Усьвяты

Усьвяты
Першыя згадкі:	1021
Вобласьць:	Пскоўская
Раён:	Усьвяцкі
Насельніцтва:	2871 (2009)
Часавы пас:	UTC+4
Тэлефонны код:	+7 81150
Паштовы індэкс:	182570
Аўтамабільны код:	60
Геаграфічныя каардынаты:	55°44′55″ пн. ш. 30°45′20″ у. д.
Усьвяты на мапе Расеі Усьвяты

Усьвя́ты — мястэчка ў Расеі, паміж азёрамі Ўзьмень і Ўсьвят. Адміністрацыйны цэнтар Усьвяцкага раёну Пскоўскай вобласьці. Насельніцтва 2871 чал. (2009). Знаходзіцца за 320 км на паўднёвы ўсход ад Пскова, каля граніцы зь Беларусьсю.

Усьвяты — даўняе места гістарычнай Віцебшчыны, на беларускай этнічнай тэрыторыі.

Гісторыя

Першы пісьмовы ўспанім пра горад Въсвячь (пазьней Въсвяты, Усвячь, Свячь, Усть-Свято) датуецца 1021, калі князь кіеўскі Яраслаў перадаў яго князю полацкаму Брачыславу. Мясьціна ўваходзіла ў склад Полацкага, пазьней Віцебскага княстваў.

У 1320 Усьвяты далучыліся да Вялікага Княства Літоўскага як спадчына жонкі Альгерда Марыі. У пач. XVI ст. места трапіла пад уладу Маскоўскай дзяржавы, з 1548 — ізноў у Вялікім Княстве Літоўскім, уладаньне Грычынавічаў, з 1554 — Кішкаў.

За часамі Інфлянцкай вайны ў 1562 маскоўскія войскі захапілі Ўсьвяты ды збудавалі ў ім крэпасьць (1567). У 1580 войскі Рэчы Паспалітай вызвалілі места, 17 жніўня тут спыняўся Стэфан Баторы. Згодна зь Ям-Запольскім мірам (1583) мясьціна засталася ў Вялікім Княстве Літоўскім.

З пачаткам Трынаццацігадовай вайны ў 1654 войскі Маскоўскай дзяржава зноў акупавалі Ўсьвяты. У 1667 згодна з Андрусаўскай дамоваю, места засталося за Вялікім Княствам Літоўскім.

У выніку першага падзелу Рэчы Паспалітай (1772) Усьвяты апынуліся ў складзе Расейскай імпэрыі, у Вяліскім павеце Полацкага намесьніцтва, з 1796 Беларускай, з 1802 Віцебскай губэрні. Статус паселішча панізілі да сяла. У 1773 Кацярына II падаравала яго расейскаму генэрал-пракурору А. Вяземскаму. У пач. XIX ст. Усьвяты перайшлі ў валоданьне графа Зубава, пазьней — Энгельгарда, княжны Соф’і Юсупавай, яе сына Аляксандра Пацёмкіна, графа Шувалава, графа Рыбап’ера, генэрала Дурасава, ангельцаў Ідэна, Бальфура, Аршысьціяда. У пач. XX ст. мястэчка атрымала вядомасьць цэнтру гарбарства (тут працавалі 8 гарбарняў).

25 сакавіка 1918 Усьвяты абвяшчаліся часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 згодна з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі мястэчка увайшло ў склад Беларускай ССР, аднак 16 студзеня Масква адабрала яго разам зь іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад РСФСР, з 1924 у Пскоўскай губэрні (з 1957 у Пскоўскай вобласьці). У 1926 беларускія бальшавікі прасілі вярнуць Усьвяты БССР, аднак Масква не задаволіла гэтую просьбу. У 1985 паселішча атрымала афіцыйны статус пасёлку гарадзкога тыпу.

Насельніцтва

• XIX стагодзьдзе: 1838 — 2142 чал., зь іх 247 мяшчанаў; 1857 — 305 мяшчанаў.
• XX стагодзьдзе: 1989 — 3,6 тыс. чал.
• XXI стагодзьдзе: 2002 — 3148 чал.; 2010 — 283 чал.

Эканоміка

Сярод прадпрыемстваў Усьвятаў — прамысловы камбінат, асфальтабэтонны завод, пякарня.

Турыстычная інфармацыя

Выдатныя мясьціны

• Замчышча (XVI ст.), на якім знаходзіцца помнік архітэктуры XIX ст. — сядзіба Радзянкі (г. зв. «Белы дом»)

Страчаная спадчына

• Замак (XVI ст.)

Вядомыя асобы

• Аляксей Сапуноў (1851—1924) — беларускі гісторык, археограф, краязнавец, дасьледнік помнікаў старажытнай культуры

Літаратура

• Соркіна I. Мястэчкі Беларусі ў канцы ХVІІІ — першай палове ХІХ ст. — Вільня: ЕГУ, 2010.— 488 с. ISBN 978-9955-773-33-7.
• Uświat // Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. Tom XII: Szlurpkiszki — Warłynka. — Warszawa, 1892. S. 849
• Еремеев И. И. Средневековый Усвят: Проблемы ранней истории // Новгород и Новгородская земля: История и археология. Вып. 11. Новгород, 1997. С. 260—274.

Вонкавыя спасылкі

• Афіцыйны сайт Усьвяцкага раёну^(рас.)