Быхаў

Быхаў
Панарама руінаў замка
Герб Быхава
Першыя згадкі:	1370
Магдэбурскае права:	?
Вобласьць:	Магілёўская
Раён:	Быхаўскі
Плошча:	2,3 км²
Насельніцтва:	16 100 (2009)
Часавы пас:	UTC+3
Тэлефонны код:	+375 2231
Паштовы індэкс:	213352, 213353
Геаграфічныя каардынаты:	53°31′ пн. ш. 30°15′ у. д.
Быхаў на мапе Беларусі Быхаў
Галерэя здымкаў у Wikimedia Commons

Бы́хаў — места ў Беларусі, на рацэ Дняпро. Адміністрацыйны цэнтар Быхаўскага раёну Магілёўскай вобласьці. Насельніцтва 16,1 тыс. чал. (2009). Знаходзіцца за 50 км на поўдзень ад Магілёва. Аўтамабільныя дарогі злучаюць места з Магілёвам, Рагачовам і з магістралямі Магілёў — Гомель, Магілёў — Бабруйск. Чыгуначная станцыя на лініі Магілёў — Жлобін, рачная прыстань.

Быхаў — колішняя сталіца графства на гістарычнай Аршаншчыне (частка Віцебшчыны). Да нашага часу тут захаваўся замак Хадкевічаў і Сапегаў.

Назва

Існуе шэраг тлумачэньняў паходжаньня тапоніму «Быхаў». Згодна з найбольш распасюджаным зь іх, ён ўтварыўся ад словазлучэньня «быў хоў» — ва ўмацаваньнях на месцы сучаснага Быхава жыхары Падняпроўя хаваліся ад ворагаў, таксама тамака спыняліся гандлёвыя караваны, што ішлі Дняпром. Тым часам, на думку беларускага географа В. Жучкевіча, тапонім паходзіць ад асабістага імя Бых, пра што сьведчыць суфікс -аў.

Гісторыя

Асноўны артыкул: Гісторыя Быхава

Згодна з сучаснымі энцыкляпэдычнымі даведнікамі першы пісьмовы ўспамін пра Быхаў зьмяшчаецца ў «Сьпісе гарадоў далёкіх і блізкіх» і датуецца канцом XIV ст. Тым часам афіцыйна места вядзе сваю гісторыю ад 1370. У розныя часы мясьціна належала Друцкім, Гальшанскім, Гаштольдам.

У XV ст. вялікі князь Жыгімонт Стары ператварыў Быхаў у цэнтар дзяржаўнага староства, якое неўзабаве зрабілася вотчынаю Хадкевічаў. Гетман Ян Караль Хадкевіч збудаваў тут мураваны замак і пераўтварыў места ў магутную фартэцыю — адну з наймацнейшых на тэрыторыі сучаснай Беларусі. Апроч таго, ён заснаваў касьцёл Сьвятога Казімера. З 2-й пал. XVI ст. у Быхаве пачала працаваць вядомая ў Эўропе людвісарня, дзе мясцовыя майстры выраблялі гарматы, ядры, кулі і інш. Шлюб Ганны, дачкі Яна Караля Хадкевіча, з сынам Льва Сапегі Янам Станіславам (1621) паклаў пачатак эпохі знаходжаньні места ў валоданьні Сапегаў.

У XVIІ ст. Быхаў зрабіўся сталіцай графства, аднак адміністрацыйна належаў да Аршанскага павету Віцебскага ваяводзтва. У гэты ж час у зьвязку з заснаваньнем аднайменнага мястэчка адбыўся падзел на Стары і Новы Быхаў.

Яшчэ ў кан. XVI ст. ваколіцы Быхава пацярпелі ад казацкіх набегаў, у лютым 1590 казацкія загоны Мацюшы занялі паселішча, а ўзімку 1595 па разграбленьні Магілёва праз Быхаў праходзіў загон Севярына Налівайкі. Няўдалая аблога места казацкім войскам Гаркушы адбылася у 1648. У Трынаццацігадовую вайну Быхаў сьпярша вытрымаў працяглую аблогу маскоўскіх войскаў (1654—1656), аднак у 1657 захопнікі штурмам авалодалі ім. У 1661 па непрацяглай аблозе войска Рэчы Паспалітай вызваліла места.

За часамі Вялікай Паўночнай вайны (1700—1721) Быхаў быў важным стратэгічным пунктам. 5 кастрычніка 1702 з прычыны пераходу Сапегаў на бок Швэцыі цар маскоўскі Пётар I зруйнаваў места і замак. Станам на 1747 у Быхаве было 247 двароў, працавалі бібліятэка, паташня, саладоўня, лазьня, астрог. На 1755 — 534 двары, малітоўная школа, 9 гандлёвых радоў; праводзіліся 3 рэгулярныя кірмашы.

У выніку першага падзелу Рэчы Паспалітай (1772) Быхаў апынуўся ў складзе Расейскай імпэрыі, дзе зрабіўся цэнтрам павету Магілёўскай губэрні (у 1796—1805 заштатнае места Беларускай губэрні). 16 жніўня 1781 ён атрымаў герб: «у чырвоным полі дзьве скрыжаваныя чыгунныя гарматы». На 1841 тут было 652 будынкі, працавала флянэлевая фабрыка. У 1902 празь места прайшла чыгунка, якая надала моцны імпульс ягонаму эканамічнаму разьвіцьцю.

1 студзеня 1919 згодна з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі Быхаў увайшоў у склад Беларускай ССР, аднак 16 студзеня Масква адабрала места разам зь іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад РСФСР. У 1924 Быхаў вярнулі БССР, дзе ён зрабіўся цэнтрам раёну. У 1930-я савецкія ўлады злачынна ўзарвалі тутэйшы касьцёл, помнік архітэктуры XVIII ст. У Другую сусьветную вайну з 5 ліпеня 1941 да 28 чэрвеня 1944 места знаходзілася пад нямецкай акупацыяй.

• Места на старых фатаздымках
• 

  Замак

• 

  Касьцёл і замак

• 

  Касьцёл

• 

  Касьцёл, з боку апсіды

• 

  Кляштар, пераўтвораны ў вязьніцу

• 

  Сынагога

• 

  Царква

• 

  Сельскагаспадарчая выстава, 1911

Насельніцтва

• XVIII стагодзьдзе: 1755 — 2522 чал.
• XIX стагодзьдзе: 1815 — 3219 чал.; 1841 — 5475 чал.; 1860 — 6372 чал., зь іх 3294 юдэі; 1897 — 6,4 тыс. чал.
• XX стагодзьдзе: 1904 — 7270 чал.; 1913 — 8,1 тыс. чал.; 1926 — 7657 чал.; 1939 — 11 тыс. чал.; 1959 — 13 тыс. чал.; 1970 — 17,4 тыс. чал.; 1989 — 20 тыс. чал.; 1991 — 22,0 тыс. чал.
• XXI стагодзьдзе: 2004 — 17,5 тыс. чал.; 2006 — 16,4 тыс. чал.; 2009 — 16,1 тыс. чал.

Адукацыя

У Быхаве працуюць 4 сярэднія, музычная школы.

Культура

Дзейнічаюць 6 бібліятэк. У 1979 адкрыўся гістарычна-краязнаўчы музэй.

Мас-мэдыя

У месьце выдаецца раённая газэта «Маяк Прыдняпроўя».

Эканоміка

Прадпрыемствы харчовай, дрэваапрацоўчай прамысловасьці.

Пералік прамысловых прадпрыемстваў Быхава
ААТ «Быхаўскі кансэрвава-гароднінасушыльны завод» ААТ «Быхаўмалако» філія «Быхаўскі хлебазавод» РУВП «Магілёўхлебпрам» СЗАТ «Белатміт» - вытворчасьць мясных вырабаў

Турыстычная інфармацыя

Дзейнічае Быхаўскі гістарычна-краязнаўчы музэй. Спыніцца можна ў гасьцініцы «Дняпро».

Выдатныя мясьціны

• Замак (XVII ст.)
• Кляштар канонікаў рэгулярных латэранскіх (XVIII ст.)
• Могілкі: габрэйскія; хрысьціянскія
• Сынагога (XVII ст.)
• Царква Сьв. Тройцы (ХІХ ст.)

Страчаная спадчына

• Касьцёл Беззаганнага Зачацьця Найсьв. Панны Марыі (XVIII ст.)
• Царква (2-я пал. ХІХ ст.)

Галерэя

• Краявіды Быхава
• 

  Панарама з боку Дняпра

• 

  Замак

• 

  Сынагога

• 

  Сынагога

Вядомыя асобы

• Браніслаў Плотнікаў (1940—2005) — беларускі філёляг
• Ян Пётар Сапега (1569—1611) — вайсковы дзяяч Вялікага Княства Літоўскага

Літаратура

• Памяць: Гіст.-дакум. хроніка Быхаўскага раёна. — Мн.: БелСЭ, 1990.
• Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 2: Беліцк — Гімн / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: Б. І. Сачанка (гал. рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 1994. — 537 с., [8] к.: іл. ISBN 5-85700-142-0.
• Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 1: Абаленскі — Кадэнцыя. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — 684 с.: іл. ISBN 985-11-0314-4.
• Цітоў А. Геральдыка беларускіх местаў (XVI — пачатак XX ст.). — Мн.: Полымя, 1998.— 287 с. ISBN 985-07-0131-5.
• Bychów // Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. Tom I: Aa — Dereneczna. — Warszawa, 1880. S. 489.

Вонкавыя спасылкі

 Быхаў — сховішча мультымэдыйных матэрыялаў

• м. Быхаў на Radzima.org
• Быхаў — парафія Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Панны Марыі на Catholic.by
• Здымкі на Globus.tut.by
• Неафiцыяльны сайт Быхава

Быхаў у сучасным адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзеле Беларусі