Горкі

Горкі
Беларуская сельскагаспадарчая акадэмія
Герб Горак Сьцяг Горак
Першыя згадкі:	1544
Магдэбурскае права:	1619
Вобласьць:	Магілёўская
Раён:	Горацкі
Плошча:	22,1 км²
Насельніцтва:	34 300 (2008)
Часавы пас:	UTC+3
Тэлефонны код:	+375 2233
Паштовы індэкс:	213410
Аўтамабільны код:	6
Геаграфічныя каардынаты:	54°17′ пн. ш. 30°59′ у. д.
Горкі на мапе Беларусі Горкі
Галерэя здымкаў у Wikimedia Commons

Го́ркі, Го́ры-Го́ркі — горад у Беларусі, на рацэ Проня. Адміністрацыйны цэнтар Горацкага раёну Магілёўскай вобласьці. Плошча 22 км². Насельніцтва 34,3 тыс. чал. (2009). Знаходзяцца за 86 км на паўночны ўсход ад Магілёва, за 3 км ад чыгуначнай станцыі Пагодзіна (лінія Ворша — Крычаў). Вузел аўтамабільных шляхоў на Воршу, Магілёў, Чавусы, Амсьціслаў, Смаленск.

Горкі — магдэбурскае места гістарычнай Аршаншчыны, даўняя сталіца графства. За часамі паўстаньня К. Каліноўскага Горы-Горкі былі адзіным местам колішняга Вялікага Княства Літоўскага вызваленым з-пад расейскага панаваньня. У наш час тут дзейнічае Беларуская сельскагаспадарчая акадэмія, адна з найстарэйшых у Беларусі.

Гісторыя

Асноўны артыкул: Гісторыя Горак

Першы пісьмовы ўспамін пра Горкі як сяло ў складзе Горы-Горацкага маёнтку зьмяшчаецца ў Літоўскай мэтрыцы і датуецца 1514. Мясьціна знаходзілася ў валоданьні князя Друцкага-Горскага. Згодна з адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформай (1565—1566) паселішча ўвайшло ў склад Аршанскага павету Віцебскага ваяводзтва.

У 1584 Горкі перайшлі да Сапегаў. У 1619 Леў Сапега надаў месту «Статут аб вольнасьцях» і «малое Магдэбургскае права». У гэты час паселішча было цэнтрам маёнтку, тут рэгулярна праводзіліся кірмашы. У 2-й пал. XVIІ ст. Юры Станіслаў Сапега меў тытул графа «на Горы-Горках».

У Трынаццацігадовую вайну (1654—1667) у сакавіку 1659 жыхары Горак узьняліся на ўзброеную барацьбу з усходнімі захопнікамі і доўга трымалі ў аблозе ў Вялікіх Гарах аддзел маскоўскіх салдатаў. У 1676 у месьце існавалі праваслаўнае брацтва і школа. Паводле інвэнтару, на 1683 — 510 будынкаў, 2 прадмесьці (Казімерава Слабада і Зарэчча), 3 рынкі, прававалі рамесьнікі 28 спэцыяльнасьцяў.

За часамі Вялікай Паўночнай вайны (1700—1721) Горкі знаходзіліся ў зоне ваенных дзеяньняў. У ліпені — жніўні 1708 тут разьмяшчаліся расейскія войскі на чале з А. Меншыкавым і Б. Шарамецьцевым. 9 ліпеня — 16 жніўня 1708 у Горках спыняўся цар маскоўскі Пётар I. У 1717 мястэчка з ваколіцамі набыў князь А. Меншыкаў і валодаў ім да высылкі ў Сыбір (1727). З 1732 паселішча было ў валоданьні графа М. А. Патоцкага.

Панарама мястэчка, XIX ст.

У выніку першага падзелу Рэчы Паспалітай (1772) Горкі апынуліся ў складзе Расейскай імпэрыі, у Аршанскім павеце. Станам на 1780 у мястэчку дзейнічалі 2 грэка-каталіцкія і праваслаўная цэрквы, касьцёл. У 1799 у Горках і навакольных вёсках спыняўся расейскі паэт Г. Дзяржавін, які напісаў тут вершы «Горкі», «Млынар», «Вішы» і інш. У кан. ХVIII ст. мясьціна перайшла ў валоданьне графа Л. Салагуба. У 1809 у Горы-Горацкім маёнтку пачала працаваць мануфактура з фарбавальняй. У 1828 за невыкананьне забавязаньня забясьпечваць харчаваньнем армію Кутузава ў вайну 1812 году, расейскі ўрад канфіскаваў маёнтак у Л. Салагуба.

Земляробчы інстытут. Н. Орда, XIX ст.

15 жніўня 1840 адбылося ўрачыстае адкрыцьцё Горы-Горацкай земляробчай школы (з 1848 году — Горы-Горацкі земляробчы інстытут). Дзякуючы працы Эдуарда Рэга, прафэсара батанікі, паводле праекту італьянскага архітэктара А. Кампіёні на тэрыторыі інстытуту заснавалі дэндрарый. У 1852 выйшаў першы том «Запісак Горы-Горацкага земляробчага інстытуту». У пэрыёдыку разьмяшчаліся матэрыялы пра працу навучальнай фэрмы, адлюстроўваліся дасягненьні сельскагаспадарчай навукі таго часу. У 1857 у мястэчку ўтварыўся легальны прафэсарска-студэнцкі клюб. Яго ўдзельнікі абмяркоўвалі надзённыя пытаньні і будучую сялянскую рэформу па скасаваньні прыгоннага права. 26 сьнежня 1861 Горкі зрабіліся цэнтрам павету Магілёўскай губэрні і зноў атрымалі статус места. У 1862 тут сфармавалася падпольная студэнцкая арганізацыя, якая рыхтавалася да ўдзелу ў паўстаньні К. Каліноўскага. У яе склад уваходзілі С. Віскоўскі, В. Дамарацкі, В. Антановіч, Р. Чарвінскі, З. Міткевіч, С. Дымкевіч і іншыя. Яны разам зь іншымі студэнтамі адкрылі для сялянскіх дзяцей народную школу, выкладаньне ў якой вялося на беларускай мове. 21 красавіка 1862 паўсотні студэнтаў зладзілі ў фальварку Шыманоўка палітычную акцыю, у часе якой сьпявалі патрыятычныя і рэвалюцыйныя песьні. 24 красавіка 1863 аддзел Л. Зьвяждоўскага, паплечніка К. Каліноўскага, вызваліў места з-пад расейскага панаваньня, але неўзабаве царскія карнікі здушылі выступленьне. У 1864 за ўдзел мясцовых студэнтаў і выкладнікаў у паўстаньні расейскія ўлады зачынілі земляробчы інстытут і перавялі яго ў Санкт-Пецярбург.

27 жніўня 1867 адбылося афіцыйнае зацьверджаньне гербу Горак: «у залатым полі тры чорныя горкі, з кожнага вырастае адзін зялёны колас». У кан. XIX ст. тут зьявіліся паштовая станцыя, аптэка, пачаў працаваць чыгуналіцейны завод, мэтэастанцыя. Станам на 1904 у месьце працавалі 10 гатэляў і нумароў, 7 заезных дамоў, 5 шынкоў, харчэўняў і чайных. Вуліцы асьвятляла 45 ліхтароў. Дзейнічалі прыватная бібліятэка, таварыства дапамогі бедным, прыватная друкарня, чатыры царквы, пры адной зь якіх — школа граматы (царкоўна-прыходская начатковая школа). Падобная школа абслугоўвала і габрэйскае насельніцтва. У 1917 узьнікла Сэкцыя вучняў горацкіх сельскагаспадарчых школаў, якая займалася вывучэньнем беларускай мовы, пашырэньнем цікавасьці мясцовага насельніцтва да нацыянальнай культуры, ладзіла выступы моладзевага тэатра.

1 студзеня 1919 згодна з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі Горкі ўвайшлі ў склад Беларускай ССР, аднак 16 студзеня Масква адабрала места разам зь іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад РСФСР (у Гомельскай, а з 1922 — у Смаленскай губэрні). 10 кастрычніка 1919 пачала працаваць моладзевая арганізацыя Беларуская сэкцыя студэнтаў. Яна мела на мэце пашыраць сьвядомасьць паміж беларусамі, знаёміць зь літаратурай, тэатральнымі творамі, гісторыяй, культурным і эканамічным становішчам Беларусі і дапамагаць беларускаму нацыянальнаму руху. У 1924 Горкі вярнулі БССР, дзе яны зрабіліся цэнтрам раёну. Цягам 1925—1929 у БДСГА выкладаў Ян Серада, у 1926—1928 — Максім Гарэцкі. 28 лістапада 1925 места наведалі народныя пісьменьнікі Янка Купала і Якуб Колас.

У 30-я гады было брутальна перепынена рэлігійнае жыцьцё ў горадзе.На загад камуністычных уладаў былі зьнішчаныя старадаўнія драўляныя цэрквы і зачынены мураваныя, св.Мікалаеўская царква была перабудавана ў Акадэмічную бібліятэку, а слабадзкая Спаса-Ўзьнясенская царква была перароблена ў склад, апошняя аднавіла сваю дзейнасьць пад час нямецкай акупацыі і дзейнічае і па сёньня.

У Другую сусьветную вайну з 12 ліпеня 1941 да 26 чэрвеня 1944 Горкі знаходзіліся пад нямецкай акупацыяй. У 1948 сельскагаспадарчы інстытут рэарганізавалі ў Беларускую сельскагаспадарчую акадэмію. 5 жніўня 1959 адкрылася паветраная лінія Горкі — Менск, пачаў працаваць аэрапорт.

• Места на старых здымках
• 

  Вуліца Вялікая Аршанская

• 

  Вуліца Паштовая

• 

  Агранамічная вучэльня

• 

  Сынагога

Насельніцтва

• XVII стагодзьдзе: 1697 — 1 тыс. чал.
• XVIII стагодзьдзе: 1780 — 992 чал.
• XIX стагодзьдзе: 1856 — 3830 чал.; 1864 — 3954 чал.; 1868 — 4908 чал. (2497 муж. і 2411 жан., пісьменных адпаведна 696 і 161); 1880 — 4688 чал.; 1888 — 6331 чал., зь іх 3326 юдэяў; 1897 — 6737 чал. (41,3% пісьменныя); 1900 — 7990 чал.
• XX стагодзьдзе: 1910 — 7990 чал.; 1933 — 8700 чал.; 1939 — 22,5 тыс. чал.;1970 — 22 тыс. чал.; 1991 — 32,6 тыс. чал.; 1992 — 32 тыс. чал.
• XXI стагодзьдзе: 2004 — 33,9 тыс. чал.; 2006 — 34,6 тыс. чал.; 2008 — 34,3 тыс. чал.; 2009 — 34,3 тыс. чал.

Адукацыя

У Горках разьмяшчаецца Беларуская дзяржаўная сельскагаспадарчая акадэмія. Апроч таго, працуюць 5 сярэдніх (адна зь іх гімназія), 1 вячэрняя, музычная, дзіцяча-юнацкая спартовая школы, 6 дашкольных установаў.

Мэдыцына

Горацкая цэнтральная раённая лякарня, раённая паліклініка, паліклініка БДСГА, працуе сетка аптэкаў.

Культура

Дзейнічаюць 2 бібліятэкі, Горацкі раённы цэнтар культуры і палац культуры БДСГА. На тэрыторыі места ўтварылася ўпарадкаваная зона адпачынку — парк з сажалкамі. Маецца добры досьвед працы школы мастацкіх рамёстваў. Горкі зьяўляюцца месцам правядзеньня сэмінараў, навучаньня супрацоўнікаў школаў рамёстваў, якія працуюць у іншых раёнах.

Мас-мэдыя

Сродкі масавай інфармацыі: газэта «Ленiнскi шлях» (наклад 3620 асобнікаў, пэрыядычнасьць выпуску — 2 разы на тыдзень), газэта БДСГА «Савецкі студэнт» (наклад 1000 асобнікаў, пэрыядычнасьць — 2 разы на месяц), раённае радыёвяшчаньне «Голас Горацкага краю» (выхад у этэр 9 разоў на тыдзень, агульны аб’ём вяшчаньня — 2 гадзіны 50 хвілінаў).

Разам з гэтым у Горках выдаецца прыватная агульнапалітычная газэта «УзГорак» (наклад 1000 асобнікаў, пэрыядычнасьць — 1 раз на тыдзень), штодзённа ў інтэрнэце абнаўляецца сайт пра мясцовыя падзеі www.horki.info. Таксама свае сайты маюць Горацкая гімназія № 1 і Горацкі раённы выканаўчы камітэт.

Грамадзкія аб’яднаньні

Пералік грамадзкіх аб’яднаньняў Горак
Прафкам супрацоўнікаў і выкладчыкаў БДСГА Студэнцкі прафкам ГА «БРСМ» Спартклюб БДСГА Гандбольны клюб «Колас» Падлеткавы клюб «Дыялёг» Беларускае таварыства інвалідаў

Рэлігія

• Спаса-Узьнясенская праваслаўная царква (РПЦ)
• Каталіцкая парафія Маці Божай Бялыніцкай і Сьвятой Ганны
• Царква эвангельскіх хрысьціянаў «Міласэрнасьць»
• Царква хрысьціянаў веры эвангельскай «Благодать»

Забудова

Рэкі Проня, Капылка і Парасіца, а таксама чыгунка падзяляюць тэрыторыю Горак на 3 жылыя раёны: індывідуальнай забудовы, акадэміі і прамысловы. У цэнтральнай частцы месьціцца капітальная 1—2- і 3—5-павярховая забудова, 3—5-павярховыя будынкі знаходзяцца ў мікрараёне і ў паўночнай частцы. Раён БДСГА забудаваны 3—9-павярховымі жылымі дамамі.

Эканоміка

Прадпрыемствы будаўнічых матэрыялаў, харчовай і мясцовай прамысловасьці.

Пералік прамысловых прадпрыемстваў Горак
ААТ «Прэма» РУП «ІК-9» ДІН МУС Рэспублікі Беларусь РУВП «Магілёўхлебпрам» філія «Горацкі хлебазавод» ААТ «Малочныя горкі» ААТ «Горкілён» СТАА «Скайфорэст» ПУП «ФМПК „Вітраж“» ПУВП «Прамэтэй» ПУ «АкваКрыстал»

Турыстычная інфармацыя

Спаса-Ўзьнясенская царква

Праз Горкі праходзіць турыстычны маршрут «Гістарычна-культурная спадчына Магілёўскага краю». У месьце маецца дэндралягічны парк і батанічны сад БДСГА. Спыніцца можна ў гатэлі «Проня» або ў гатэлі БДСГА.

Забавы

Працуе спартовы комплекс з басэйнам, атлетычнай заляй, саўнай, стадыёнам.

• Клюб «Парнас»
• Кінатэатар «Крыніца»
• Кавярні: «Шанс», «Адпачынак», «Лакомка», «Звездочет», «Овертайм», «Ташир», «Версаль»; піцэрыя «Время есть»
• Палац культуры Акадэміі.
• Дзецячы парк.

Музэі

• Горацкі гістарычна-этнаграфічны музэй
• Музэй Беларускай дзяржаўнай сельскагаспадарчай акадэміі
• Мастацкая галерэя

Выдатныя мясьціны

• Батанiчны сад
• Гістарычная забудова (ХІХ—ХХ стст.; фрагмэнты)
• Дэндрапарк
• Комплекс будынкаў сельскагаспадарчай акадэміі (ХІХ—ХХ стст.)
• Могілкі габрэйскія
• Надмагільны камень удзельніку паўстаньня 1863—1864 гадоў В. Дамарацкаму
• Царква Спаса-Ўзьнясенская (1863)
• Мазепава гара
• Помнik "Тры халасьцякi"
• Акадэмiчныя сажалкi - Верхняя ды Нiжняя.
• Аршанская сажалка
• Белы ручай.
• Кона-спартовая школа.
• Будынак былой вязьнiцы (ХІХ ст.), дзе знаходзiлicя студэнты-паўстанцы пасля задушэньня вызвольнага паўстаньня 1863 г.
• Фрагмэнты традыцыйнай драўлянай забудовы (начатак-сярэдзiна ХХ стст) раён Казiмiраўскай Слабады ды Зарэчча.
• Дом дзе жылi браты Гарэцкiя, знаходзiцца пад пагрозай зьнiшчэньня.
• Першая у Расейская Iмпэрыi дрэнажная сiстэма ды навукова-дасьледчыя агароды (Рытаўскiя агароды).

Страчаная спадчына

• Замак
• Касьцёл Сьвятога Андрэя Баболі (XVIII ст.)
• Палац графа Салагуба
• Тэатар графа Салагуба
• Царква грэка-каталіцкая
• Царква грэка-каталіцкая
• Царква Сьвятога Мiкалая (ХIХ ст.)
• Сынагога
• Сынагога
• Школа прыходзкая (XVII ст.; грэка-каталіцкая)
• Кнiжны фонд бiблiятэкi Акадэмii пад час Другой Сусьветнай вайны, сярод згубленнага - рарытэтныя выданьнi з бiблiятэкi князёў Дондуковых–Корсаковых.
• Вадзяны млын на рацэ Парасіца.

Вядомыя асобы

• Войцех Дамарацкі — студэнт Горы-Горацкага земляробчага інстытуту, удзельнік паўстаньня пад кіраўніцтвам Кастуся Каліноўскага (1863—1864); загінуў у час вызваленьня Горкак з-пад расейскага панаваньня
• Уладзімер Ісаенка (нар. 1928) — беларусі археоляг
• Мікалай Купчын (1923—1979) — беларускі філёзаф
• Браты Гарэцкiя
• Леў Сапега, уладальнiк Горы-Горак у XVII ст.
• Казімір Сапега, заснавальнік прадмесьця Слабада.(50-я гады XVII ст.)
• Л. Зьвяждоўскі, паплечнік нацыянальнага героя К.Каліноўскага.

Літаратура

• Лiўшыц У. М. Летапіс горада Горкі. — Горкі: адзел культуры Горацкага райвыканкама, 1995. — 103 с. ISBN 985-6120-04-7.
• Лiўшыц У. М. Горкі: Старонкі гісторыі. Мінск: «Красико-принт», 2007. — 312 с.: іл. 16 л. ISBN 985—405-384-9.
• Памяць: Гіст.-дакум. хроніка Горацкага раёна. — Мн.: «Вышэйшая школа», 1996.— 589 с. ISBN 985-06-0180-9.
• Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 3: Гімназіі — Кадэнцыя / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 1996. — 527 с.: іл. ISBN 985-11-0041-2.
• Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 1: Абаленскі — Кадэнцыя. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — 684 с.: іл. ISBN 985-11-0314-4.
• Цітоў А. Геральдыка беларускіх местаў (XVI — пачатак XX ст.). — Мн.: Полымя, 1998.— 287 с. ISBN 985-07-0131-5.
• Horki // Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. Tom III: Haag — Kępy. — Warszawa, 1882. S. 125.
• Лившиц В. М. Горки. Историко-экономический очерк. Минск: «Беларусь», 1984. — 80 с.: ил.
• Лившиц В. М. Горки. Историко-экономический очерк. Минск: «Полымя», 1989. — 95 с.: ил. ISBN 5-345-00084-0.

Вонкавыя спасылкі

 Горкі — сховішча мультымэдыйных матэрыялаў

• Сайт штодзённых навінаў Горацкага рэгіёну
• м. Горкі на Radzima.org
• Горацкі раён на Край мой Магілёўшчына

Горкі ў сучасным адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзеле Беларусі