам.

Панарама Быхава, гравюра XVII ст.

У XV ст. вялікі князь Жыгімонт Стары ператварыў Быхаў у цэнтар дзяржаўнага староства, якое неўзабаве зрабілася вотчынаю Хадкевічаў. Гетман Ян Караль Хадкевіч збудаваў тут мураваны замак і пераўтварыў места ў магутную фартэцыю — адну з наймацнейшых на тэрыторыі сучаснай Беларусі. Апроч таго, ён заснаваў касьцёл Сьвятога Казімера. З 2-й пал. XVI ст. у Быхаве пачала працаваць вядомая ў Эўропе людвісарня, дзе мясцовыя майстры выраблялі гарматы, ядры, кулі і інш. Шлюб Ганны, дачкі Яна Караля Хадкевіча, з сынам Льва Сапегі Янам Станіславам (1621) паклаў пачатак эпохі знаходжаньні места ў валоданьні Сапегаў[4].

У XVIІ ст. Быхаў зрабіўся сталіцай графства, аднак адміністрацыйна належаў да Аршанскага павету Віцебскага ваяводзтва. У гэты ж час у зьвязку з заснаваньнем аднайменнага мястэчка адбыўся падзел на Стары і Новы Быхаў.

Яшчэ ў кан. XVI ст. ваколіцы Быхава пацярпелі ад казацкіх набегаў, у лютым 1590 казацкія загоны Мацюшы занялі паселішча, а ўзімку 1595 па разграбленьні Магілёва праз Быхаў праходзіў загон Севярына Налівайкі. Няўдалая аблога места казацкім войскам Гаркушы адбылася у 1648. У Трынаццацігадовую вайну Быхаў сьпярша вытрымаў працяглую аблогу маскоўскіх войскаў (16541656), аднак у 1657 захопнікі штурмам авалодалі ім. У 1661 па непрацяглай аблозе войска Рэчы Паспалітай вызваліла места.

За часамі Вялікай Паўночнай вайны (17001721) Быхаў зрабіўся важным стратэгічным пунктам. 5 кастрычніка 1702 з прычыны пераходу Сапегаў на бок Швэцыі цар маскоўскі Пётар I зруйнаваў места і замак. Станам на 1747 у Быхаве было 247 двароў, працавалі бібліятэка, паташня, саладоўня, лазьня, астрог[6]. На 1755 — 534 двары, малітоўная школа, 9 гандлёвых радоў; праводзіліся 3 рэгулярныя кірмашы[6].

У выніку першага падзелу Рэчы Паспалітай (1772) Быхаў апынуўся ў складзе Расейскай імпэрыі, дзе зрабіўся цэнтрам павету Магілёўскай губэрні17961805 заштатнае места Беларускай губэрні). 16 жніўня 1781 ён атрымаў герб: «у чырвоным полі дзьве скрыжаваныя чыгунныя гарматы»[7]. На 1841 тут было 652 будынкі, працавала флянэлевая фабрыка. У 1902 празь места прайшла чыгунка, якая надала моцны імпульс ягонаму эканамічнаму разьвіцьцю.

1 студзеня 1919 згодна з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі Быхаў увайшоў у склад Беларускай ССР, аднак 16 студзеня Масква адабрала места разам зь іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад РСФСР. У 1924 Быхаў вярнулі БССР, дзе ён зрабіўся цэнтрам раёну. У 1930-я савецкія ўлады злачынна ўзарвалі тутэйшы касьцёл, помнік архітэктуры XVIII ст.[8] У Другую сусьветную вайну з 5 ліпеня 1941 да 28 чэрвеня 1944 места знаходзілася пад нямецкай акупацыяй.

Насельніцтва[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Адукацыя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

У Быхаве працуюць 4 сярэднія, музычная школы.

Культура[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Дзейнічаюць 6 бібліятэк. У 1979 адкрыўся гістарычна-краязнаўчы музэй.

Мас-мэдыя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

У месьце выдаецца раённая газэта «Маяк Прыдняпроўя».

Эканоміка[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Прадпрыемствы харчовай, дрэваапрацоўчай прамысловасьці.

Турыстычная інфармацыя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Дзейнічае Быхаўскі гістарычна-краязнаўчы музэй. Спыніцца можна ў гасьцініцы «Дняпро»[11].

Выдатныя мясьціны[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Страчаная спадчына[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Галерэя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Вядомыя асобы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Крыніцы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  1. ^ Малеч. Магдэбурскае права. // «Гістарычная брама» № 6 (10), 1998.
  2. ^ а б Гісторыя Быхаўшчыны(рас.). Быховский районный исполнительный комитетПраверана 21 жніўня 2011 г.
  3. ^ Жучкевич В. А. Краткий топонимический словарь Белоруссии. — Мн.: Изд-во БГУ, 1974. С. 43.
  4. ^ а б Насевіч В. Быхаў // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 1: Абаленскі — Кадэнцыя. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. С. 359
  5. ^ а б Насевіч В., Удальцоў В. Быхаў // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 2: Беліцк — Гімн / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: Б. І. Сачанка (гал. рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 1994. С. 145.
  6. ^ а б в Насевіч В. Быхаў // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 1: Абаленскі — Кадэнцыя. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. С. 360.
  7. ^ Быхаў // Цітоў А. Геральдыка беларускіх местаў (XVI — пачатак XX ст.). — Мн.: Полымя, 1998.
  8. ^ Кулагін А. М. Каталіцкія храмы Беларусі: Энцыкл. даведнік / А. М. Кулагін; фатограф А. Л. Дыбоўскі. — 2-е выд. — Мн.: БелЭн, 2008. С. 395.
  9. ^ Bychów // Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага і іншых славянскіх краёў(пол.). Tom I: Aa — Dereneczna. — Warszawa, 1880. S. 489.
  10. ^ Быхов // Большой энциклопедический словарь / Гл. ред. В. П. Шишков. — М.: НИ «Большая Российская энциклопедия», 1998. — 640 с.: ил. ISBN 5-85270-262-5.
  11. ^ Быхов // Туристская энциклопедия Беларуси / редкол. Г. П. Пашков [и др.]; под общ. ред. И. И. Пирожника. — Мн., 2007.

Літаратура[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Вонкавыя спасылкі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Commons-logo.svg  Быхаўсховішча мультымэдыйных матэрыялаў