Смаленск

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі
Перайсьці да: навігацыі, пошуку
Смаленск
Меская ратуша, прыстасаваная пад«Прыказную ізбу» (пач. XVIII ст.)
Меская ратуша, прыстасаваная пад
«Прыказную ізбу» (пач. XVIII ст.)
Coat of Arms of Smolensk (Smolensk oblast) (2001).png Flag of Smolensk (Smolensk oblast).png
Герб Смаленску Сьцяг Смаленску
Першыя згадкі: 863
Магдэбурскае права: 4 лістапада 1611
Краіна: Расея
Суб’ект фэдэрацыі: Смаленская вобласьць
Плошча: 166,35 км²
Вышыня: 242 м н. у. м.
Насельніцтва (2013)
колькасьць: 330 970 чал.
шчыльнасьць: 1989,6 чал./км²
Часавы пас: UTC+4
Тэлефонны код: 4812
Паштовы індэкс: 214ХХХ
Нумарны знак: 67
Геаграфічныя каардынаты: 54°47′ пн. ш. 32°3′ у. д. / 54.783° пн. ш. 32.05° у. д. / 54.783; 32.05Каардынаты: 54°47′ пн. ш. 32°3′ у. д. / 54.783° пн. ш. 32.05° у. д. / 54.783; 32.05
Смаленск на мапе Расеі
Смаленск
Смаленск
Смаленск
Commons-logo.svg Галерэя здымкаў у Вікісховішчы
http://www.smoladmin.ru

Смаленск (па-расейску: Смоленск) — места ў Расеі, на рацэ Дняпро. Адміністрацыйны цэнтар Смаленскай вобласьці і Смаленскага раёну. Плошча 166,35 км². Насельніцтва 316,5 тыс. чал. (2007). Знаходзіцца за 419 км на захад — паўднёвы захад ад Масквы, за 7 км ад аўтамагістралі М1 «Беларусь». Вузел чыгунак на Маскву, Бранск, Менск, Віцебск, Полацак. Аэрапорт.

Смаленск — старадаўняе крывіцкае паселішча[1], першая сталіца Беларускай ССР (15 студзеня 1919[2]).

Гісторыя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  • 863: першы пісьмовы ўспамін пра Смаленск, горад ляжаў на важным гандлёвым шляху «З варагаў у грэкі»; паводле летапісу Нестара, у тыя часы ён быў сталіцай крывічоў, землі якіх займалі вярхоўі Дзьвіны, Дняпра і Волгі.
  • пач. ХІ ст.: у Смаленску замацаваліся ўласныя князі. Сын полацкай князёўны Рагнеды і кіеўскага князя Ўладзімера, вялікі князь Яраслаў, дзелячы свае землі паміж нашчадкамі, аддаў Смаленскае княства Вячаславу. На той час княства ахоплівала значныя землі, у тым ліку частку Віцебшчыны, Пскоўшчыны, Масковіі і г. д. Але дынастыя гэтая была непастаянная — і на смаленскім стальцы зьмянілася шмат князёў.
  • 1125: смаленскі сталец атрымаў сын кіеўскага князя Мсьціслава — Расьціслаў, пачынальнік дынастыяў князёў смаленскіх, яраслаўскіх, вяземскіх і інш.
  • ХІІІ ст.: у складзе Смаленскага княства знаходзіліся такія месты сучаснай Беларусі, як Амсьціслаў, Ворша, Копысь, Крычаў і Прапойск[3].
  • ХІІІ ст.: меў трывалыя зьвязкі з Рыгай, пра што сьведчаць гандлёвыя дамовы зь ёй і «нямецкім берагам».
  • 1230: трапіў пад уплыў Полацкага княства.
  • кан. ХІІІ ст.: пачатак цесных дачыненьняў паміж Вялікім Княствам Літоўскім і Смаленшчынай. У час паходаў вялікага князя Альгерда на Маскву (1368, 1370) ён знаходзіў вайсковую падтрымку ад смаленскага князя Сьвятаслава. Ягонага сына Юрая Сьвятаславіча Вялікае Княства Літоўскае падтрымала ў 1386 року падчас барацьбы за смаленскі сталец.
Герб Смаленскага ваяводзтва
Мадэль сярэднявечнай Смаленскай цьвердзі
Места на гравюры 16091611 рокаў
  • 1600: у Смаленску было больш за 8 тыс. будынкаў.
  • 16 верасьня 1610: войскі Жыгімонта ІІІ Вазы атачылі Смаленск. Пасьля 20 месяцаў аблогі 3 чэрвеня 1611 року места вызвалілі і вярнулі да Вялікага Княства Літоўскага. Маскавіты безвынікова спрабавалі адбіць яго ў 16131615 роках.
  • 4 лістапада 1611: атрымаў Магдэбурскае права; меў 2 двухтыднёвыя кірмашы, штонядзельныя таргі, склад тавараў, вагі мескія, лазьню, гасьціны двор з даходамі ад іх на карысьць усяго места, дазвол на стварэньне рамесных цэхаў і г. д., а таксама герб «у чырвоным полі постаць арханёла Міхала».
  • 16201654: у месьце дзейнічаў езуіцкі калегіюм1646 — 700 вучняў).[6]
  • 1625: утварэньне Смаленскай грэка-каталіцкай архіяпархіі, якая ахоплівала Смаленскае і Чарнігаўскае ваяводзтвы.
Войскі Рэчы Паспалітай у Смаленску, карціна Ю. Косака
Мэдаль за вызваленьне Смаленску, 1611
Смаленск на этнаграфічнай мапе беларусаў прафэсара Я. Карскага
  • 16 студзеня 1919: нягледзячы на перавагу этнічна беларускага насельніцтва (75—80%[2]), бальшавікі далучылі Смаленшчыну да складу РСФСР.
  • 1920-я: у месьце дзейнічала беларуская сэкцыя пры губэрнскім аддзеле асьветы, пры Смаленскім Унівэрсытэце існавала беларускае студэнцкае зямляцтва, працавалі беларускія школы, хаты-чытальні і чырвоная куткі. Аднак у 1930-я уся беларуская дзейнасьць на Смаленшчыне трапіла пад забарону, пачаліся сталінскія рэпрэсіі і чысткі.[2]
  • 1937: цэнтар вобласьці.
  • 19411943: знаходзіўся пад нямецкай акупацыяй; па вайне атрымаў званьне «Горад-герой».
  • 10 красавіка 2010: пры заходзе на пасадку ў смаленскі вайсковы аэрапорт «Паўночны» адбылася адна з найбуйнейшых у гісторыі авіяцыі катастрофа, у якой загінулі прэзыдэнт Польшчы Лех Качынскі, першыя асобы Польскай дзяржавы, вядомыя грамадзкія і рэлігійныя дзеячы.

У наш час сьлядоў беларушчыны ў Смаленску амаль не засталося, хаця пэўныя факты сьведчаць пра захаваньне беларускае гістарычнае памяці смаленцаў (паводле ўспамінаў А. Трусава, у 1990 годзе мясцовыя дэпутаты прыхільна паставіліся да магчымасьці правядзеньня рэфэрэндуму па далучэньні Смаленску да Беларусі). У сярэдзіне 1990-х смаленская эліта выступіла з прапановай зрабіць у горадзе сталіцу г. зв. «Саюзу Расеі і Беларусі» на той падставе, што менавіта тут утварылася Беларуская ССР.[7]

Даўнія выявы места[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Геаграфія[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Смаленск разьмяшчаецца ў вярхоўі Дняпра, на Смаленскім ўзвышшы. Рака перасякае места з усходу на захад і падзяляе яго на дзьве часткі: паўночную (Задняпроўе) і паўднёвую (цэнтар). У межах Смаленску і ў ягоных ваколіцаў Дняпро прымае некалькі невялікіх прытокаў, у далінах якіх раскінуліся вуліцы места.

Высокія адхоны між яраў і рэчак, а таксама ўзгоркі і мысы ўтвораць гэтак званыя горы. Перапад вышыняў дасягае 90 мэтраў. Лічыцца, што Смаленск стаіць на сямі ўзгорках.

Хвалісты рэльеф, вялікая колькасьць рэчак, рачулак і яраў, багатая расьліннасьць надаюць Смаленску прыгожы, маляўнічы краявід.

Nuvola apps kweather.svg Кліматычныя зьвесткі для Смаленску Weather-rain-thunderstorm.svg
Паказьнік Сту Лют Сак Кра Тра Чэр Ліп Жні Вер Кас Ліс Сьн Год
Абсалютны максымум t, °C 9,3 9,0 17,5 26,0 30,2 31,2 33,3 33,0 29,5 24,8 13,9 8,9 33,3
Сярэдні максымум t, °C −4,6 −3,5 1,5 10,4 17,6 21,0 22,1 21,1 15,1 8,4 1,0 −2,8 9,0
Сярэдняя t, °C −9 −6,5 −1,9 5,7 12,2 15,9 17,1 15,8 10,5 4,8 −1,2 −5,1 5,0
Сярэдні мінімум t, °C −10,3 −9,8 −5,3 1,6 7,1 11,1 12,4 11,9 6,4 1,6 −3,5 −7,7 1,3
Абсалютны мінімум t, °C −37,9 −36,8 −28,1 −19,8 −5,4 −0,7 4,4 0,3 −4,4 −12,8 −24,8 −35,2 −37,9
Норма ападкаў, мм 44 38 40 41 56 88 100 69 77 58 56 54 721
Крыніца: pogoda.ru.net

Клімат у Смаленску ўмерана-кантынэнтальны са значным уплывам атлянтычнага марскога паветра. У Смаленску параўнальна цёплае лета і ўмерана-халодная зіма. Значныя ваганьні сярэдняй тэмпэратуры па сэзонах: ад −9 °C у студзені да +17,1 °C у ліпені.

На працягу году 178 дзён пераважае пахмурнае надвор’е, 103 дні з туманамі, 28 дзён з навальніцамі. Найбольш вільготным зьяўляецца летні пэрыяд. Сярэдняя велічыня адноснай вільготнасьці паветра — 81 %.

Пераважная ў месьце ружа вятроў — заходняя, паўднёвая і паўднёва-заходняя.

Насельніцтва[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  • ХVІІ стагодзьдзе: сяр. ХVІІ ст. — >80 тыс. чал.
  • ХVІІІ стагодзьдзе: 1780 — 2875 чал.[5]
  • ХIХ стагодзьдзе: 1867 — 22 977 чал., зь іх 12 574 мужчынаў; 11 кастрычніка 1881 — 33 890 чал. (19 579 мужчынаў, у тым ліку 4128 вайскоўцаў, і 14 311 жанчын), у тым ліку паводле веры: 28 924 праваслаўныя, 1572 каталікі (468 жанчын), 383 эвангелісты, 2933 юдаісты, 55 магамэтанаў і 23 іншых вызнаньняў; паводле стану: 4694 шляхты, 1506 духоўнікаў, 307 ганаровых грамадзянаў, 608 купцоў, 10 292 мяшчанаў, 8192 сялянаў, 8291 іншых станаў[8]; 1897 — 46 899 чал. (26 539 мужчынаў і 20 360 жанчын); 1899 — 56 389 чал., у тым ліку паводле веры: праваслаўных 84,6%, каталікоў 5,7%, лютэранаў 1,5%, габрэяў 8,1%, магамэтанаў і старавераў 0,1%; паводле стану: нашчадкавай шляхты ды дваранаў 4,9%, асабістых 8,0%, духавенства 1,9%, ганаровых грамадзянаў і купцоў 5,2%, мяшчанаў 26,3%, сялянаў 25,3%, рэгулярных войскаў 13,9%, запасных ніжэйшых чыноў 8,8%, адстаўных ніжэйшых чыноў 3,7%, іншых 2,0%.[9]
  • ХХ стагодзьдзе: 1923 — 67 тыс. чал.; 1939 — 157 тыс. чал.; 1959 — 147 тыс. чал.; 15 студзеня 1970 — 211 тыс. чал.[10]; 1993 — 362 тыс. чал.[11]; 1998 — 355,9 тыс. чал.[12]
  • ХХI стагодзьдзе: 2007 — 316,5 тыс. чал.; 2010 — 314,5 тыс. чал.

Эканоміка[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Асноўныя прамысловыя прадпрыемствы Смаленску:

  • Смаленскі авіяцыйны завод
  • ААТ «ВА „Крышталь“» (дыямэнтагранільная фабрыка)
  • ЗАТ «Смаленская панчошная фабрыка»
  • ААТ «Хлебапек» (уваходзіць у Аграпрамысловую карпарацыю «Стойленская Ніва»)

Транспарт[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Смаленск — буйны чыгуначны вузел, знаходзіцца на Маскоўскай чыгунцы. За 7 км ад места праходзіць аўтамагістраль M1 «Беларусь». У горадзе ёсьць разьвітая сыстэма грамадзкага транспарту, якая ўключае трамвай, тралейбус, аўтобус, у сэзон па Дняпры ходзяць рачныя трамвайчыкі. У месьце ёсьць два аэрапорты: Аэрапорт Паўднёвы — грамадзянскі і Паўночны — вайсковы.

Турыстычная інфармацыя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Касьцёл Найсьв. Панны Марыі

Выдатныя мясьціны[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  • Абарончыя ўмацаваньні (XVI—XVII стагодзьдзі).
  • Архірэйскі двор (XVII—XX стагодзьдзі).
  • Касьцёл Найсьв. Панны Марыі (1896).
  • Могілкі старыя каталіцкія, капліцы (ХІХ ст.).
  • Цэрквы (XІI—XIХ стагодзьдзі): Сьв. Барбары, Дабравешчаньня Прасьв. Багародзіцы, Сьв. Георгія, Сьв. Георгія (верхняя), Сьв. ап. Іаана Багаслова, Сьв. Іаана Прадцечы, Сьв. Міхала Арханёла, Сьв. Мікалая (ніжняя), Покрыва Прасьв. Багародзіцы, Сьвв. апп. Пятра й Паўла, Яўленьня Гасподняга, Усьпеньня Прасьв. Багародзіцы, Сьв. Спаса, Ушэсьця Гасподняга, Узвышэньня Сьв. Крыжа

Страчаная спадчына[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Галерэя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Месты-сябры[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  1. Сьцяг Францыі Цюль, Францыя (1981)
  2. Сьцяг Нямеччыны Хаген, Нямеччына (1985)
  3. Сьцяг ЗША Каларада-Спрынгс, ЗША (1993)
  4. Сьцяг Польшчы Раён Варшавы Урсынаў, Польшча
  5. Дзяржаўны сьцяг Беларусі Віцебск, Беларусь
  6. Сьцяг Украіны Керч, Украіна (1998)
  7. Сьцяг Баўгарыі Таргавіштэ, Баўгарыя (2002)
  8. Сьцяг Польшчы Зьвяз гмінаў Кутнаўскага рэгіёну, Польшча (2004)

Вядомыя ўраджэнцы і жыхары[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Глядзіце таксама[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Крыніцы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  1. ^ а б Smalensk // Zaprudnik J. Historical dictionary of Belarus. — Lamham. — London: Scarecrow Press, 1998. P. 197.
  2. ^ а б в г А. Трусаў. Вялікае Княства Смаленскае // «Наша Слова» №34 (822) 5 верасня 2007
  3. ^ Principality of Smalensk in the 12th century // Гістарычны шлях беларускай нацыі і дзяржавы = The History of the Belarusian Nation and State / Біч М., Гарэцкі Р., Конан У. і інш.; Міжнароднае грамадскае аб’яднанне «Згуртаванне беларусаў свету „Бацькаўшчына“». — Менск: З. Колас, 2005. С. 354.
  4. ^ а б Смаленск // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 2: Кадэцкі корпус — Яцкевіч. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. С. 598
  5. ^ а б Смаленск // Цітоў А. Геральдыка беларускіх местаў (XVI — пачатак XX ст.). — Мн.: Полымя, 1998.— 287 с. ISBN 985-07-0131-5.
  6. ^ Смаленскі езуіцкі калегіум // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 2: Кадэцкі корпус — Яцкевіч. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. С. 601
  7. ^ Вячаслаў Ракіцкі, Алег Трусаў. Беларускі фэномэн Смаленшчыны // Радыё Свабода, 31 жніўня 2007
  8. ^ Smoleńsk // Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага і іншых славянскіх краёў(пол.). Tom X: Rukszenice — Sochaczew. — Warszawa, 1889. S. 898
  9. ^ Смоленск // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). СПб, 1890—1907.
  10. ^ Смоленск // Большая советская энциклопедия, 3-е изд.: в 30 т. / Гл. ред. А.М. Прохоров. — М.: Сов. энциклопедия, 1969—1978.
  11. ^ Смоленск // Большой энциклопедический словарь / Гл. ред. В. П. Шишков. — М.: НИ «Большая Российская энциклопедия», 1998. — 640 с.: ил. ISBN 5-85270-262-5.
  12. ^ Энциклопедический словарь

Літаратура[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Вонкавыя спасылкі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Commons-logo.svg  Смаленсксховішча мультымэдыйных матэрыялаў