Смаленск

Смаленск
Меская ратуша, прыстасаваная пад «Прыказную ізбу» (пач. XVIII ст.)
Герб Смаленску Сьцяг Смаленску
Першыя згадкі:	863
Магдэбурскае права:	4 лістапада 1611
Вобласьць:	Смаленская
Раён:	Смаленскі
Мэр:	Аляксандар Данілюк
Плошча:	166,35 км²
Вышыня:	242 м н. у. м.
Насельніцтва (2007) • колькасьць: • шчыльнасьць:	316,5 тыс. 1902,62 чал./км²
Тэлефонны код:	+7 4812
Паштовы індэкс:	214ХХХ
Аўтамабільны код:	67
Геаграфічныя каардынаты:	54° пн. ш. 32° у. д. / 54; 32
Смаленск на мапе Расеі Смаленск
Галерэя здымкаў у Wikimedia Commons

Смаленск (па-расейску: Смоленск) — места ў Расеі, на рацэ Дняпро. Адміністрацыйны цэнтар Смаленскай вобласьці і Смаленскага раёну. Плошча 166,35 км². Насельніцтва 316,5 тыс. чал. (2007). Знаходзіцца за 419 км на захад — паўднёвы захад ад Масквы, за 7 км ад аўтамагістралі М1 «Беларусь». Вузел чыгунак на Маскву, Бранск, Менск, Віцебск, Полацак. Аэрапорт.

Смаленск — старадаўняе крывіцкае паселішча, першая сталіца Беларускай ССР (1—5 студзеня 1919).

Гісторыя

• 863: першы пісьмовы ўспамін пра Смаленск, горад ляжаў на важным гандлёвым шляху «З варагаў у грэкі»; паводле летапісу Нестара, у тыя часы ён быў сталіцай крывічоў, землі якіх займалі вярхоўі Дзьвіны, Дняпра і Волгі.
• пач. ХІ ст.: у Смаленску замацаваліся ўласныя князі. Сын полацкай князёўны Рагнеды і кіеўскага князя Ўладзімера, вялікі князь Яраслаў, дзелячы свае землі паміж нашчадкамі, аддаў Смаленскае княства Вячаславу. На той час княства ахоплівала значныя землі, у тым ліку частку Віцебшчыны, Пскоўшчыны, Масковіі і г. д. Але дынастыя гэтая была непастаянная — і на смаленскім стальцы зьмянілася шмат князёў.
• 1125: смаленскі сталец атрымаў сын кіеўскага князя Мсьціслава — Расьціслаў, пачынальнік дынастыяў князёў смаленскіх, яраслаўскіх, вяземскіх і інш.
• ХІІІ ст.: у складзе Смаленскага княства знаходзіліся такія месты сучаснай Беларусі, як Амсьціслаў, Ворша, Копысь, Крычаў і Прапойск.
• ХІІІ ст.: меў трывалыя зьвязкі з Рыгай, пра што сьведчаць гандлёвыя дамовы зь ёй і «нямецкім берагам».
• 1230: трапіў пад уплыў Полацкага княства.
• кан. ХІІІ ст.: пачатак цесных дачыненьняў паміж Вялікім Княствам Літоўскім і Смаленшчынай. У час паходаў вялікага князя Альгерда на Маскву (1368, 1370) ён знаходзіў вайсковую падтрымку ад смаленскага князя Сьвятаслава. Ягонага сына Юрая Сьвятаславіча Вялікае Княства Літоўскае падтрымала ў 1386 року падчас барацьбы за смаленскі сталец.

Герб Смаленскага ваяводзтва

• кан. ХІІІ — ХV стст.: буйны цэнтар беларускага летапісаньня (Летапісы смаленскія, Смаленская хроніка, Беларуска-літоўскі летапіс, магчыма, Радзівілаўскі летапіс).
• 1395: у Смаленску пачалі кіраваць намесьнікі вялікага князя Вітаўта, але ў 1401 року места выйшла з-пад апекі ВКЛ.
• 24 чэрвеня 1404: вярнуўся ў склад Вялікага Княства Літоўскага; паводле некаторых зьвестак, Вітаўт даў месту прывілей на Магдэбурскае права (калі гэтая інфармацыя праўдзівая, дык атрымліваецца, што Смаленск уваходзіць у першую пяцёрку беларускіх майдэборскіх местаў).

Мадэль сярэднявечнай Смаленскай цьвердзі

• 15 ліпеня 1410: смаленскія харугвы бралі ўдзел у Грунвальдзкай бітве.
• 1449: вялікі князь Казімер склаў дамову з маскоўскім князем Васілём Цёмным, згодна зь якой Масковія адмаўлялася на вечныя часы ад Смаленску і Смаленскай зямлі.
• 1508: сталіца Смаленскага ваяводзтва.
• пач. ХVІ ст.: нягледзячы на дамову, вялікі князь маскоўскі Іван Жахлівы тройчы браў места ў аблогу, але быў двойчы адбіты войскамі Вялікага Княства Літоўскага пад камандай Юрая Паца і Мікалая Салагуба. Толькі ў час трэцяй аблогі, па падбухторваньні Міхаіла Глінскага, смаленцы паўсталі — і 1 жніўня 1514 року царскія войскі ўвайшлі ў места. Масква паводле прашэньня месьцічаў захавала за імі ранейшыя прывілеі.
• 1596—1602: маскавіты збудавалі вакол Смаленску вялікую цьвердзь.

Места на гравюры 1609—1611 рокаў

• 1600: у Смаленску было больш за 8 тыс. будынкаў.
• 16 верасьня 1610: войскі Жыгімонта ІІІ Вазы атачылі Смаленск. Пасьля 20 месяцаў аблогі 3 чэрвеня 1611 року места вызвалілі і вярнулі да Вялікага Княства Літоўскага. Маскавіты безвынікова спрабавалі адбіць яго ў 1613—1615 роках.
• 4 лістапада 1611: атрымаў Магдэбурскае права; меў 2 двухтыднёвыя кірмашы, штонядзельныя таргі, склад тавараў, вагі мескія, лазьню, гасьціны двор з даходамі ад іх на карысьць усяго места, дазвол на стварэньне рамесных цэхаў і г. д., а таксама герб «у чырвоным полі постаць арханёла Міхала».
• 1620—1654: у месьце дзейнічаў езуіцкі калегіюм (у 1646 — 700 вучняў).
• 1625: утварэньне Смаленскай грэка-каталіцкай архіяпархіі, якая ахоплівала Смаленскае і Чарнігаўскае ваяводзтвы.

Войскі Рэчы Паспалітай у Смаленску, карціна Ю. Косака

• 1632—1634: у час вайны Расеі з Рэччу Паспалітай (1632—1634) вытрымаў вялікую маскоўскую аблогу. Маскоўскія войскі на чале з М. Шэінам спрабавалі ўзяць места, але зьяўленне войска пад камандай караля і вялікага князя Рэчы Паспалітай Абодвух Народаў Уладзіслава ІV зьмяніла ход кампаніі — і 1 лютага маскоўцы капітулявалі.
• 1638: утварылася Смаленская каталіцкая дыяцэзія.
• 29 верасьня 1654: у час вайны Расеі з Рэччу Паспалітай (1654—1667) войскі цара Аляксея Міхайлавіча пасьля двухмесячнай аблогі змусілі абаронцаў Смаленску да капітуляцыі.
• 1708: цэнтар губэрні, якая зрабілася часткай Рыскай правінцыі (1719).

Мэдаль за вызваленьне Смаленску, 1611

• 1776—1796: цэнтар намесьніцтва.
• 1812: у расейска-францускую вайну пэўны час Смаленск займалі войскі Напалеона.
• 1824: утварылася генэрал-губэрнатарства Віцебскае, Магілеўскае і Смаленскае з цэнтрам у Віцебску, якое існавала да 1855 року; статус губэрнскага цэнтру Смаленск меў да пачатку 1920-х.
• 1860: паводле афіцыйнага перапісу, 68% жыхароў Смаленскай губэрні складалі беларусы.
• 1918: у складзе абвешчанай Беларускай Народнай Рэспублікі.
• 1 студзеня 1919: у Смаленску абвясьцілі ўтварэньне Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі Беларусь, праз тыдзень сталіцу савецкай Беларусі перанесьлі з Смаленску ў Менск.

Смаленск на этнаграфічнай мапе беларусаў прафэсара Я. Карскага

• 16 студзеня 1919: нягледзячы на перавагу этнічна беларускага насельніцтва (75—80%), бальшавікі далучылі Смаленшчыну да складу РСФСР.
• 1920-я: у месьце дзейнічала беларуская сэкцыя пры губэрнскім аддзеле асьветы, пры Смаленскім Унівэрсытэце існавала беларускае студэнцкае зямляцтва, працавалі беларускія школы, хаты-чытальні і чырвоная куткі. Аднак у 1930-я уся беларуская дзейнасьць на Смаленшчыне трапіла пад забарону, пачаліся сталінскія рэпрэсіі і чысткі.
• 1937: цэнтар вобласьці.
• 1941—1943: знаходзіўся пад нямецкай акупацыяй; па вайне атрымаў званьне «Горад-герой».
• 10 красавіка 2010: пры заходзе на пасадку ў смаленскі вайсковы аэрапорт «Паўночны» адбылася адна з найбуйнейшых у гісторыі авіяцыі катастрофа, у якой загінулі прэзыдэнт Польшчы Лех Качынскі, першыя асобы Польскай дзяржавы, вядомыя грамадзкія і рэлігійныя дзеячы.

У наш час сьлядоў беларушчыны ў Смаленску амаль не засталося, хаця пэўныя факты сьведчаць пра захаваньне беларускае гістарычнае памяці смаленцаў (паводле успамінаў А. Трусава, у 1990 годзе мясцовыя дэпутаты прыхільна паставіліся да магчымасьці правядзеньня рэфэрэндуму па далучэньні Смаленску да Беларусі). У сярэдзіне 1990-х смаленская эліта выступіла з прапановай зрабіць у горадзе сталіцу г. зв. «Саюзу Расеі і Беларусі» на той падставе, што менавіта тут утварылася Беларуская ССР.

Даўнія выявы места

• 

  Францускія войскі ў Смаленску, 1812

• 

  Панарама места, 1814

• 

  Краявід ад царквы Ўсьпеньня Прасьв. Багародзіцы, 1912

• 

  Дняпроўская брама, 1912

• 

  Мікольская брама, 1912

• 

  Смаленская цьвердзь, 1912

• 

  Царква Ўсьпеньня Прасьв. Багародзіцы, 1912

• 

  Задняпроўе, 1912

Геаграфія

Смаленск разьмяшчаецца ў вярхоўі Дняпра, на Смаленскім ўзвышшы. Рака перасякае места з усходу на захад і падзяляе яго на дзьве часткі: паўночную (Задняпроўе) і паўднёвую (цэнтар). У межах Смаленску і ў ягоных ваколіцаў Дняпро прымае некалькі невялікіх прытокаў, у далінах якіх раскінуліся вуліцы места.

Высокія адхоны між яраў і рэчак, а таксама ўзгоркі і мысы ўтвораць гэтак званыя горы. Перапад вышыняў дасягае 90 мэтраў. Лічыцца, што Смаленск стаіць на сямі ўзгорках.

Хвалісты рэльеф, вялікая колькасьць рэчак, рачулак і яраў, багатая расьліннасць надаюць Смаленску прыгожы, маляўнічы краявід.

Кліматычныя зьвесткі для Смаленску
Паказьнік	Сту	Лют	Сак	Кра	Тра	Чэр	Ліп	Жні	Вер	Кас	Ліс	Сьн	Год
Абсалютны максымум t, °C	9,3	9,0	17,5	26,0	30,2	31,2	33,3	33,0	29,5	24,8	13,9	8,9	33,3
Сярэдні максымум t, °C	−4,6	−3,5	1,5	10,4	17,6	21,0	22,1	21,1	15,1	8,4	1,0	−2,8	9,0
Сярэдняя t, °C	−9	−6,5	−1,9	5,7	12,2	15,9	17,1	15,8	10,5	4,8	−1,2	−5,1	5,0
Сярэдні мінімум t, °C	−10,3	−9,8	−5,3	1,6	7,1	11,1	12,4	11,9	6,4	1,6	−3,5	−7,7	1,3
Абсалютны мінімум t, °C	−37,9	−36,8	−28,1	−19,8	−5,4	−0,7	4,4	0,3	−4,4	−12,8	−24,8	−35,2	−37,9
Норма ападкаў, мм	44	38	40	41	56	88	100	69	77	58	56	54	721
Крыніца: pogoda.ru.net

Клімат у Смаленску ўмерана-кантынэнтальны са значным уплывам атлянтычнага марскога паветра. У Смаленску параўнальна цёплае лета і ўмерана-халодная зіма. Значныя ваганьні сярэдняй тэмпэратуры па сэзонах: ад −9 °C у студзені да +17,1 °C у ліпені.

На працягу году 178 дзён пераважае пахмурнае надвор'е, 103 дні з туманамі, 28 дзён з навальніцамі. Найбольш вільготным зьяўляецца летні пэрыяд. Сярэдняя велічыня адноснай вільготнасьці паветра — 81 %.

Пераважная ў месьце ружа вятроў — заходняя, паўднёвая і паўднёва-заходняя.

Насельніцтва

• ХVІІ стагодзьдзе: сяр. ХVІІ ст. — >80 тыс. чал.
• ХVІІІ стагодзьдзе: 1780 — 2875 чал.
• ХIХ стагодзьдзе: 1867 — 22 977 чал., зь іх 12 574 мужчынаў; 11 кастрычніка 1881 — 33 890 чал. (19 579 мужчынаў, у тым ліку 4128 вайскоўцаў, і 14 311 жанчын), у тым ліку паводле веры: 28 924 праваслаўныя, 1572 каталікі (468 жанчын), 383 эвангелісты, 2933 юдаісты, 55 магамэтанаў і 23 іншых вызнаньняў; паводле стану: 4694 шляхты, 1506 духоўнікаў, 307 ганаровых грамадзянаў, 608 купцоў, 10 292 мяшчанаў, 8192 сялянаў, 8291 іншых станаў; 1897 — 46 899 чал. (26 539 мужчынаў і 20 360 жанчын); 1899 — 56 389 чал., у тым ліку паводле веры: праваслаўных 84,6%, каталікоў 5,7%, лютэранаў 1,5%, габрэяў 8,1%, магамэтанаў і старавераў 0,1%; паводле стану: нашчадкавай шляхты ды дваранаў 4,9%, асабістых 8,0%, духавенства 1,9%, ганаровых грамадзянаў і купцоў 5,2%, мяшчанаў 26,3%, сялянаў 25,3%, рэгулярных войскаў 13,9%, запасных ніжэйшых чыноў 8,8%, адстаўных ніжэйшых чыноў 3,7%, іншых 2,0%.
• ХХ стагодзьдзе: 1923 — 67 тыс. чал.; 1939 — 157 тыс. чал.; 1959 — 147 тыс. чал.; 15 студзеня 1970 — 211 тыс. чал.; 1993 — 362 тыс. чал.; 1998 — 355,9 тыс. чал.
• ХХI стагодзьдзе: 2007 — 316,5 тыс. чал.; 2010 — 314,5 тыс. чал.

Эканоміка

Асноўныя прамысловыя прадпрыемствы Смаленску:

• Смаленскі авіяцыйны завод
• ААТ «ВА „Крышталь“» (дыямэнтагранільная фабрыка)
• ЗАТ «Смаленская панчошная фабрыка»
• ААТ «Хлебапек» (уваходзіць у Аграпрамысловую карпарацыю «Стойленская Ніва»)

Транспарт

Смаленск — буйны чыгуначны вузел, знаходзіцца на Маскоўскай чыгунцы. За 7 км ад места праходзіць аўтамагістраль M1 «Беларусь».

У месце два аэрапорты: Аэрапорт Паўднёвы — грамадзянскі і Паўночны — вайсковы.

Турыстычная інфармацыя

Касьцёл Найсьв. Панны Марыі

Выдатныя мясьціны

• Абарончыя ўмацаваньні (XVI—XVII стст.).
• Архірэйскі двор (XVII—XX стст.).
• Касьцёл Найсьв. Панны Марыі (1896).
• Могілкі старыя каталіцкія, капліцы (ХІХ ст.).
• Цэрквы (XІI—XIХ стст.): Сьв. Барбары, Дабравешчаньня Прасьв. Багародзіцы, Сьв. Георгія, Сьв. Георгія (верхняя), Сьв. ап. Іаана Багаслова, Сьв. Іаана Прадцечы, Сьв. Міхала Арханёла, Сьв. Мікалая (ніжняя), Покрыва Прасьв. Багародзіцы, Сьвв. апп. Пятра й Паўла, Яўленьня Гасподняга, Усьпеньня Прасьв. Багародзіцы, Сьв. Спаса, Ушэсьця Гасподняга, Узвышэньня Сьв. Крыжа

Страчаная спадчына

• Касьцёл і калегіюм езуітаў (XVII ст.).
• Ратуша (XVII ст.).
• Сынагога харальная (XIX ст.).

Галерэя

• 

  Траецкі манастыр

• 

  Сабор Ушэсьця Гасподняга

• 

  Абарончыя ўмацаваньні

• 

  Царква Сьв. Георгія

• 

  Царква Ўсьпеньня Прасьв. Багародзіцы

• 

  У цэнтры места

• 

  Вуліца места

• 

  У гістарычным цэнтры

Месты-сябры

1. Цюль, Францыя (1981)
2. Хаген, Нямеччына (1985)
3. Каларада-Спрынгс, ЗША (1993)
4. Раён Варшавы Урсынаў, Польшча
5. Віцебск, Беларусь
6. Керч, Украіна (1998)
7. Таргавіштэ, Баўгарыя (2002)
8. Зьвяз гмінаў Кутнаўскага рэгіёну, Польшча (2004)

Вядомыя ўраджэнцы і жыхары

• Міхаіл Глінка (1804—1857) — расейскі кампазытар
• Уладзімер Навумаў (нар. 1956) — беларускі дзяржаўны і вайсковы дзяяч
• Аляксандар Твардоўскі (1910—1971) — расейскі пісьменьнік і паэт

Глядзіце таксама

• Смаленскае княства
• Смаленскае ваяводзтва
• Смаленскі павет
• Смаленская шляхта

Літаратура

• Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 2: Кадэцкі корпус — Яцкевіч. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — 788 с.: іл. ISBN 985-11-0378-0.
• Смаленск // Цітоў А. Геральдыка беларускіх местаў (XVI — пачатак XX ст.). — Мн.: Полымя, 1998.— 287 с. ISBN 985-07-0131-5.
• Smalensk // Zaprudnik J. Historical dictionary of Belarus. — Lamham. — London: Scarecrow Press, 1998.— 338 p. ISBN 0-8108-3449-9.
• Вячаслаў Ракіцкі, Алег Трусаў. Беларускі фэномэн Смаленшчыны // Радыё Свабода, 30 жніўня 2007
• Smoleńsk // Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. Tom X: Rukszenice — Sochaczew. — Warszawa, 1889.

Вонкавыя спасылкі

 Смаленск — сховішча мультымэдыйных матэрыялаў

• Афіцыйная старонка Смаленскай вобласьці^(рас.)
• м. Смаленск на Radzima.org
• Беларуская Смаленшчына
• Смаленская фартэцыя^(рас.)