Радзівілы
| Радзівілы | |
 Герб «Трубы» |
|
| Дэвіз | «Бог нам радзіць!» |
|---|---|
| Краіна паходжаньня | Вялікае Княства Літоўскае |
| Тытул | князі |
Радзіві́лы (Radziviły[а 1]) — магнацкі род гербу «Трубы (Тромбы)», найбуйнейшы ў Вялікім Княстве Літоўскім. Прадстаўнікі роду займалі найвышэйшыя дзяржаўныя адміністрацыйныя і вайсковыя пасады. Па падзелах Рэчы Паспалітай уваходзілі ў шэрагі арыстакратыі Расейскай імпэрыі, Прусіі, Аўстра-Вугоршчыны[1].
Род Радзівілаў быў у сваяцтве з арыстакратычнымі радзінамі Эўропы, кіроўнымі дамамі Прусіі, Ангальта, Нойнбургу, Курляндыі, Малдовы. У наш час прадстаўнікі роду жывуць у Польшчы, Францыі, Вялікабрытаніі, ЗША, Канадзе і іншых краінах[1].
Зьмест |
[рэдагаваць] Уладаньні
Радзівілы — буйныя землеўладальнікі, якія сваім эканамічным значэньнем у сяр. XVI — 1-й пал. XVIII стст. займалі 1-е месца сярод магнатаў Вялікага Княства Літоўскага. Ужо ў 2-й пал. XVI ст. яны валодалі на тэрыторыі сучаснай Беларусі местамі і мястэчкамі: Геранёны, Давыд-Гарадок, Клецак, Койданаў, Копысь, Лахва, Мір, Нясьвіж, Чарнаўчыцы, Шчучын, мноствам вёсак; на тэрыторыі сучаснай Украіны — местам Алыкай зь дзесяткамі вёсак (Валынскае ваяводзтва); на тэрыторыі сучаснай Польшчы — местам Шыдловец зь вёскамі (Сандамірскае ваяводзтва), на тэрыторым сучаснай Летувы — Біржамі, Дубінкамі (Віленскае ваяводзтва), Кейданамі (Жамойць) і інш. Пэўны час у XV—XVI стст. адна з галінаў роду мела маёнткі зь местамі Гонядзь і Райгорад на Падляшшы. У XVII—XVIII стст. мелі шэраг іншых маёнткаў. У 1612 атрымалі Слуцкае княства зь местамі Слуцак і Капыль. Таксама валодалі маёнткамі ў Францыі і Італіі.
Апрача гэтых уласных спадчынных маёнткаў рэгулярна атрымлівалі ў пажыцьцёвае карыстаньне дзяржаўныя маёнткі (староствы) разам з пасадамі старостаў: Ашмяны, Барысаў, Берасьце, Крычаў, Ліда, Мазыр і інш.
У 1586 браты Мікалай Крыштап, Альбрэхт і Станіслаў склалі пагадненьне пра стварэньне Нясьвіскай, Клецкай і Алыцкай ардынацыяў (непадзельных уласных маёнткаў, што перадаваліся ў спадчыну толькі паводле мужчынскай лініі, пасьля — толькі старэйшаму сыну). Іншыя маёнткі Радзівілаў знаходзіліся на аляідальным праве (маглі перадавацца ў спадчыну жанчынам, свабодна адчужацца). У XIX ст. утварылася Давыд-Гарадоцкая ардынацыя.
Радзівілы мелі ўласныя фартэцыі з залогамі — Нясьвіж, Біржы, Кейданы, Мір, Любчу і іншыя.
- Замкі і палацы роду Радзівілаў
[рэдагаваць] Паходжаньне і радавод
Пра паходжаньні Радзівілаў існуе некалькі легендарных паданьняў: паводле некаторых зьвестак, род утварыўся з найвышэйшага жрэцкага стану паганскай Літвы і ягоным пачынальнікам зьяўляецца жрэц Лізьдзейка. Гэтыя паданьні, а таксама характэрны канчатак слова (аднагучныя — Эрдзівіл, Манцівіл і інш.) сьведчаць пра глыбокую старажытнасьць роду.
Сучасная навука лічыць заснавальнікам роду Радзівіла Осьцікавіча (?—1477), сына кашталяна віленскага Осьціка. Сын Радзівіла Осьцікавіча Мікалай «Стары» (?—1509) меў 4 сыноў, ад якіх пайшлі 3 галіны роду:
- Першая (старэйшая) з тытулам князёў на Гонядзі (цяпер Польшча) і Мядзелях (Беларусь) пайшла ад старэйшага сына Мікалая, згасла ў 1542.
- Другая (фактычна малодшая), з тытулам князёў на Біржах і Дубінках (Летува) — ад Юрыя Радзівіла «Геркулеса Літоўскага», згасла ў 1669.
- Трэцяя, з тытулам князёў на Нясьвіжы (Беларусь) і Алыцы (Украіна) — ад Яна Барадатага.
Упершыню тытул князя Сьвятой Рымскай імпэрыі для ўласнай гонядзка-мядзельскай галіны атрымаў 25 лютага 1518 Мікалай (каля 1470—1521). Для ўсіх прадстаўнікоў роду імпэрскі княскі тытул 10 сьнежня 1547 здабыў Мікалай «Чорны» (1515—1565).
Нашчадак роду і апошні ардынат на Нясьвіжы Альбрэхт Антоні Вільгельм валодаў Палацава-замкавым комплексам у Нясьвіжы у часы Польскай Рэспублікі, а ў 1935 эміграваў на Захад. У траўні 2009 ягоная дачка Альжбета Радзівіл наведала Нясьвіж[2].
[рэдагаваць] Найбольш вядомыя прадстаўнікі
- Мікалай Радзівіл «Стары» (каля 1440—1509) — ваявода віленскі і канцлер вялікі літоўскі; пачынальнік лятыфундыі, якая забясьпечыла магутнасьць роду
- Юры Радзівіл (1480—1541) — гетман польны літоўскі; застаўся пераможцам у 30 бітвах, за што атрымаў мянушку «Літоўскі Геркулес»
- Мікалай Радзівіл «Руды» (1512—1588) — гетман вялікі літоўскі; як брат Барбары Радзівіл, быў набліжаным Жыгімонта Аўгуста, а па ягонай сьмерці, займаў найвышэйшыя пасады і быў амаль неабмежаваным кіраўніком дзяржавы
- Мікалай Радзівіл «Чорны» (1515—1565) — намесьнік вялікага князя; у 1553 прыняў кальвінізм і зрабіўся ягоным апантаным прыхільнікам, у 1563 уласным коштам надрукаваў у Берасьці Біблію
.jpg)
.jpg)
- Барбара Радзівіл (1520—1551) — каралева польская і вялікая княгіня літоўская, другая жонка Жыгімонта Аўгуста
- Крыштап Мікалай Радзівіл (1547—1603) — гетман вялікі літоўскі; удзельнік усіх войнаў за С. Баторыем, за вайсковы талент атрымаў мянушку Пярун
- Мікалай Крыштап Радзівіл «Сіротка» (1549—1616) — выхаваны ў кальвінізьме, аднак павучаньнямі П. Скаргi зьвернуты ў каталіцызм; паранены пад Полацкам (1579), пакінуў службу і здабыў славу мэцэната
- Юры Радзівіл (1556—1600) — зьвернуты стараньнямі езуітаў з кальвінізму ў каталіцызм, паступіў у ордэн і прыняў духоўны сан; у 1584 атрымаў званьне кардынала, апошнія гады жыцьця правёў у Рыме
.jpg)
.jpg)
.jpg)
- Крыштап Радзівіл (1585—1640) — гетман вялікі літоўскі
- Альбрэхт Станіслаў Радзівіл (1595—1656) — канцлер вялікі літоўскі; карыстаўся прыхільнасьцю Жыгімонта Вазы, але адначасна быў непахісным ахоўнікам прывілеяў Літвы і яе самастойнасьці ад Кароны
- Януш Радзівіл (1612—1655) — гетман польны літоўскі, удзельнічаў у войнах з казакамі і Масковіяй
- Багуслаў Радзівіл (1620—1669) — мэцэнат, асабісты дарадца швэдзкага караля Карла X Густава ў часе Паўночнай вайны 1655—1660 гадоў; заснавальнік Жодзіна
.jpg)
.jpg)
.jpg)
- Караль Станіслаў Радзівіл (1669—1719) — канцлер вялікі літоўскі
- Міхал Казімер Радзівіл «Рыбанька» (1702—1762) — гетман вялікі літоўскі і ваявода віленскі
- Францішка Ўршуля Радзівіл (1705—1753) — пісьменьніца і асьветніца Рэчы Паспалітай
- Караль Станіслаў Радзівіл (1734—1790), названы, паводле сваёй улюбёнай прымаўкі, «Пане-Каханку» — найбольш заможны магнат Рэчы Паспалітай 2-й пал. XVIII стагодзьдзя і адзін з найбагацейшых прадстаўнікоў арыстакратыі ў Эўропе.
.jpg)
- Антоні Генрых Радзівіл (1775—1833) — з маладых гадоў жыў пры бэрлінскім двары, ажаніўся з сваячкай караля Фрыдрыха-Вільгельма II; кампазытар (музыка да «Фаўсту» Ґётэ)
- Дамінік Геранім Радзівіл (1786—1813) — апошні наўпроставы прадстаўнік нясьвіскай мужчынскай лініі роду; кавалер Ордэна Ганаровага легіёну.
- Канстантын Радзівіл (1793—1869) — мэцэнат, адзін зь першых беларускіх фальклярыстаў
- Марыя Магдалена Радзівіл (1861—1945) — дзяячка беларускага культурнага руху, мэцэнатка
[рэдагаваць] Галерэя
- Партрэты прадстаўніцаў роду Радзівілаў
-
Крыстына Яўхімія Радзівіл
-
Соф’я Радзівіл (з Рэяў)
-
Антаніна Радзівіл (зь Мячынскіх)
-
Марыя Радзівіл (зь Любамірскіх)
-
Тэрэза Караліна Радзівіл (з Жавускіх)
._%D0%93%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D0%B0_%D0%A0%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%96%D0%B2%D1%96%D0%BB_(%D0%9A%D0%B5%D1%82%D0%BB%D0%B5%D1%80).jpg)
._%D0%90%D0%BB%D1%8C%D0%B6%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%B0_%D0%A1%D0%BE%D1%84%E2%80%99%D1%8F_%D0%A0%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%96%D0%B2%D1%96%D0%BB_(%D0%93%D0%BE%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D1%80%D0%BD).jpg)
._%D0%A1%D0%BE%D1%84%E2%80%99%D1%8F_%D0%A0%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%96%D0%B2%D1%96%D0%BB_(%D0%A0%D1%8D%D0%B9).jpg)
._%D0%90%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%BD%D0%B0_%D0%A0%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%96%D0%B2%D1%96%D0%BB_(%D0%9C%D1%8F%D1%87%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F).jpg)
._%D0%9C%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%8F_%D0%A0%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%96%D0%B2%D1%96%D0%BB_(%D0%9B%D1%8E%D0%B1%D0%B0%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F).jpg)
._%D0%93%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D0%B0_%D0%9B%D1%8E%D0%B4%D0%B2%D1%96%D0%BA%D0%B0_%D0%A0%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%96%D0%B2%D1%96%D0%BB_(%D0%9C%D1%8B%D1%86%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F).JPG)
._%D0%A2%D1%8D%D1%80%D1%8D%D0%B7%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B0_%D0%A0%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%96%D0%B2%D1%96%D0%BB_(%D0%96%D0%B0%D0%B2%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F).jpg)
[рэдагаваць] Заўвагі
- ^ У гістарычных дакумэнтах на лаціне (у адз. ліку): Radzivil, Radziwil; польская форма прозьвішча: Radziwiłłowie
[рэдагаваць] Крыніцы
- ^ a b Анатоль Грыцкевіч. Радзівілы // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 2: Кадэцкі корпус — Яцкевіч. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. С. 503.
- ^ Валянціна Аксак (25.05.2009) Нашчадкі Радзівілаў вандруюць па былых уладаньнях. Радыё Свабода. Праверана 18 ліпеня 2011 г.
[рэдагаваць] Літаратура
- Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 2: Кадэцкі корпус — Яцкевіч. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — 788 с.: іл. ISBN 985-11-0378-0.
- Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т.Т. 6. Кн. 1: Пузыны — Усая / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 2001. — 591 с.: іл. ISBN 985-11-0214-8.
- Radzivił family // Zaprudnik, Jan. Historical dictionary of Belarus. — Lamham. — London: Scarecrow Press, 1998.— 338 p. ISBN 0-8108-3449-9.
[рэдагаваць] Вонкавыя спасылкі
Радзівілы — сховішча мультымэдыйных матэрыялаў
- Уладзіслаў Вяроўкін-Шэлюта Князь Радзівіл гэрбу ўласнага. «Згуртаваньня Беларускай Шляхты». Праверана 18 ліпеня 2011 г.
- Сайт, прысьвечаны гісторыі роду князёў Радзівілаў(рас.) Праверана 18 ліпеня 2011 г.
