Усьвяты

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі
Перайсьці да: навігацыі, пошуку
Усьвяты
Першыя згадкі: 1021
Вобласьць: Пскоўская
Раён: Усьвяцкі
Насельніцтва: 2871 (2009)
Часавы пас: UTC+4
Тэлефонны код: +7 81150
Паштовы індэкс: 182570
Аўтамабільны код: 60
Геаграфічныя каардынаты: 55°44′55″ пн. ш. 30°45′20″ у. д. / 55.74861° пн. ш. 30.75556° у. д. / 55.74861; 30.75556Каардынаты: 55°44′55″ пн. ш. 30°45′20″ у. д. / 55.74861° пн. ш. 30.75556° у. д. / 55.74861; 30.75556
Усьвяты на мапе Расеі
Усьвяты
Усьвяты
Усьвяты

Усьвя́ты — мястэчка ў Расеі, паміж азёрамі Ўзьмень і Ўсьвят. Адміністрацыйны цэнтар Усьвяцкага раёну Пскоўскай вобласьці. Насельніцтва 2871 чал. (2009). Знаходзіцца за 320 км на паўднёвы ўсход ад Пскова, каля граніцы зь Беларусьсю.

Усьвяты — даўняе места гістарычнай Віцебшчыны, на беларускай этнічнай тэрыторыі.

Гісторыя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Першы пісьмовы ўспанім пра горад Въсвячь (пазьней Въсвяты, Усвячь, Свячь, Усть-Свято) датуецца 1021, калі князь кіеўскі Яраслаў перадаў яго князю полацкаму Брачыславу. Мясьціна ўваходзіла ў склад Полацкага, пазьней Віцебскага княстваў.

У 1320 Усьвяты далучыліся да Вялікага Княства Літоўскага як спадчына жонкі Альгерда Марыі. У пач. XVI ст. места трапіла пад уладу Маскоўскай дзяржавы, з 1548 — ізноў у Вялікім Княстве Літоўскім, уладаньне Грычынавічаў, з 1554 — Кішкаў.

За часамі Інфлянцкай вайны ў 1562 маскоўскія войскі захапілі Ўсьвяты ды збудавалі ў ім крэпасьць (1567). У 1580 войскі Рэчы Паспалітай вызвалілі места, 17 жніўня тут спыняўся Стэфан Баторы. Згодна зь Ям-Запольскім мірам (1583) мясьціна засталася ў Вялікім Княстве Літоўскім.

З пачаткам Трынаццацігадовай вайны ў 1654 войскі Маскоўскай дзяржава зноў акупавалі Ўсьвяты. У 1667 згодна з Андрусаўскай дамоваю, места засталося за Вялікім Княствам Літоўскім.

У выніку першага падзелу Рэчы Паспалітай (1772) Усьвяты апынуліся ў складзе Расейскай імпэрыі, у Вяліскім павеце Полацкага намесьніцтва, з 1796 Беларускай, з 1802 Віцебскай губэрні. Статус паселішча панізілі да сяла. У 1773 Кацярына II падаравала яго расейскаму генэрал-пракурору А. Вяземскаму. У пач. XIX ст. Усьвяты перайшлі ў валоданьне графа Зубава, пазьней — Энгельгарда, княжны Соф’і Юсупавай, яе сына Аляксандра Пацёмкіна, графа Шувалава, графа Рыбап’ера, генэрала Дурасава, ангельцаў Ідэна, Бальфура, Аршысьціяда. У пач. XX ст. мястэчка атрымала вядомасьць цэнтру гарбарства (тут працавалі 8 гарбарняў)[1].

25 сакавіка 1918 Усьвяты абвяшчаліся часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 згодна з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі мястэчка увайшло ў склад Беларускай ССР, аднак 16 студзеня Масква адабрала яго разам зь іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад РСФСР, з 1924 у Пскоўскай губэрні (з 1957 у Пскоўскай вобласьці). У 1926 беларускія бальшавікі прасілі вярнуць Усьвяты БССР, аднак Масква не задаволіла гэтую просьбу[2]. У 1985 паселішча атрымала афіцыйны статус пасёлку гарадзкога тыпу.

Насельніцтва[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Эканоміка[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Сярод прадпрыемстваў Усьвятаў — прамысловы камбінат, асфальтабэтонны завод, пякарня.

Турыстычная інфармацыя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Выдатныя мясьціны[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  • Замчышча (XVI ст.), на якім знаходзіцца помнік архітэктуры XIX ст. — сядзіба Радзянкі (г. зв. «Белы дом»)

Страчаная спадчына[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Вядомыя асобы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  • Аляксей Сапуноў (18511924) — беларускі гісторык, археограф, краязнавец, дасьледнік помнікаў старажытнай культуры

Крыніцы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  1. ^ Смоліч А. Географія Беларусі. — Вільня: Друкарня «Віленскага Выдавецтва» Б. А. Клецкіна, 1922. С. 300.
  2. ^ Беларускія тэрыторыі ў 20-м стагодзьдзі: вернутае // «Радыё Свабода», 8 сакавіка 2007.
  3. ^ Соркіна І. Мястэчкі Беларусі ў канцы ХVІІІ — першай палове ХІХ ст. — Вільня: ЕГУ, 2010. С. 58.

Літаратура[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Вонкавыя спасылкі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]