Дрыса

Дрыса
У цэнтры места
Герб Дрысы Сьцяг Дрысы
Першыя згадкі:	1386
Горад з:	1938
Вобласьць:	Віцебская
Раён:	Верхнядзьвінскі
Насельніцтва:	7360 (2009)
Часавы пас:	UTC+3
Тэлефонны код:	+375 2151
Паштовы індэкс:	211631
Геаграфічныя каардынаты:	55°46′ пн. ш. 27°56′ у. д.
Дрыса на мапе Беларусі Дрыса
Галерэя здымкаў у Wikimedia Commons

Дры́са (з 1962 году — Верхнядзьвінск) — места ў Беларусі, на рацэ Дрыса пры ўтоку яе ў Дзьвіну. Адміністрацыйны цэнтар Верхнядзьвінскага раёну Віцебскай вобласьці. Насельніцтва 7360 чал. (2009). Знаходзіцца за 175 км на паўночны захад ад Віцебску, на аўтамабільнай дарозе Полацак — Дзьвінск; чыгуначная станцыя на лініі Полацак — Дзьвінск.

Назва

Тапонім «Дрыса» ўтварыўся ад назвы ракі, на якой ўзьнікла паселішча. Тым часам гідронім мае балцка-фінскае паходжаньне ад асновы driksne — рака.

Варыянты назвы паселішча ў гістарычных крыніцах — Дрысь, Дриса, Дриза.

Гісторыя

Паводле археалягічных зьвестак, даўняе паселішча існавала тут ужо ў глыбокай старажытнасьці. Першы пісьмовы ўспамін пра Дрысу зьмяшчаецца ў «Хроніцы польскай, літоўскай, жамойцкай і ўсяе Русі» М. Стрыйкоўскага і датуецца 1386, калі князь Андрэй Полацкі захапіў тутэйшы замак. Аднак на думку сучасных дасьледнікаў гэтая інфармацыя не выклікаюць даверу.

Панарама Дрысы, 1878

Першыя надзейныя зьвесткі пра Дрысу зьмяшчаюцца ў нататках С. Гербэрштэйна і датуюцца 1517. Яшчэ раней пад 1503 у пагадненьні паміж вялікім князем Аляксандрам і маскоўскім гаспадаром Іванам III згадваецца воласьць Дрыса, падпарадкаваная Полацку. У 1546 упершыню дакумэнтальна згадваецца Дрысенскі замак, будова якога была моцным штуршком для разьвіцьця паселішча ня толькі як фартэцыі, але і як важнага эканамічнага цэнтру Полацкага ваяводзтва. Замак знаходзіўся ў беспасярэднім кіраваньні ваяводы полацкага Давойны, які прызначаў сюды сваіх намесьнікаў.

У 1-й пал. XVI ст. Дрыса была гандлёвым цэнтрам на Дзьвіне, уладаньнем вялікіх князёў. Мясцовае насельніцтва займалася пераважна купляй-продажам лесу. У 1547 тут заснавалі лясную камору, празь якую ішоў гандаль з усходнімі суседзямі. За часамі Інфлянцкай вайны Дрысу спустошылі маскоўскія захопнікі, станам на 1586 ад яе засталося толькі пяць будынкаў. У 1641 соймавая канстытуцыя скасавала ў месьце спагнаньне прыватных мытных збораў.

Плян места, 1839

У выніку першага падзелу Рэчы Паспалітай (1772) Дрыса апынулася ў складзе Расейскай імпэрыі, сьпярша ў Пскоўскай, з 1776 у Беларускай, а з 1802 — у Віцебскай губэрні. У 1777 яна атрымала статус места (паўторна) і зрабілася цэнтрам павету. У 1778 адбылося зацьверджаньне рэгулярнага пляну Дрысы. 27 верасьня 1781 паселішча атрымала герб: «у залатым полі Пагоня з чырвоным шчытом, на якім срэбны падвойны крыж». У вайну 1812 году каля места знаходзіліся ўмацаваныя пазыцыі расейскіх войскаў на чале з М. Барклаям-дэ-Толі («Дрысенскі лягер»).

За часамі нацыянальна-вызвольнага паўстаньня (1863—1864) у ваколіцах Дрысы адбыліся актыўныя вайсковыя дзеяньні. Станам на 1864 у месьце было 28 кварталаў, 2 плошчы; дзейнічалі 4 дробныя прадпрыемствы з 28 працаўнікамі. У 1866 непадалёку ад Дрысы прайшла чыгунка Полацак — Дзьвінск. Аднайменная чыгуначная станцыя зрабілася адным з галоўных пунктаў вывазу лёну за мяжу. Вялікія страты Дрысе наносілі паводкі: як сьведчыць «Памятная кніжка Віцебскай губэрні на 1864», у 1865 вялікая паводка затапіла ўсё места, акрамя 7 будынкаў. Чарговая буйная паводка адбылася ў 1878. На 1905 існавалі 525 драўляных і 25 мураваных будынкаў, 14 саматужных прадпрыемстваў, меская і прыходзкая вучэльні, ніжэйшая рамесная школа, лякарня, аптэка.

1 студзеня 1919 згодна з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі Дрыса ўвайшла ў склад Беларускай ССР, аднак 16 студзеня Масква адабрала места разам зь іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад РСФСР. У 1924 Дрысу вярнулі БССР, дзе яна зрабілася цэнтрам раёну (з 1944 у Полацкай, з 1954 Віцебскай вобласьці). У 1925 статус паселішча панізілі да мястэчка, аднак 27 верасьня 1938 Дрыса зноў атрымала статус места. З 3 ліпеня 1941 да 12 ліпеня 1944 мясьціна знаходзілася пад нямецкай акупацыяй. 25 сьнежня 1962 камуністы зьмянілі гістарычную назву места на Верхнядзьвінск.

26 ліпеня 2002 адбылося зацьвярджэньне гістарычнага гербу Дрысы з Пагоняй, а 28 лютага 2011 — новага мескага сьцяга.

• Места на старых здымках
• 

  Панарама Дрысы на здымку С. Праскудзіна-Горскага

• 

  Вуліца места

• 

  Касьцёл

• 

  Вучэльня

Насельніцтва

• XVIII стагодзьдзе: 1797 — 1310 чал.
• XIX стагодзьдзе: 1838 — 828 чал., зь іх пэрсанальнай шляхты 12, разначынцаў 12, сьвятароў з радзінамі 10, адстаўных вайскоўцаў з жонкамі 14, купцоў 3, мяшчанінаў 754, аднадворцаў 3, дваровых людзей 3, чалавек унутранай варты 116, кантаністаў 45; 1848 — 1036 чал.; 1897 — 4238 чал.
• XX стагодзьдзе: 1905 — 5750 чал.; 1939 — 2,7 тыс. чал.; 1959 — 3,6 тыс. чал.; 1969 — 4,9 тыс. чал.; 1991 — 8,1 тыс. чал.
• XXI стагодзьдзе: 2006 — 7,7 тыс. чал.; 2009 — 7360 чал. (перапіс)

Адукацыя

У Дрысе працуюць 3 сярэднія, дзіцяча-юнацкая спартовая школы, школа мастацтваў.

Культура

Дзейнічаюць дом культуры, бібліятэка, дом рамёстваў.

Мас-мэдыя

У месьце выдаецца раённая газэта «Дзьвінская праўда».

Забудова

Паводле ранейшага генэральнага пляну забудовы Дрысы (1970) новая будова вялася ўздоўж рэчак Дзьвіна і Дрыса ў гістарычнай частцы места. У паўднёвай частцы зьявіўся мікрараён з 5-павярховымі дамамі. Згодна з новым генэральным плянам (1981) пры ўезьдзе ў места з паўночнага ўсходу ўтварыўся новы мікрараён. Вядзецца і катэджавая будова. Прамысловая зона разьмяшчаецца пераважна ў паўночнай частцы места.

Эканоміка

Прадпрыемствы лёгкай, дрэваапрацоўчай, будаўнічых матэрыялаў, харчовай прамысловасьці.

Пералік прамысловых прадпрыемстваў Дрысы
ААТ «Верхнядзьвінскі льнозавод» — адзін зь першых, пабудаваных у Беларусі ў 1929—1932 рр. ААТ «Верхнядзьвінскі масласырзавод» філія РУВП «Віцебскхлебпрам» Верхнядзьвінскі хлебазавод КУП «Верхнядзьвінскі завод сталярных вырабаў» Фабрыка мастацкіх вырабаў «Міла»

Транспарт

Праз Дрысу праходзіць аўтамабільная дарога Р18 (граніца Расеі — Шаркоўшчына — Казяны), непадалёк ад места — Р20 (Віцебск — граніца Латвіі).

Турыстычная інфармацыя

Дрыса — цэнтар традыцыйнага мастацкага ткацтва. Спыніцца можна ў мескай гасьцініцы.

Выдатныя мясьціны

• Гістарычная забудова (кан. XIX — пач. XX стст.; фрагмэнты)
• Касьцёл Нараджэньня Найсьвяцейшай Панны Марыі (1840-я)
• Могілкі габрэйскія
• Царква Сьвятога Мікалая (1819)

Страчаная спадчына

• Замак (XVI ст.)
• Царква Сьвятога Барыса й Глеба (XIX ст.)

Галерэя

• Краявіды места
• 

  Касьцёл

• 

  Царква

• 

  Даўняя камяніца

• 

  Аўтобусная станцыя

Вядомыя асобы

• Ніна Вайтовіч (1913—1976) — беларускі мовазнавец
• Алена Фраленка (нар 1915) — беларускі навуковец-мэдык
• Валеры Шчасны (нар. 1951) — беларускі мастак

Літаратура

• Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 1: Абаленскі — Кадэнцыя. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — 684 с.: іл. ISBN 985-11-0314-4.
• Памяць: Гіст.-дакум. хроніка Верхнядзвінскага раёна: у 2 кн. / рэдкал.: У. С. Богаў і інш. — Кн. 1. — Мн., 1999.
• Цітоў А. Геральдыка беларускіх местаў (XVI — пачатак XX ст.). — Мн.: Полымя, 1998.— 287 с. ISBN 985-07-0131-5.
• Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 2: Беліцк — Гімн / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: Б. І. Сачанка (гал. рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 1994. — 537 с., [8] к.: іл. ISBN 5-85700-142-0.
• Dryssa // Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. Tom II: Derenek — Gżack. — Warszawa, 1881. S. 179.

Вонкавыя спасылкі

 Дрыса — сховішча мультымэдыйных матэрыялаў

• м. Дрыса на Radzima.org
• Верхнядзьвінск на Westki.info
• Верхнядзвінск на Прыдзвінскі край: Гісторыя і сучаснасць
• Парафія Нараджэння Найсвяцейшай Панны Марыі ў Верхнядзвінску
• Здымкі на Globus.tut.by^(рас.)
• Верхнедвинск. Герб^(рас.)