Копысь

Копысь
Герб Копысі Сьцяг Копысі
Першыя згадкі:	1059
Магдэбурскае права:	XVІ ст.
Вобласьць:	Віцебская
Раён:	Аршанскі
Насельніцтва:	0,8 тыс. (2006)
Тэлефонны код:	+375 152161
Паштовы індэкс:	211038
Геаграфічныя каардынаты:	54°19′28″ пн. ш. 30°17′30″ у. д.
Копысь на мапе Беларусі Копысь
Галерэя здымкаў у Wikimedia Commons

Ко́пысь — мястэчка ў Беларусі, на левым беразе ракі Дняпро. Уваходзіць у склад Аршанскага раёну Віцебскай вобласьці. Насельніцтва 0,8 тыс. чалавек (2006). Знаходзіцца за 35 км ад Воршы, за 2 км ад чыгуначнай станцыі Копысь (лінія Ворша — Магілёў). Аўтамабільныя шляхі злучаюць мястэчка з Воршай і з шашай Ворша — Магілёў. Рачная прыстань.

Копысь — даўняе магдэбурскае места гістарычнай Аршаншчыны (частка Віцебшчыны), колішняя сталіца графства.

Гісторыя

Першы пісьмовы ўспамін пра Копысь як горад Полацкага княства зьмяшчаецца ў Ніканаўскім летапісы і датуецца 1059. У 1116 князь смаленскі Вячаслаў захапіў паселішча. У сяр. XІІ ст. тут знаходзіўся пункт збору гандлёвага мыта смаленскімі князямі з тавараў, што правозілі Дняпром, карчмарскай даніны з заезных дамоў.

У 1-й пал. XІV ст. Копысь далучылася да Вялікага Княства Літоўскага. Цягам XІV—XVІІІ стст. тут існаваў замак; местам валодалі Астроскія, Радзівілы. У XV—XІХ стст. Копысь была цэнтарам мастацкага керамічнага рамяства, гэтак званай «копыскай кафлі»; тут выраблялі ўсе віды дэталяў для абліцоўваньня комінаў. У 1508 мясьціна ўвайшла ў склад Аршанскага павету Віцебскага ваяводзтва.

Плян Копысі, 1839

Станам на 1651 у Копысі было 384 двары (зь іх 113 у прадмесьцях), на 1663 — 17 вуліцаў. За часамі Трынаццацігадовай вайны (1654—1667) у 1654 мясцовае насельніцтва пад узьдзеяньнем манахаў Куцеінскага манастыра здало места маскоўскім захопнікам. У 1695—1744 места належала да Нойбурскіх маёнткаў; паводле некаторых зьвестак атрымала Магдэбурскае права. У гэты час Копысь мела наступнае плянаваньне: да замка на захадзе далучаўся гандлёвы пляц, на якім стаялі 80 крамаў, царква, вадзяны млын; уздоўж дарогі на Воршу месьціліся кальвінскі збор з плябаніяй (збудаваныя ў XVІ ст. Крыштапам Радзівілам), Сьвятадухаўскай царква, карчма. Абнесенае астрогам і ўмацаванае гароднямі, места мела 6 брамаў, да якіх вялі галоўныя вуліцы.

У XVІІІ ст. Копысь зрабілася сталіцай графства. У Вялікую Паўночную вайну (1700—1721) у 1707 расейскія войскі поўнасьцю спалілі места. Станам на 1759 тут было 22 вуліцы, 369 двароў; у Аршанскім прадмесьці 135 двароў.

У выніку першага падзелу Рэчы Паспалітай (1772) Копысь апынулася ў складзе Расейскай імпэрыі, дзе зрабілася цэнтрам павету (у 1777—1796 і 1802—1861). У 1778 адбылося зацьверджаньне першага генэральнага пляну Копысі. 16 жніўня 1781 места атрымала герб: «у зялёным полі чорны заяц». У Вайну 1812 году Копысь занялі францускія войскі, 12 лістапада тут праз Дняпро з расейскім войскам перапраўляўся Міхаіл Кутузаў. У 1821 у месьце адкрылася земская народная вучэльня. Станам на 1825 у Копысі налічвалася 253 жылыя дамы (адзін мураваны, астатнія драўляныя), 6 цэркваў, 2 богадагодныя ўстановы, 13 піцейных дамоў, 9 крамаў, земская народная вучэльня; на 1842 — 355 драўляных і 1 мураваны будынак. У 1848 тут пачала працаваць піваварня; у 1874, 1876 і 1877 — кафляныя заводы.

Панарама места, пач. XX ст.

Станам на 1879 у Копысі было 384 жылыя дамы (зь іх 2 мураваныя), дзейнічалі 7 праваслаўных цэркваў (адна мураваная і 6 драўляных), 2 каталіцкія касьцёлы (мураваны і драўляны), 2 земскія народныя вучэльні (жаночая і мужчынская), паштовая станцыя, 3 заезныя дамы, 8 корчмаў. У кан. ХІХ ст. у месьце мелася 3 камяніцы, 373 драўляныя будынкі; дзейнічалі 7 праваслаўных цэркваў, касьцёл, пратэстанцкая царква, габрэйская сынагога і некалькі габрэйскіх малітоўных школаў; працавалі мужчынская і жаночая вучэльні, лякарня, аптэка. У 1900 адкрылася Копыская меская вучэльня, якую ў 1913 пераўтварылі на найвышэйшую пачатковую вучэльню. На 1911 у месьце працавалі 15 кафляных заводаў, 4 паравыя млыны, піваварня, крухмальны і вінакурны заводы, лякарня, аптэка; дзейнічалі 7 праваслаўных цэркваў, сынагога, 3 габрэйскія малітоўныя дамы, 2 земскія народныя вучэльні, царкоўнапрыходзкая школа.

1 студзеня 1919 згодна з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі Копысь ўвайшла ў склад Беларускай ССР, аднак 16 студзеня Масква адабрала места разам зь іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад РСФСР. У 1924 Копысь вярнулі БССР, дзе яна зрабілася цэнтрам раёну (з 1930 у Аршанскім раёне). 27 верасьня 1938 афіцыйны статус паселішча панізілі да пасёлку гарадзкога тыпу. На 1940 у Копысі працавалі льнозавод, 2 дахоўчатыя заводы, мэблевая фабрыка, машынна-трактарная станцыя, 2 млыны, сярэдняя, 2 пачатковыя і калгасная школы, кінатэатар, 3 клюбы, лякарня, 3 сталоўкі, 6 крамаў. У Другую сусьветную вайну зь ліпеня 1941 да 27 чэрвеня 1944 мястэчка знаходзілася пад нямецкай акупацыяй.

Насельніцтва

• XIX стагодзьдзе: 1825 — 2265 чал.; 1879 — 3164 чал.; 1897 — 3384 чал., у тым ліку мяшчанаў 2475, сялянаў 731, шляхты 64, духавенства 18, купцоў 41 чалавек; пісьменных сярод месьцічаў было 39,6%.
• XX стагодзьдзе: 1904 — 3950 чал.; 1911 — 5924 чал.; 1960 — 1833 чал.; 1970 — 1555 чал.; 1997 — 950 чал.
• XXI стагодзьдзе: 2006 — 0,8 тыс. чал.

Адукацыя

У Копысі працуюць сярэдняя школа, дашкольная ўстанова, цэнтар пазашкольнай работы.

Мэдыцына

Мэдычныя паслугі надаюць местачковыя паліклініка і лякарня.

Культура

Дзейнічаюць дом культуры і бібліятэка.

Эканоміка

Прадпрыемствы машынабудаўнічай і будаўнічых матэрыялаў прамысловасьці: керамічны цэх «Воршабудматэрыялы», міні-пякарня, лясьніцтва.

У Копысі знаходзіцца філія раённага камбіната побытавага абслугоўваньня, пошта, прадпрыемствы гандлю.

Турыстычная інфармацыя

Прэабражэнская (летняя) царква, 1939

Копысь — традыцыйны цэнтар вытворчасьці мастацкай керамікі.

Выдатныя мясьціны

• Замкавы Вал
• Селішча Пасадзкае

Страчаная спадчына

• Капліца Сьв. Параскевы Пятніцы (XIX ст.)
• Касьцёл
• Царква (XIX ст.)
• Царква Праабражэньня Гасподняга (XVII ст.)

Вядомыя асобы

• Соф’я Друкер (1907—1984) — беларуская сьпявачка, Народная артыстка БССР
• Аляксандар Лукашэнка (нар. 1954) — першы прэзыдэнт Беларусі
• Ігнаці Максімаў (XVІІ ст.) — вядомы майстар мастацкай керамікі

Літаратура

• Памяць: Гіст.-дакум. хроніка Оршы і Аршанскага раёна. У 2 кн. / Рэдкал.: Г.П. Пашкоў [і інш.]. Кн. 1-я. — Мн., 1999.
• Памяць: Гіст.-дакум. хроніка Оршы і Аршанскага раёна. У 2 кн. / Рэдкал.: Г.П. Пашкоў [і інш.]. Кн. 2-я. — Мн., 2000.
• Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 4: Кадэты — Ляшчэня / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 1997. — 432 с.: іл. ISBN 985-11-0041-2.
• Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 2: Кадэцкі корпус — Яцкевіч. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — 788 с.: іл. ISBN 985-11-0378-0.
• Цітоў А. Геральдыка беларускіх местаў (XVI — пачатак XX ст.). — Мн.: Полымя, 1998.— 287 с. ISBN 985-07-0131-5.
• Kopyś // Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. Tom II: Derenek — Gżack. — Warszawa, 1881. S. 388.

Вонкавыя спасылкі

 Копысь — сховішча мультымэдыйных матэрыялаў

• мяст. Копысь на Radzima.org
• Копысь на Прыдзвінскі край: Гісторыя і сучаснасць