Максім Гарэцкі

Максім Гарэцкі
Максім Гарэцкі (справа) са сваім братам Гаўрылам Гарэцкім, 1926
Асабістыя зьвесткі
Нарадзіўся	18 лютага 1893 в. Малая Багацькаўка, Амсьціслаўскі павет, Магілёўская губэрня, Расейская імпэрыя
Памёр	10 лютага 1938 Вязьма, Смаленская вобласьць, РСФСР, СССР
Літаратурная дзейнасьць
Род дзейнасьці	пісьменьнік, літаратуразнаўца, лексыкограф, фальклярыст
Гады творчасьці	1912—1937 гг.
Напрамак	паэзія
Дэбют	«У лазьні», 1913
Значныя творы	«Ціхая плынь»
Творы на сайце Knihi.com

Максі́м Іва́навіч Гарэ́цкі (18 лютага 1893, в. Малая Багацькаўка, Амсьціслаўскі павет, Магілёўская губэрня — 10 лютага 1938, Вязьма) — беларускі пісьменьнік, дзяяч беларускага нацыянальна-дэмакратычнага адраджэньня, літаратуразнаўца, лексыкограф, фальклярыст; прафэсар. Брат Гаўрылы Гарэцкага.

Карыстаўся літаратурнымі псэўданімамі Максім Беларус, М. Б. Беларус, М. Г., А. Мсьціслаўскі, Дзед Кузьма, Мацей Мышка, Мізэрыус Монус і іншымі; у сваіх творах таксама выступаў як Кузьма Батура і Лявон Задума.

Сям’я

Максім Гарэцкі нарадзіўся ў сялянскай сям’і. Меў трох братоў — Гаўрылу, Парфіра і Івана — і сястру Ганну, зь якімі хадзіў у школу ў суседнюю вёску Вялікая Багацькаўка. У 1919 годзе ў Вільні пабраўся шлюбам. Жонка, Леаніла Ўсьцінаўна Чарняўская-Гарэцкая, працавала настаўніцай у I Віленскай беларускай гімназіі, працавала над складаньнем чытанак «Родны край». Першае, напісанае ёй апавяданьне, — «Мікітка» (Вільня), стала аўтарам малога зборніка «Дзяціныя гульні».

Сын Леанід, загінуў у баях пад Ленінградам (1944). Вядомыя яго «Пісьмы з фронту» да сям’і. Дачка Галіна (1921 - 2006) - захавальніца літаратурнага архіву сям'і Гарэцкіх, аўтарка шэрагу прац, прысьвечаных жыцьцю і творчасьці бацькі і маці, успамінаў пра іх і пра свайго дзядзьку - акадэміка Гаўрылу Гарэцкага.

Жыцьцё і дзейнасьць

У 1913 годзе Максім Гарэцкі скончыў каморніцка-агранамічнае вучылішча ў Горы-Горках, у 1916 — Паўлаўскае ваеннае вучылішча ў Петраградзе. Прапаршчык расейскай арміі (1916).

Чарцёжнік, каморнік землеўпарадкавальных камісіяў Віленскай губэрні (Вільня, 1913—1914).

У час Першай сусьветнай вайны быў прызваны ў расейскую армію (восень 1914). Цяжка паранены (25 кастрычніка 1914), доўга лячыўся ў ваенных шпіталях Вільні, Масквы, Магілёва. У чыне прапаршчыка служыў у Іркуцку і Гжацку, у канцы 1916 на фронце ў Пінскіх балотах. Там быў прызначаны ў камісію па рэквізыцыі сена ў сялян, але не любіў гэтай працы і адпрасіўся ў акопы. Цяжка захварэў, быў адасланы ў тыл на лячэньне (Жалезнаводзк, 1917), потым зусім звольнены з войска.

Пераехаў у Смаленск, паступіў у Археалягічны інстытут (1917). Кастрычніцкія падзеі сустрэў тамсама, хутка пасьля таго — на савецкай службе, у Смаленскім савеце (адзначаецца яго добрае знаёмства з В. Кнорыным). Працуе камэндантам жыльлёвага адзьдзела ў Смаленску (1918), паралельна, потым і стала супрацоўнічаў у мясцовых газэтах «Известия Смоленского Совета», «Западная коммуна», «Звязда» (з жніўня 1918, запрошаны на сталую працу ў «Звязду» Кнорыным пасьля абвяшчэньня БССР). Супрацоўнічаў з газэтай «Дзяньніца».

Разам з рэдакцыяй «Зьвязды» пераехаў у Менск, потым у Вільню (пачатак студзеня 1919). Пры раптоўным захопе Вільні польскім войскам (канец красавіка 1919) апынуўся на акупаванай тэрыторыі. Настаўнік Віленскай беларускай гімназіі і беларускіх настаўніцкіх курсаў. Супрацоўнічаў у газэце «Беларускія ведамасьці», «Беларускі звон». Рэдактар і выдавец газэты «Наша думка» (сьнежань 1920 — ліпень 1921), «Беларускія ведамасьці» (зь верасьня 1921).

У студзені 1922 году, перад выбарамі ў Віленскі сойм, быў арыштаваны польскімі ўладамі як цяжкі палітычны злачынца, зьняволены ў Лукіскай турме ў Вільні. У выніку пратэстаў за мяжой супраць масавых арыштаў беларускіх і жамойцкіх дзеячоў прымусова высланы ў Беларусь. У канцы кастрычніка 1923 году пераехаў зь сям’ёй зь Вільні у Менск.

Выкладчык мовы і літаратуры (у тым ліку у БДУ, Камуністычным унівэрсытэце БССР, Менскім вэтэрынарным тэхнікуме, Горацкай сельгасакадэміі (з 1 студзеня 1926). Загадчык катэдры беларускай мовы, літаратуры і гісторыі Горацкай сельгасакадэміі. Правадзейны чалец Інбелкульта, навуковы сакратар Літаратурнай камісіі (да 10 чэрвеня 1925), вучоны спэцыяліст (2 кастрычніка 1928) Інстытута навуковай мовы Інбелкульта. Удзельнік Беларускай акадэмічнай канфэрэнцыі, дакладчык па пытаньнях мастацкай літаратуры. (1926).

Рэпрэсіі

Разам зь іншымі беларускімі дзеячамі стаў аб’ектам кампаніі «крытыкі» ў друку (1929).

Арыштаваны (19 ліпеня 1930) па абвінавачаньні ў прыналежнасьці да Саюза вызваленьня Беларусі, у красавіку — траўні 1931 засуджаны да высылкі на пяць гадоў у горад Вятку. У Вятцы працаваў чарцёжнікам (17.8.1931 — 1.3.1932), тэхнікам-сьметчыкам мясцовага ФУП і землеўладкавальнікам. Зь 1 верасьня 1935 настаўнік расейскай мовы і літаратуры ў СШ г. п. Пясочня. Увесь гэты час займаўся літаратурнай працай.

Арыштаваны (4 лістапада 1937), пазьней расстраляны па прысудзе «тройкі» НКУС (прысуд прыведзены ў выкананьне 10 лютага 1938 году а 15-й гадзіне; жонцы паведамілі, што памёр ад кровазьліцьця ў мозг 20 сакавіка 1939 году). Рэабілітаваны 15 лістапада 1957. Першая публікацыя паводле сапраўдных фактаў расстрэлу 10 лютага 1938 года ў Вязьме зьявілася ў кастрычніку 1992 года ў газэце «Літаратура і мастацтва».

Ацэнкі

Пасьля рэпрэсій 1930-х гадоў і далейшага замоўчваньня, публікацыі і дасьледаваньні творчасьці пісьменьніка былі ўзноўлены ў 1960-х гадах. У іх ліку — манаграфіі Дзьмітрыя Бугаёва «Максім Гарэцкі» (Менск, 1968), А. Адамовіча «Браму скарбаў сваіх адчыняю...» (Менск, 1980), І. Чыгрына «Паміж былым і будучым» (Менск, 1994), артыкулы і прадмовы да выданьняў Дз. Бугаёва, М. Лужаніна, М. Мушынскага, Ю. Пшыркова, І. Чыгрына і інш.

У наш час Максім Гарэцкі прызнаецца клясыкам беларускай літаратуры. Фактычна, пачынальнік твораў маральна-этычнай праблематыкі ў беларускай літаратуры. Адзін з пачынальнікаў эпічнага жанру, інтэлектуальна-філязофскай, лірычнай, дакумэнтальнай прозы ў беларускай літаратуры.

Пачынальнік дасьледаваньняў гісторыі беларускай літаратуры .

Адзначаецца шмаграннасьць здольнасьцяў пісьменьніка — літаратурных, матэматычных, музычных.

Ваенныя творы Гарэцкага былі заўважаны крытыкай за мяжой, напрыклад, Т. Н. Браран (Н.Рандаў) у НДР. У вышыні антываеннага духу апавяданьні «Генэрал» і «Рускі» параўноўваюцца крытыкамі з творамі Васіля Быкава «Мёртвым не баліць» і «Адна ноч», аповесьць «На імпэрыялістычнай вайне» — з ваеннымі творамі Рэмарка, Барбюса, Дзюамеля.

У літаратуры

Максім Гарэцкі на паштовай марцы Беларусі

У творчасьці Гарэцкага вызначаюцца наступныя пэрыяды (так, як іх акрэсліў Г. Гарэцкі ў лісьце да А. Адамовіча):

• 1912—1913: Горацкі першы
• 1913—1914: Віленскі першы
• 1914—1917: часу імпэрыялістычнай вайны
• 1917—1919: пачатка Кастрычніцкай рэвалюцыі
• 1919—1923: Віленскі другі
• 1923—1926: Менскі першы
• 1926—1928: Горацкі другі
• 1928—1930: Менскі другі
• 1931—1935: Вяцка-Кіраўскі
• 1935—1937: Пясочынска-Кіраўскі

Гарэцкі зьвяртаўся да праблемы ўзаемаадносін інтэлігента і народа, да ролі і місіі інтэлігенцыі ў нацыянальным разьвіцьці (аповесьць «Меланхолія», апавяданьні «Фантазія» і інш.). Расцэньваў ролю беларускага літаратара як надзвычай адказную і патрабавальную да грамадзянскай і нацыянальнай сьвядомасьці. Выступаў супраць правінцыйнай замкнёнасьці маладой беларускай літаратуры.

Пасьля 1917 шмат піша на тэму рэвалюцыі. У 1918—1919 у палемічных допісах рэзка крытыкуе «буржуазных беларускіх дзеячоў», услаўляе бальшавізм; адначасова, крытыкуе «новую (камуністычную) буржуазію», кладзе выразны націск на неглыбокую далучанасьць «буржуазных дзеячоў» да нацыянальнага руху.

Зьвяртаўся да жыцьця беларускіх перасяленцаў у Сыбіры («Сыбірскія абразкі», апавяданьні «Хадзяка», «Моцнае каханьне», «Хоцімка» і інш.).

Кнігі Гарэцкага выдаваліся на расейскай, украінскай, польскай, нямецкай мовах.

Творы

• «У лазьні» (1912, надрукавана ў 1913), першае апавяданьне.
• «Антон» (1914, упершыню надрукавана ў газэце «Гоман», 1918; асобна — у 1919), драматызаваная аповесьць.
• «На імпэрыялістычнай вайне» (1914—1919, фрагмэнты друкаваліся ў «Полымі», першае асобнае і цэлае выданьне — 1926), ваенныя запіскі.
• «Літоўскі хутарок» (1915, надрукаваны ў газэце «Беларусь», 1920), апавяданьне, першая спроба літаратурнага, ня дзёньнікавага твора пра вайну.
• «Генэрал» (1916, першы раз надрукавана газэтай «Вольная Беларусь», 1918), апавяданьне.
• «Рускі» (1915), апавяданьне.
• «Чарнічка», апавяданьне.
• «Хадзяка» (1916), апавяданьне.
• «На этапе» (1916), апавяданьне.
• «Меланхолія», (урыўкі друкаваліся ў 1916), аповесьць (незавершаная).
• «Сыбірскія абразкі» (1926—1928, часткова выданы ў 1973), збор 42 падарожных замалёвак.
• «Ціхая плынь», аповесьць (першы варыянт, «За што?», напісаны ў 1917—1918, быў надрукаваны ў газэце «Известия Смоленского Совета», травень 1918; урыўкі друкаваліся аўтарам у заходнебеларускім друку, асобныя выданьні — 1926 і 1930). Называецца крытыкамі адзіным завершаным і скончаным ва ўсіх адносінах буйным творам Гарэцкага.
• «Дзьве душы» (1918—1919, у газэце «Беларуская думка», чэрвень—ліпень 1919, першы раз асобна — Вільня, 1919), аповесьць.
• «Усебеларускі зьезд 1917-га году» (1922), апавяданьне.
• «Фантазія», апавяданьне.
• «Віленскія камунары», раман-кроніка (рукапіс быў адасланы аўтарам у Менск у жніўні 1934, і быў знойдзены ў фондах бібліятэкі АН Летувіскай ССР у лютым 1961; першае выданьне ў 1965). Расейскі варыянт «Виленские воспоминания» прапаноўваўся да друку ў Маскву ў сакавіку 1935, але ня быў прыняты.
• «Чырвоныя ружы» (1922), драматычны твор.
• «Камароўская кроніка» (1930—1932—1937, апублікавана 1966), раман-эпапея (незавершаны).
• «Меланхолія»
• «У чым яго крыўда?» (1926), аповесьць.
• «Жартаўлівы Пісарэвіч» (1925, апублікавана «Полымя», 1926), п’еса.
• «Лявоніус Задумекус», аўтабіяграфічны твор (пісаўся ў 1930-я гады ў Вятцы, надрукаваны з адзінага чарнавіка у часопісе «Полымя» 2/1993).
• Аўтабіяграфічныя матэрыялы («Храналёгія маіх твораў», успаміны, пісьмы); пераклады асобных прац і твораў Леніна, Горкага, А. Фадзеева, Ю. Лібядзінскага; іншыя творы і допісы ў пэрыядычным друку («Наша Ніва», «Полымя» і інш.)

Кнігі

Памятная дошка ў гонар Максіма Гарэцкага на сьцяне віленскай беларускай гімназіі

• «Рунь» (Вільня, 1914), зборнік прозы, першая кніга.
• «Расейска-беларускі слоўнік» (Смаленск, 1918, 2-е выд. — Вільня, 1920; разам з Гаўрылам Гарэцкім).
• «Беларуска-расейскі слоўнічак» (Вільня, 1919, 3-е выд. — Менск, 1925).
• «Практычны расейска-беларускі слоўнік» (2-е выд. — Менск, 1926; разам з М. Байковым).
• «Гісторыя беларускае літаратуры» (Вільня, 1919 і 1920, 4-е выд. — Менск, 1926).
• «Хрэстаматыя беларускай літаратуры. XI век — 1905 г.» (Вільня, 1922).
• «Народныя песьні з мэлёдыямі» (Менск, 1928; разам з А. Ягоравым), зборнік песень.
• «Маладняк за пяць гадоў. 1923—1928» (Менск, 1928).
• «Апавяданьні», зборнік, рыхтаваўся ў 1928, але ня быў выдадзены. Частка матэрыялаў была выдадзена ў 2-томным зборніку «Выбраныя творы» (Менск, 1973).
• «Люстрадзён», нявыдадзены зборнік, рыхтаваўся ў 1929 годзе.

Архіў

Пасьля высылкі М. Гарэцкага ў Вятку, ён атрымліваў ад жонкі матэрыялы па пошце, а ў канцы чэрвеня 1932 у Вятку быў прывезены і архіў цалкам. Архіў пасьля 4 сьнежня 1937 перахоўвала жонка Гарэцкага (у Пясочні, Кіраве, Ленінградзе). 12 сакавіка 1971 амаль усе рукапісы былі (ёю?) перададзены ў Фундамэнтуальную бібліятэку Акадэміі навук БССР (архіў № 7, 119 адзінак захаваньня). Рэшта рукапісаў знаходзіцца ў Беларускім дзяржаўным архіве-музэі літаратуры і мастацтва.

Ушанаваньне

У 1993 годзе ў роднай вёсцы да 100-годзьдзя зь дня народзінаў пісьменьніка, што адзначалася нават у рамках Арганізацыі Аб’яднаных Нацыяў па пытаньнях адукацыі, навукі і культуры, адчынілі музэй. З 1997 году дзейнічае Міжнародны фонд братоў Гарэцкіх. Яго імя носяць бібліятэка ў Горках, вуліцы ў Менску, Мсьціславе і Горках. У Менску і Вязьме пастаўленыя помнікі. Рэгулярна ладзяцца Гарэцкія чытаньні.

У 2012 годзе пры падрыхтоўцы да рэспубліканскага сьвята «Дажынкі» ў Горках, нягледзячы на пратэсты грамадзтва, быў зьнесены дом, у якім у 1926-1928 гг. жыў Максім Гарэцкі. Гэта быў адзіны дом, які захаваўся ад Гарэцкага на тэрыторыі сучаснай Беларусі.

Літаратура

• Адамовіч Алесь. «Браму скарбаў сваіх адчыняю…» — Мн.: Выд-ва БДУ, 1980. — 224 с., іл., 1 л. партр.
• Чыгрын І. П. Паміж былым і будучым: Проза М. І. Гарэцкага / І. П. Чыгрын. — 2-е выд., выпр. — Мн.: Бел. навука, 2003. — 166 с. ISBN 985-08-0539-0.
• Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 2: Беліцк — Гімн / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: Б. І. Сачанка (гал. рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 1994. — 537 с., [8] к.: іл. ISBN 5-85700-142-0.
• Бугаёў Дз. Гарэцкі Максім Іванавіч // Беларуская Савецкая Энцыклапедыя. У 12 т.Т.3. Веды — Графік / Беларуская Савецкая Энцыклапедыя; Рэдкал.: П. У. Броўка (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ, 1971. — С. 374.
• Стральцоў М. Чалавек з Малой Багацькаўкі // Стральцоў, М. Л. Ад маладзіка да поўні: апавяданні, аповесці, эсэ / Міхась Стральцоў; уклад. В. Стральцовай. — Мн.: Маст. літ, 2005. — С. 323-336.
• Корань (Сінькова), Л.Д. Цукровы пеўнік: літ.-крыт. арт. – Мн.: Маст.літ., 1996. – C. 22-65.
• Пшыркоў Юліян. Максім Гарэцкі і яго раман «Віленскія камунары» // Гарэцкі Максім. Віленскія камунары. Раман-хроніка. — Мн. : Беларусь, 1965. — 356 с., іл.
• Гарэцкі Радзім. Янка Купала і браты Гарэцкія. // Роднае слова: Навук. і метад. часоп. ― Мн., 2004. ― № 7. ― С. 96―99.
• Гарэцкі Максім // Беларускія пісьменнікі (1917—1990): Даведнік; Склад. А.К. Гардзіцкі. Нав.рэд. А.Л. Верабей. — Мн.: Мастацкая літаратура, 1994.— 653 с.: іл. ISBN 5-340-00709-X.

Вонкавыя спасылкі

 Максім Гарэцкі — сховішча мультымэдыйных матэрыялаў

• Творы на «Беларускай Палічцы»