Невель

Невель
Панарама: грэка-каталіцкая царква, касьцёл і праваслаўная царква, зьнішчаныя ў 1950-я
Герб Невелю Сьцяг Невелю
Першыя згадкі:	XV ст.
Магдэбурскае права:	3 сакавіка 1623
Вобласьць:	Пскоўская
Раён:	Невельскі
Насельніцтва:	16263 (2009)
Часавы пас: • летні час:	UTC+3 UTC+4
Тэлефонны код:	+7 182510
Аўтамабільны код:	60
Геаграфічныя каардынаты:	56°01′ пн. ш. 29°56′ у. д.
Невель на мапе Расеі Невель
Галерэя здымкаў у Wikimedia Commons

Не́вель — места ў Расеі, на беразе возера Невель. Адміністрацыйны цэнтар Невельскага раёну Пскоўскай вобласьці. Насельніцтва 16 633 чал. (2009). Знаходзіцца за 242 км на паўднёвы ўсход ад Пскова, вузел чыгуначных лініяў Вялікія Лукі — Полацак і Новасакольнікі — Віцебск.

Невель — магдэбурскае места гістарычнай Полаччыны, на беларускай этнічнай тэрыторыі.

Назва

Тапонім «Невель» утварыўся ад назвы возера Невель (Неўль). Тым часам гідронім, імаверна, паходзіць ад балцкага «nevo» — балоцістае месца.

Гісторыя

Папярэднікам Невеля лічыцца горад Емянец Полацкага княства, першы ўспамін пра які датуецца 1185. Паводле беларускага дасьледніка Міхася Ткачова, гэты тапонім утварыўся ад назвы ракі Еменка, якая ўпадала ў возера Невель.

Уласна Невель ўпершыню згадваецца ў XV ст. як места ў Таропецкай воласьці Вялікага Княства Літоўскага. У XVI ст. паселішча мела значэньне абароннага пункту (замка) на мяжы Літвы і Масквы. У 1562 гетман вялікі Мікалай Радзівіл «Руды» з войскам колькасьцю 4 тыс. (паводле іншых зьвестак 1,5 тыс.) чал. разьбіў пад Невелем 15- (25-) -тысячнае маскоўскае войска, аднак таго ж году па аблозе 45-тысячным войскам места захапіла Маскоўская дзяржава. У 1580 кароль і вялікі князь Стэфан Баторы вызваліў Невель, аднак паводле Ям-Запольскага міру (1582) яго мусілі перадаць маскоўскаму гаспадару.

Невельская бітва, 1562

У 1617 Невель вярнуўся да Вялікага Княства Літоўскага, дзе ўвайшоў у склад Полацкага ваяводзтва. 3 сакавіка 1623 кароль і вялікі князь Уладзіслаў Ваза надаў месту Магдэбурскае права і герб: «у срэбным полі павержаны вой — Галіяф, над якім стаіць Давід зь мечам» (пацьвярджаліся каралём і вялікім князем Станіславам Аўгустам Панятоўскім 14 лістапада 1762). Цягам 1633—1634 Невель быў сталіцай павету Смаленскага ваяводзтва. У 1649 кароль і вялікі князь Ян Казімер перадаў Невельскае староства Янушу Радзівілу, які збудаваў тут касьцёл. З пачаткам Трынаццацігадовай вайны (1654—1667) у 1655 Невель захапілі маскоўскія войскі Аляксея Міхайлавіча. але ў адпаведнасьці з мірнай дамовай (1678) места засталося за Вялікім Княствам Літоўскім.

У 1678 Невель пацярпеў ад вялікага пажару. Станам на 1681 тут было 367 двароў, на 1700 — 394, на 1712 — 270. У 1731 у месьце налічвалася 403 дымы.

У выніку першага падзелу Рэчы Паспалітай (1772) Невель апынуўся ў складзе Расейскай імпэрыі, дзе зрабіўся цэнтрам павету Полацкага намесьніцтва, з 1796 Беларускай, з 1802 Віцебскай губэрні. Станам на 1780 у месьце існавалі праваслаўны манастыр, грэка-каталіцкая царква і касьцёл. На 1799 у Невельскім павеце дзейнічалі 21 драўляная праваслаўная царква, 1 мураваная і 11 драўляных грэка-каталіцкіх, 1 мураваны і 2 драўляныя касьцёлы; у самім месьце на гэты ж час 6 драўляных цэркваў, дзьве мураваныя, адзін касьцёл і мураваны мужчынскі манастыр, 2 мураваныя і 144 драўляныя прыватныя будынкі, 2 крамы, 2 вадзяныя млыны, 2 вучэльні, 15 мураваных і 37 драўляных крамаў, 15 вуліцаў. У пач. XX ст. Невель знаходзіўся на скрыжаваньні 2 чыгунак і меў разьвітую прамысловасьць, у гэты час ад колішняга замка засталіся толькі валы.

25 сакавіка 1918 Невель абвяшчаўся часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 згодна з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі места ўвайшло ў склад Беларускай ССР, дзе зрабілася цэнтрам павету («падраёну») Віцебскага раёну. Аднак 16 студзеня маскоўскія бальшавікі адабралі Невель разам зь іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад РСФСР, з 1924 у Пскоўскай губэрні (з 1957 у Пскоўскай вобласьці). У 1926 кіраўніцтва БССР прасіла вярнуць места у склад Беларусі, але Масква не задаволіла гэтую просьбу. У Другую сусьветную вайну з 1941 да 1944 Невель знаходзіўся пад нямецкай акупацыяй.

• Места на старых здымках
• 

  Вуліца Замкавая

• 

  Касьцёл і праваслаўная царква

• 

  Касьцёл

• 

  Грэка-каталіцкая царква па мураўёўскай перабудове

Насельніцтва

• XVIII стагодзьдзе: 1780 — 835 мяшчанаў і 123 юдэі; 1799 — 2908 чал., зь іх мяшчанаў-хрысьціянаў 1793, юдэяў 767; купцоў-хрысьціянаў 107, юдэяў 7; шляхты 53, духавенства 17, вайскоўцаў 33
• XIX стагодзьдзе: 1896 — 9062 чал., зь іх паводле веры: праваслаўных 3467, каталікоў 596, раскольнікаў 185, пратэстантаў 142, юдэяў 4587, магамэтанаў 15, іншых 70; паводле стану: шляхты 140, духоўнага стану 85, ганаровых грамадзянаў і купцоў 248, мяшчанаў 6875, вайсковага стану 1093, сялянаў 525, іншых 96
• XX стагодзьдзе: 1959 — 14 634 чал. (6465 муж. і 8169 жан.); 1970 — 17,8 тыс. чал.; 1993 — 22,2 тыс. чал.
• XXI стагодзьдзе: 2002 — 18 545 чал.; 2009 — 16 633 чал.; 1 студзеня 2010 — 16 395 чал.; 14 кастрычніка 2010 (перапіс) — 16 324 чал.

Эканоміка

Завод аўтаматычных тэлефонных станцыяў; швацкае аб’яднаньне; малочна-кансэрвавы камбінат; абутковая і мэблевая фабрыкі; ільнозавод.

Транспарт

Невель знаходзіцца на аўтамабільнай магістралі E95 і зьяўляецца чыгуначным вузлом. Дзейнічаюць 2 чыгуначныя вакзалы — Невель-1 і Невель-2. Невель-1 разьмяшчаецца на чыгуначнай лініі Вялікія Лукі — Полацак, а Невель-2 — на чыгуначнай магістралі Санкт-Пецярбург — Віцебск.

Турыстычная інфармацыя

Паштовая станцыя

Дзейнічае Невельскі краязнаўчы музэй (у будынку колішняй паштовай станцыі).

Выдатныя мясьціны

• Гістарычная забудова (XIX — пач. ХХ стст.; фрагмэнты)
• Паштовая станцыя
• Плябанія пры зруйнаваным касьцёле Сьв. Юр’я
• Царква Найсьв. Тройцы
• Царква Сьв. ап. Іаана Багаслова

Страчаная спадчына

Замак на старой паштоўцы

• Замак (XVI ст.)
• Касьцёл Сьв. Юр’я (XVIII ст.)
• Сабор Усьпеньня Прасьв. Багародзіцы
• Сынагога

Вядомыя асобы

• Казімер Бржушкевіч (нар. 1922) — мастак
• Рыгор Вайцінскі (1893—1953) — савецкі партыйны дзяяч, навуковец-кітаезнавец
• Сяргей Вышалескі (1874—1958) — выбітны навуковец-вэтэрынар, акадэмік
• Іван Дэйніс (1900—1985) — беларускі краязнавец, пэдагог
• Яўген Зайцаў (1908—1992) — беларускі мастак
• Марыя Юдзіна (1899—1970) — савецкая піяністка

Літаратура

• Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 2: Кадэцкі корпус — Яцкевіч. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — 788 с.: іл. ISBN 985-11-0378-0.
• Цітоў А. Геральдыка беларускіх местаў (XVI — пачатак XX ст.). — Мн.: Полымя, 1998.— 287 с. ISBN 985-07-0131-5.
• Newel // Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. Tom VII: Netrebka — Perepiat. — Warszawa, 1886. S. 27—29.

Вонкавыя спасылкі

 Невель — сховішча мультымэдыйных матэрыялаў

• м. Невель на Radzima.org