Дзісна

Дзісна
У цэнтры места
Герб Дзісны Сьцяг Дзісны
Першыя згадкі:	1374
Магдэбурскае права:	20 студзеня 1569
Вобласьць:	Віцебская
Раён:	Мёрскі
Насельніцтва:	2747 (2007)
Часавы пас:	UTC+3
Тэлефонны код:	+375 2152
Паштовы індэкс:	211950
Геаграфічныя каардынаты:	55°33′46″ пн. ш. 28°13′33″ у. д.
Дзісна на мапе Беларусі Дзісна
Галерэя здымкаў у Wikimedia Commons

Дзісна́ — места ў Беларусі, на рацэ Дзісна пры ўтоку яе ў Дзьвіну. Уваходзіць у склад Мёрскага раёну Віцебскай вобласьці. Насельніцтва 2747 чал. (2007). Знаходзіцца за 45 км на ўсход ад Мёраў, за 12 км ад чыгуначнай станцыі Барковічы (лінія Полацак — Дзьвінск). Аўтамабільныя дарогі зьвязваюць места з Полацкам, Глыбокім, Мёрамі.

Дзісна — магдэбурскае места гістарычнай Полаччыны, найменшае колькасьцю насельніцтва ў сучаснай Беларусі.

Гісторыя

Асноўны артыкул: Гісторыя Дзісны

Старажытнае паселішча, папярэднік сучаснага места, існавала на мысе правага берагу рэчкі Дзісна яшчэ ў ХІ ст. З ХІІІ ст. пачалося паступовае засяленьне левага берагу. У 1301 мясьціна далучылася да Вялікага Княства Літоўскага.

Герб Дзісенскага павету

Першы пісьмовы ўспамін пра Дзісну як умацаваны замак Капец-гарадок (ад слова «капа́ць») датуецца 1374. Замак выконваў ролю фарпосту Полацку на Дзьвіне, кантраляваў увесь рачны рух і подступы да сталіцы Полацкай зямлі. У 1461 паселішча ўпершыню згадваецца пад цяперашняй назвай (двор Дзісна).

У 1566 вялікі князь Жыгімонт Аўгуст загадаў пры Дзісенскім замку і пад ягонай аховай заснаваць места, жыхарам якога даў розныя палёгкі тэрмінам на 8 рокаў. У 1567 Жыгімонт Аўгуст надаў Дзісьне першы герб («тры вежы з муру»), а 20 студзеня 1569 — Магдэбурскае права і новы герб: «у блакітным полі ладзьдзя з разгорнутым ветразем». За часамі Інфлянцкай вайны ў 1579 тутэйшы замак зрабіўся цэнтрам збору войскаў караля і вялікага князя Стэфана Баторыя перад вызваленчым паходам на Полацак.

У 1581 у Дзісьне заснавалі фарны касьцёл (пры ім з 1775 дзейнічала школа), у 1630 — кляштар францішканаў, а ў 1633 — манастыр пры Ўваскрасенскай царкве. Па атрыманьні статусу места, з XVII ст. Дзісна зрабілася цэнтрам староства Полацкага ваяводзтва, значным гандлёва-рамесьніцкім асяродкам.

У пачатку Трынаццацігадовай вайны ў 1654 бурмістар Дзісны здаў места войску Маскоўскай дзяржавы. 10 красавіка 1661 шляхта, казакі, мяшчане і павятовыя мужыкі, што знаходзіліся ў замку, зьвязалі акупантаў і адчынілі браму войску Вялікага Княства Літоўскага (здрадніка-бурмістра павесілі ў замкавай браме). У 1773 завяршылася будова мураванага касьцёла пры кляштары францішканаў.

У выніку другога падзелу Рэчы Паспалітай (1793) Дзісна апынулася ў складзе Расейскай імпэрыі, дзе зрабілася цэнтрам павету Менскай, з 1842 — Віленскай губэрні. 23 красавіка—24 красавіка 1831 паўстанцы ў колькасці да 3000 чалавек вызвалілі Дзісну з-пад расейскай улады.

Значную шкоду Дзісне і яе гаспадарцы прычынілі пажары і паводкі (у 1865, 1870, 1872, 1878 і 1882), у часе якіх пацярпелі Ўваскрасенская (мураваная, збудаваная ў 1870) і Мікалаеўская (да 1842 касьцёл) цэрквы. Напярэдадні пажару 1882 року вядомы расейскі падарожнік П. Сямёнаў-Цян-Шанскі назваў Дзісну найлепшым местам Віленскай губэрні.

Згодна з Рыскай мірнай дамовай (1921) Дзісна апынулася ў складзе міжваеннай Польскай Рэспублікі, дзе зрабілася цэнтрам павету Віленскага ваяводзтва.

У 1939 Дзісна ўвайшла ў БССР, дзе 15 студзеня 1940 зрабілася цэнтрам раёну Вялейскай, з 20 верасьня 1944 Полацкай, з 8 студзеня 1954 Маладэчанскай вобласьці. У Другую сусьветную вайну з 5 ліпеня 1941 да 4 ліпеня 1944 места знаходзілася пад нямецкай акупацыяй; гітлераўцы стварылі тут лягер сьмерці. З 3 кастрычніка 1959 Дзісна ўваходзіць у склад Мёрскага раёну.

• Места на старых фатаздымках
• 

  Панарама

• 

  Панарама

• 

  Касьцёл

• 

  Касьцёл і званіца

Насельніцтва

• XIX стагодзьдзе: 1811 — 1405 чал.; 1825 — 2801 чал.; 1897 — 6756 чал.
• XX стагодзьдзе: 1904 — 9113 чал.; 1909 — 7138 чал.; 1921 — 4413 чал.; 1939 — 6073 чал.; 1944 — 1200 чал.; 1959 — 2,5 тыс. чал.; 1993 — 2,5 тыс. чал.
• XXI стагодзьдзе: 2006 — 2,8 тыс. чал.; 2007 — 2747 чал.

Адукацыя

У Дзісьне працуюць сярэдняя і музычная школы, школа-інтэрнат.

Мэдыцына

Мэдычныя паслугі надае лякарня.

Культура

Дзейнічаюць дом культуры, 2 бібліятэкі

Эканоміка

Прадпрыемствы лёгкай, будаўнічых матэрыялаў, харчовай прамысловасьці.

Пералік прамысловых прадпрыемстваў Дзісны
Філія Віцебскага швацкага аб’яднаньня «Віцяблянка» Філія Мёрскага камбінату побытавага абслугоўваньня Кансэрвавы завод Камбінат будаўнічых матэрыялаў Лясная гаспадарка

Турыстычная інфармацыя

Дзісенскі манастыр, XIX ст.

Спыніцца можна ў мескай гасьцініцы.

Выдатныя мясьціны

• Гістарычная забудова (кан. ХІХ — пач. ХХ стст.)
• Замчышча (XVI ст.)
• Касьцёл Беззаганнага Зачацьця Найсв. Панны Марыі (1773)
• Могілкі габрэйскія
• Сынагога (ХІХ ст.)
• Царква Маці Божай Адзігітрыі (1904)
• Царква Ўваскрэшаньня Хрыстова (2-я пал. ХІХ ст.)

Страчаная спадчына

• Званіца
• Кляштар францішканаў (1816)
• Фарны касьцёл

Галерэя

• Краявіды Дзісны
• 

  Аднаўленьне касьцёла

• 

  Царква

• 

  Руіны лякарні

• 

  Колішняя вучэлья

Вядомыя асобы

• Антон Грыневіч (1877—1937) — беларускі грамадзка-культурны дзяяч, зьбіральнік музычнага фальклёру
• Майсей Сьмірын (1895—1975) — навуковец-гісторык

Літаратура

• Памяць: Гіст.-дакум. хроніка Міёрскага р-на / Рэдкал. Г.М. Маняк [і інш.]. — Мн., 1998. — 630 с.
• Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 1: Абаленскі — Кадэнцыя. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — 684 с.: іл. ISBN 985-11-0314-4.
• А. У. Русецкі. Мастацкая культура Віцебскага Паазер’я: ад старажытнасці да пачатку XX стагоддзя. — Мн., 2005.
• Цітоў А. Геральдыка беларускіх местаў (XVI — пачатак XX ст.). — Мн.: Полымя, 1998.— 287 с. ISBN 985-07-0131-5.

Вонкавыя спасылкі

 Дзісна — сховішча мультымэдыйных матэрыялаў

• м. Дзісна на Radzima.org
• Дзісна на Прыдзвінскі край: Гісторыя і сучаснасць
• Dzisna на Rzeczpospolita wirtualna^(пол.)
• Дзісна^{(анг.)(рас.)}