Вяліж

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі
Перайсьці да: навігацыі, пошуку
Вяліж
Меская ратуша на Рынку
Меская ратуша на Рынку
Coat of Arms of Velizh.png
Герб Вяліжу
Дата заснаваньня: 1536
Першыя згадкі: 1392
Магдэбурскае права: 20 сакавіка 1585
Краіна: Расея
Суб’ект фэдэрацыі: Смаленская вобласьць
Муніцыпальны раён: Вяліскі
Плошча: 32 км²
Насельніцтва (2010)
колькасьць: 7326 чал.[1]
шчыльнасьць: 228,94 чал./км²
Часавы пас: UTC+4
Тэлефонны код: +7 48132
Паштовы індэкс: 216290, 216291
Нумарны знак: 67
Геаграфічныя каардынаты: 55°36′ пн. ш. 31°12′ у. д. / 55.6° пн. ш. 31.2° у. д. / 55.6; 31.2Каардынаты: 55°36′ пн. ш. 31°12′ у. д. / 55.6° пн. ш. 31.2° у. д. / 55.6; 31.2
Вяліж на мапе Расеі
Вяліж
Вяліж
Вяліж
Commons-logo.svg Галерэя здымкаў у Вікісховішчы
Афіцыйны сайт

Вялі́ж — места ў Расеі, на рацэ Дзьвіна. Адміністрацыйны цэнтар Вяліскага раёну Смаленскай вобласьці. Насельніцтва 7326 чал. (2010). Знаходзіцца за 124 км ад Смаленску, за 70 км на поўнач ад чыгуначнай станцыі Рудня (лінія Віцебск — Смаленск). Аўтамабільныя дарогі на Віцебск, Невель, Смаленск. Рачная прыстань.

Вяліж — магдэбурскае места гістарычнай Віцебшчыны, на беларускай этнічнай тэрыторыі. Тутэйшыя гістарычна-культурныя каштоўнасьці (ратуша, шэраг грэка-каталіцкія цэркваў і касьцёлаў і інш.) істотна пацярпелі ў апошнюю вайну і былі зьнішчаныя савецкімі ўладамі па яе заканчэньні.

Назва[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

На думку беларускага географа Аркадзя Смоліча, тапонім «Вяліж»[2] утварыўся ад прыметніка «вялікі»[3]. Існуе меркаваньне, што ў старажытнасьці рака Дзьвіна мела назву «Велья»[4]. Увогуле, форма «Вяліж» лічыцца ўласьцівай для беларускіх тапонімаў, утвораных ад назваў рэчак: Усяж, Бусяж, Тонеж і інш.[5]

Гісторыя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Тэрыторыя сучаснага места (Вяліская воласьць) сьпярша ўваходзіла ў склад Смаленскага княства, пазьней — у склад ягонага ўдзелу — Таропецкага княства. Разам з апошнім у 1355 годзе гэтыя землі далучыліся да Вялікага Княства Літоўскага. У 1392 годзе Вяліж згадваецца ў Хроніцы Быхаўца, калі вялікі князь Вітаўт зьдзейсьніў паход на Смаленск:

« Пойде князь великий Витольд, собрався под города Псковия: Велиж, Красный город… »
Пячатка з гербам места

Па няўдалай выправе Жыгімонта Старога згодна зь мірнай дамовай 1533 году Вяліж адыйшоў да Маскоўскага княства. У красавіку 1536 году маскоўскі гаспадар загадаў збудаваць на левым беразе Дзьвіны драўляны замак зь дзевяцьцю вежамі. Расейскія летапісцы падкрэсьлілі факт пабудовы наступнай фразай:

« …а прежде в том месте Литовский город бывал. »

Нягледзячы на наяўнасьць больш раньняга ўспаміну пра Вяліж[6], гэтая дата афіцыйна лічыцца годам заснаваньня сучаснага места.

За часамі Інфлянцкай вайны (15581583) у 1562 Вялікае Княства Літоўскае імкнулася авалодаць Вяліскімі землямі, што ажыцьцявіў гетман вялікі Мікалай Радзівіл «Руды». Праз год места захапіла Маскоўская дзяржава, аднак 6 жніўня 1580 году яго адваявалі войскі канцлера Я. Замойскага — «чрез подане доброволное»[6]. Паводле Ям-Запольскага міру 1582 году Вяліж адыйшоў да Рэчы Паспалітай, дзе зрабіўся цэнтрам староства Віцебскага ваяводзтва. 20 сакавіка 1585 кароль і вялікі князь Стэфан Баторы надаў месту Магдэбурскае права і герб: «залаты крыж, над ім аголены меч, скіраваны лязом на ўсход, на блакітным шыхце эўрапейскага тыпу»[7].

З пачаткам Трынаццацігадовай вайны маскоўскія захопнікі намаўлялі вяліжцаў здацца на літасьць цара ва ўмовах наступу ўсёй тэрыторыяй Вялікага Княства Літоўскага, аднак замак пратрымаўся да ліпеня 1655 году, калі яго ўзялі штурмам і спалілі. У выніку Андрусаўскага замірэньня (1667) места трапіла пад уладу Маскоўскай дзяржавы. У 1678, наўзамен Кіева і ваколіцаў, Вяліж вярнулі Вялікаму Княству Літоўскаму. 15 ліпеня 1697 тутэйшы замак дашчэнту згарэў ад маланкі, па чым больш не аднаўляўся.

У выніку першага падзелу Рэчы Паспалітай (1772) Вяліж апынуўся ў складзе Расейскай імпэрыі, дзе ў 1804 зрабіўся цэнтрам павету Віцебскай губэрні. 21 верасьня 1781 места атрымала новы расейскі герб з выявай Пагоні. Станам на 1799 тут было 689 будынкаў, дзейнічалі 7 грэка-каталіцкіх цэркваў, зь якіх 3 мураваныя і 4 драўляныя, 2 мураваныя касьцёлы, працавалі 3 млыны, народная вучэльня. На 1860 — 1322 дамы, зь якіх толькі 17 мураваных; дзейнічалі 10 цэркваў, зь якіх 3 драўляныя, касьцёл, збудаваны ў 1754 годзе на сродкі Базыля Дашкевіча, сынагога і 2 габрэйскія малітоўныя дамы. У гэты час працавалі 4 школы, старэйшая зь якіх адкрылася ў 1830 годзе. У кастрычніку 1861 у Вяліжы здарыўся вялізны пажар, які зьнішчыў большую частку места. На 1891 тут было 2033 драўляныя будынкі і 154 мураваныя, 67 прамысловых прадпрыемстваў, на якіх працавала 1279 працоўных. Існавала 4 прадмесьці — Усьвяцкае, Тарапецкае, Віцебскае і Смаленскае.

25 сакавіка 1918 Вяліж абвяшчаўся часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 918 лістапада 1918 у ваколіцах места прайшло масавае антыбальшавіцкае паўстаньне. 1 студзеня 1919 згодна з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі Вяліж увайшоў у склад Беларускай ССР, дзе зрабіўся цэнтрам павету («падраёну») Віцебскага раёну[8]. Аднак 16 студзеня маскоўскія бальшавікі адабралі места разам зь іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад РСФСР. У 1926 беларускія бальшавікі прасілі вярнуць Вяліж БССР, аднак Масква не задаволіла гэтую просьбу[9]. У Другую сусьветную вайну з 14 ліпеня 1941 да 20 верасьня 1943 места знаходзілася пад нямецкай акупацыяй.

Насельніцтва[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Адукацыя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

У Вяліжы працуюць 2 сярэднія агульнаадукацыйныя школы, 3 ўстановы дадатковай адукацыі — дом дзіцячай творчасьці, спартовая школа ды дзіцячая школа мастацтваў, 5 муніцыпальных дзіцячых садкоў і 1 праваслаўны, прафэсыйная вучэльня.

Культура[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Дзейнічаюць гістарычна-краязнаўчы музэй, дом адпачынку, дзіцячая і дарослая бібліятэкі, 3 аўтаклюбы[13].

Забудова[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Рэчка Вяліжка і глыбокі яр з ручаём падзяляюць места на тры часткі. Паводле генэральнага пляну 1778 году Вяліж атрымаў прастакутную сетку вуліцаў, якая ўлічвала гістарычнае плянаваньне.

У першай палове XIX ст. цэнтар Вяліжу забудоўваўся мураванымі дамамі ў стылі позьняга клясыцызму: адміністрацыя места, гандлёвыя рады. У другой палове XIX — пачатку XX стагодзьдзяў зьявіліся будынкі ў стылях эклектыкі і мадэрну. Шматлікія сакральныя збудаваньні Вяліжу былі пашкоджаныя ў апошнюю вайну і зьнішчаныя савецкімі ўладамі места па яе заканчэньні.

У адпаведнасьці з генэральным плянам 1983 году захаваная гістарычная левабярэжная частка места, у цэнтральнай частцы — парк з алеямі. Места разьвіваецца галоўным чынам на поўнач.

Эканоміка[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Мэблевая фабрыка, ільнозавод, прадпрыемствы харчовай прамысловасьці.

Транспарт[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Празь Вяліж праходзяць аўтамабільныя дарогі Р133 (Невель — Смаленск), Р131 (Вяліж — Сенькава) і Р112 (Вяліж — Віцебск).

Аўтобуснае злучэньне са Смаленскам, Віцебскам, Санкт-Пецярбургам. Найбліжэйшая чыгуначная станцыя Рудня (лінія Віцебск — Смаленск) знаходзіцца за 93 км. У 19452005 гады ў месьце і ваколіцах дзейнічала Баранаўская вузкакалейная чыгунка, якая належала Вяліскаму леспрамгасу (ня мела выйсьця на магістральную чыгуначную сетку).

Да 1990-х гадоў існавала грузавое і пасажырскае суднаходзтва Дзьвіною.

Турыстычная інфармацыя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Ратуша

У месьце дзейнічае Вяліскі гістарычна-краязнаўчы музэй.

Выдатныя мясьціны[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  • Гістарычная забудова (кан. XIX — пач. XX стагодзьдзяў; фрагмэнты)
  • Царква Трох Сьвяціцеляў (2-я пал. XIX ст.)

Страчаная спадчына[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  • Замак (XVI ст.)
  • Касьцёл Сьвв. Апп. Пятра й Паўла (1799)
  • Касьцёл Спачыну Найсьв. Панны Марыі (1761)
  • Ратуша (XVIII ст.)
  • Сынагога (XIX ст.)
  • Царква Покрыва Прасьв. Багародзіцы (XVIII ст.; грэка-каталіцкая)
  • Царква Сьв. Мікалая (1761; грэка-каталіцкая)
  • Царква Сьв. Міхала Арханёла (грэка-каталіцкая)
  • Царква Сьв. Пр. Ільлі (1781; грэка-каталіцкая)
  • Царква Ўзвышэньня Сьв. Крыжа (1785—1790; грэка-каталіцкая)
  • Царква Сьв. Духа (1823)
  • Царква Сьв. Тройцы (XVIII ст.)

Галерэя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Вядомыя асобы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Крыніцы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  1. ^ Колькасьць насельніцтва Расейскай Федэрацыі станам на 1 студзеня 2010 году(рас.)
  2. ^ Вяліж // Слоўнік беларускай мовы (клясычны правапіс) / Уклад. калектыў супрацоўнікаў выдавецтва «Наша Ніва». — Наша Ніва, 2001.
  3. ^ Смоліч А. Географія Беларусі. — Вільня: Друкарня «Віленскага Выдавецтва» Б. А. Клецкіна, 1922. С. 300.
  4. ^ Алесь Карлюкевіч. Знічкі Памежжа: Веліж // «Голас Радзімы» № 9 (3177), 12 сакавіка 2010.
  5. ^ Велиж // Географические названия мира: Топонимический словарь / Поспелов Е. М. — М: АСТ. 2001.
  6. ^ а б Валерый Грынявецкі. Веліж // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 1: Абаленскі — Кадэнцыя. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. С. 400.
  7. ^ Вяліж // Цітоў А. Геральдыка беларускіх местаў (XVI — пачатак XX ст.). — Мн.: Полымя, 1998.
  8. ^ У якіх межах былі абвешчаныя Беларуская Народная Рэспубліка і БССР? // 150 пытанняў і адказаў з гісторыі Беларусі / Уклад. Іван Саверчанка, Зьміцер Санько. — Вільня: Наша Будучыня, 2002.— 238 с. ISBN 9986-9229-6-1.
  9. ^ Беларускія тэрыторыі ў 20-м стагодзьдзі: вернутае // «Радыё Свабода», 8 сакавіка 2007.
  10. ^ а б в Wieliż // Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага і іншых славянскіх краёў(пол.). Tom XIII: Warmbrun — Worowo. — Warszawa, 1893. S. 329.
  11. ^ Велиж // Большая советская энциклопедия, 3-е изд.: в 30 т. / Гл. ред. А.М. Прохоров. — М.: Сов. энциклопедия, 1969—1978.
  12. ^ Велиж // Большой энциклопедический словарь / Гл. ред. В. П. Шишков. — М.: НИ «Большая Российская энциклопедия», 1998. — 640 с.: ил. ISBN 5-85270-262-5.
  13. ^ Агульныя зьвесткі пра Вяліж(рас.)

Літаратура[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Вонкавыя спасылкі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Commons-logo.svg  Вяліжсховішча мультымэдыйных матэрыялаў