Мэтар

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі
Перайсьці да: навігацыі, пошуку

Мэ́тар (пазначэньне: м, m; ад стар.-грэц. μέτρον — мера, вымяральнік) — адзінка вымярэньня даўжыні і адлегласьці ў сыстэме СІ. Мэтар роўны адлегласьці, якую праходзіць сьвятло ў вакуўме за прамежак часу, роўны 1/299 792 458 сэкунды. Гэтае значэньне мэтар афіцыйна атрымаў у 1983 годзе. Да гэтага часу панятак мэтру быў роўны адной дзесяцітысячнай-мільённай дыстанцыі ад зямнога экватару да паўночнага полюсу, прыгэтым значэньне стала ўдакладняла ў сувязі з разьвіцьцём мэтралёгіі.

Гісторыя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Міжнародны эталён мэтру, які выкарыстоўваўся з 1889 па 1960 гады

Мэтар быў упершыню ўведзены ў Францыі ў XVII стагодзьдзі і меў першапачаткова два розныя азначэньні:

Першапачаткова за аснову было прынята першае азначэньне (8 траўня 1790 году францускім Нацыянальным сходам). Аднак паскарэньне вольнага падзеньня залежыць ад шырыні і, такім чынам, маятнікавы эталён ня досыць дакладны, Француская Акадэмія навук у 1791 годзе прапанавала Нацыянальнаму сходу вызначыць мэтар праз даўжыню мэрыдыяну. 30 сакавіка 1791 году гэтая прапанова была прынятая. 7 красавіка 1795 году Нацыянальны Канвэнт прыняў закон аб уводзінах мэтрычнай сыстэмы ў Францыі і даручыў камісарам, сярод якіх былі Кулён, Лягранж, Лявуазье, Ляпляс і іншыя навукоўцы, выканаць працы па экспэрымэнтальным азначэньні адзінак даўжыні й масы. Першы прататып эталёна мэтру быў выраблены з латуні ў 1795 годзе. Варта адзначыць, што адзінка масы (кіляграм, азначэньне якога было заснавана на масе 1 дм³ вады) таксама была прывязаная да азначэньня мэтра.

У 1799 годзе са сплаву 90% плятыны й 10% ірыду быў выраблены эталён мэтру, даўжыня якога адпавядала адной саракамільённай частцы Парыскага мэрыдыяна. Пасьля, аднак, высьвятлілася, што з-за няправільнага ўліку полюснага сьціску Зямлі эталён апынуўся карацей на 0,2 мм; такім чынам, даўжыня мэрыдыяна толькі прыблізна роўная 40 000 км. адчас кіраваньня Напалеона мэтрычная сыстэма распаўсюдзілася па ўсёй Эўропе. Толькі ў Вялікабрытаніі, якая ня была заваяваная Напалеонам, засталіся традыцыйныя меры даўжыні: цаля, фут і ярд.

У 1889 быў выраблены больш дакладны міжнародны эталён мэтру. Гэты эталён таксама выраблены са сплаву плятыны й ірыду і меў папярочнае сячэньне ў выглядзе літары «X». Ягоныя копіі былі перададзеныя на захоўванне ў краіны, у якіх мэтар быў прызнаны ў якасьці стандартнай адзінкі даўжыні. Гэты эталён усё яшчэ захоўваецца ў Міжнародным бюро мераў і вагаў, хоць больш па сваім першапачатковым прызначэньні не выкарыстоўваецца.

З 1960 году было вырашана адмовіцца ад выкарыстаньня вырабленага людзьмі прадмета ў якасьці эталёна мэтру, і з гэтага часу па 1983 год мэтар вызначаўся як лік 1 650 763,73, памножанае на даўжыню хвалі аранжавай лініі (6 056 Å) спэктру, выпраменьванага ізатопам крыптону-86 у вакуўме.

Сучаснае азначэньне мэтра ў тэрмінах часу й хуткасьці сьвятла было ўведзена ў 1983 годзе:

  • Мэтар — гэта даўжыня шляху, які праходзіць сьвятло ў вакуўме за 1 / 299 792 458 долю сэкунды.

З гэтага азначэньня атрымліваем, што ў сыстэме СІ хуткасьць сьвятла ў вакуўме прынятая роўнай у дакладнасьці 299 792 458 м/с. Такім чынам, азначэньне мэтра, як і два стагодзьдзя назад, ізноў прывязана да сэкунды, але на гэты раз з дапамогай унівэрсальнай сусьветнай канстанты.

Кратныя й дзельныя адзінкі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Дзесятковыя кратныя й дзельныя адзінкі ўтвараюцца з дапамогай стандартных прыставак СІ. Існуюць таксама пазасыстэмныя адзінкі вымярэньня: мікрон, роўны 1 мкм, і ангстрэм (Å), роўны 0,1 нм, але іхнае ужываньне не рэкамэндуецца.

Кратныя Дзельныя
велічыня назва пазначэньне велічыня назва пазначэньне
101 м дэкамэтар дам dam 10-1 м дэцымэтар дм dm
102 м гэктамэтар гм hm 10-2 м сантымэтар см cm
103 м кілямэтар км km 10-3 м мілімэтар мм mm
106 м мэгамэтар Мм Mm 10-6 м мікрамэтар мкм µm
109 м гігамэтар Гм Gm 10-9 м нанамэтар нм nm
1012 м тэрамэтар Тм Tm 10-12 м пікамэтар пм pm
1015 м пэтамэтар Пм Pm 10-15 м фэмтамэтар фм fm
1018 м экзамэтар Эм Em 10-18 м аттамэтар ам am
1021 м зэтамэтар Зм Zm 10-21 м зэптамэтар зм zm
1024 м ётамэтар Ім Ym 10-24 м ёктамэтар ім ym

Стасунак з іншымі адзінкамі вымярэньня[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Мэтрычная адзінка,
выражаная праз адзінку, якая не ўвходзіць у СІ
Адзінка, якая не ўваходзіць у СІ,
выражаная праз мэтрычную адзінку
1 мэтар 39,37 цаляў                  1 цаля 0,0254 мэтраў             
1 сантымэтар 0,3937 цаляў 1 цаля 2,54 сантымэтраў
1 мілімэтар 0,03937 цаляў 1 цаля 25,4 мілімэтраў
1 мэтар 1×1010 ангстрэм 1 ангстрэм 1×10−10 мэтра
1 нанамэтар 10 ангстрэм 1 ангстрэм 100 пікамэтраў

Цікавыя факты[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

У кампутарным жаргоне «мэтар» можа азначаць мэгабайт. Адзінка градыента — адваротны мэтар (1/м).

Глядзіце таксама[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Вонкавыя спасылкі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Commons-logo.svg  Мэтарсховішча мультымэдыйных матэрыялаў