Берасьце

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі
Перайсьці да: навігацыі, пошуку
Берасьце
трансьліт. Brest, Bieraście
Валун-помнік з датай першага ўспаміну пра места
Валун-помнік з датай першага ўспаміну пра места
Coat of Arms of Brest, Belarus.svg Berastre stiag.svg
Герб Берасьця Сьцяг Берасьця
Першыя згадкі: 1019
Магдэбурскае права: 15 жніўня 1390
Былыя назвы: Берасьце Літоўскі (Брэст-Літоўск), Берасьце-над-Бугам (Брэст-над-Бугам)
Мясцовая назва: Бэрысьть[1]
Краіна: Беларусь
Вобласьць: Берасьцейская
Раён: Берасьцейскі
Старшыня гарвыканкаму: Аляксандар Рагачук [2]
Плошча: 145,2663 км² [3]
Вышыня: 141 м н. у. м.
Насельніцтва (2014)
колькасьць: 330 947 чал.[4]
шчыльнасьць: 2278,21 чал./км²
Часавы пас: UTC+3
Тэлефонны код: +375 16 2
Паштовы індэкс: 224xxx
Нумарны знак: 1
Геаграфічныя каардынаты: 52°05′ пн. ш. 23°42′ у. д. / 52.083° пн. ш. 23.7° у. д. / 52.083; 23.7Каардынаты: 52°05′ пн. ш. 23°42′ у. д. / 52.083° пн. ш. 23.7° у. д. / 52.083; 23.7
Берасьце на мапе Беларусі ±
Берасьце
Берасьце
Берасьце
Берасьце
Берасьце
Берасьце
Commons-logo.svg Галерэя здымкаў у Вікісховішчы
city.brest.by

Бе́расьце — горад у Беларусі, на рацэ Заходні Буг пры ўтоку ў яго ракі Мухавец. Адміністрацыйны цэнтар Берасьцейскай вобласьці і Берасьцейскага раёну. Плошча 145,27 км². Насельніцтва 330 947 чал.[4] (2014). Знаходзіцца за 349 км ад Менску. Вузел аўтамабільных і чыгуначных кірункаў на Варшаву, Менск, Лунінец, Ковель, Беласток. Канцавы порт на Дняпроўска-Бужанскім канале. Аэрапорт.

Берасьце — даўняе магдэбурскае места, цэнтар гістарычнага рэгіёну — Берасьцейскага павету. Пры ўзьвядзеньні фартэцыі ў 1-й палове XIX ст. улады Расейскай імпэрыі зьнішчылі ягоны гістарычны цэнтар (у тым ліку шматлікія сакральныя збудаваньні, помнікі сьвецкай архітэктуры), а само места перанесьлі на ўсход. За часамі Другой сусьветнай вайны тут абараняліся сьпярша польскія, потым савецкія войскі. У наш час буйны прамысловы, транспартны і культурны цэнтар краіны.

Назва[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

На думку навукоўцаў, тапонім «Берасьце»[5] ўтварыўся ад паняцьця «бе́раст», «бе́расьць» (від вязу)[1] ці «бяроста» — бярозавая кара[6].

Упершыню згадваецца ў «Аповесьці мінулых гадоў» як горад Кіеўскай Русі пад назваю Берестье (Берасьце, Бярэсьце[7]). Націск у гэтай назьве трэба ставіць на першым складзе (так, як гэта яшчэ дагэтуль робяць некаторыя карэнныя жыхары старэйшага веку ў навакольных вёсках).

Пачынаючы з XVII стагодзьдзя часьцей выкарыстоўвалася назва Берасьце Літоўскі (па-польску: Brześć Litewski). Пасьля далучэньня места да Расейскай імпэрыі назву зьмянілі на Брэст-Літоўск (па-расейску: Брест-Литовск). Паводле аднаго з тлумачэньняў, найменьне Брэст зьявілася праз памылковую трансьлітарацыю з польскай мовы — польскі варыянт назвы Brześć перанесьлі ў расейскую як Бржесть, што пасьля трансфармавалася ў Брест і сучасную афіцыйную беларускую назву Брэст[8][9]. Гэтую трансфармацую назвы ў расейскай мове зафіксавалі справаздачы пра баявыя дзеяньні ў ваколіцах гораду расейскага палкаводца А. Суворава і іншых расейскіх чыноўнікаў: спачатку пісалі Бржесць, Бржесть, пазьней Бржест і Брест.

Перад пачаткам Першай сусьветнай вайны месьцічы хадайнічалі перад Дзяржаўнай Думай пра вяртаньне гораду яго гістарычнай назвы Берестье (па-беларуску: Берасьце), аднак пасьля далучэньня да Польскай Рэспублікі ў 1921 годзе горад атрымаў новую назву — Берасьце-над-Бугам (Brześć nad Bugiem), што праіснавала да 1939 году. Тым часам у БССР да сярэдзіны 1930-х гадоў і ў беларускай дыяспары на Захадзе і сёньня ўжываюць спрадвечную назву — Берасьце[9].

Назвы на іншых мовах у розныя часы: польск. Brześć, Brześć Litewski, Brześć nad Bugiem; лац. Berestum, Bressicia; ід. בּריסק, на іўр. ברסט ליטובסק; укр. Бе́рестя, Бе́ресть; рас. Бере́стье, Бе́ресть, Бре́ст-Лито́вск, Бре́ст, ням. Brest-Litovsk.

Гісторыя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Заснаваньне[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Паселішча на месцы сучаснага гораду Берасьця існавала значна раней за першую вядомую сёньня згадку гораду ў пісьмовых крыніцах. Яно належала старажытнаму германскаму племені готаў. У III—IV ст. насельніцтва Беларускага Пабужжа ўтварала адзінства з носьбітамі вельбарскай культуры. На землі Пабужжа насельніцтва гэтай культуры пранікла каля 160—180-х гг. і захоўвалася да 350—375 гг. уключна.[10]

У 1960-ыя гады падчас будаўнічых прац на тэрыторыі сучаснага Берасьця, на правым беразе р. Мухавец, археолягі знайшлі ажно некалькі могільнікаў вельбарскай культуры, якая атаясамляецца з гоцкімі плямёнамі. Найбольш поўна з гэтых гоцкіх могільнікаў дасьледаваны могільнік Берасьце-Трышын. Археолягам Ю. У. Кухарэнкам тут было выяўлена і дасьледавана 70 пахаваньняў.[11]

Пазьней гэта тэрыторыя стала месцам інтэнсіўных кантактаў славянскага і балцкага (яцьвягі) насельніцтва.

Меркаваны выгляд Берасьця ў ХІІХІІІ стст.

Першыя гістарычныя згадкі пра горад зьмяшчаюцца ў «Аповесьці мінулых гадоў» і датуюцца 1019 годам. Гарадзішча старажытнага Берасьця знаходзілася на невялічкім мысе, які ўтварыўся на месцы сутокаў Мухаўца з Заходнім Бугам. Места ўзьнікла як гандлёвы цэнтар і фартэцыя. Ягонаму росту спрыяла вельмі зручнае геаграфічнае становішча на шляху паміж Усходам і Захадам.

У ХІХІІІ стагодзьдзях Берасьце было ў валоданьні тураўскіх, кіеўскіх і ўладзімера-валынскіх князёў. Адно зь нешматлікіх беларускіх местаў, якое захапілі і зьнішчылі войскі татара-манголаў.

Вялікае Княства Літоўскае і Рэч Паспалітая[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

У склад Вялікага Княства Літоўскага Берасьце ўвайшло ў 1319 годзе пры вялікім князі Гедыміне. Па сьмерці вялікага князя Кейстута, местам авалодаў кароль польскі Ягайла. У 80-ыя гг. ХІV ст. Вітаўт пры дапамозе тэўтонскіх рыцараў і наёмнікаў адбіў Берасьце ў Ягайлы. Рыцарамі камандаваў князь Ланкастэрскі — у будучым ангельскі кароль Генрык Чорны.

Рэканструкцыя гербу Берасьцейскага ваяводзтва

15 жніўня 1390 году Берасьце першым з гарадоў Беларусі атрымала Магдэбурскае права. Пасьля прывілеі места неаднаразова пацьвярджаліся і пашыраліся вялікімі князямі, а з ХVІ ст. пачаў ужывацца мескі герб «у блакітным полі срэбны лук са стралой, накіраванай джалам угору»[12].

Берасьце мела вялікае геапалітычнае значэньне, і таму менавіта тут 8-9 сьнежня 1409 году адбылася кансьпіратыўная нарада паміж польскім каралём Ягайлам і вялікім князем літоўскім Вітаўтам, на якой яны вырашылі сумесна выступіць супраць рыцараў Тэўтонскага ордэна. Сярод запрошаных на нарадзе прысутнічаў і кіпчацкі султан Саладзін (Джэлал ад-Дзін), які таксама абяцаў падтрымку. На нарадзе ў Берасьці ўладары разгледзелі і ўзгаднілі стратэгічна-тактычныя пытаньні будучай летняй кампаніі 1410 году. Вынікам Берасьцейскай нарады і распрацаванага на ёй пляну стала перамога пад Грунвальдам (1410), у якой брала ўдзел і Берасьцейская харугва.

Плян Берасьця (1657)

З 1413 году цэнтар Берасьцейскага староства Троцкага ваяводзтва[13], прывілеем аднесены да галоўных местаў Вялікага Княства Літоўскага. У 1500 годзе Берасьце разрабавалі крымскія татары. У 1507 годзе вялікі князь выдаў прывілей берасьцейскім габрэям[14]. З 1520 году цэнтар Берасьцейскага павету, а з 1566 году — ваяводзтва.

У ХVІ ст. Берасьце — адно з найбуйнейшых местаў дзяржавы. У гэты час дасягаюць значнага росквіту рамесныя цэхі. У першай палове ХVІІ ст. у месьце існавала 16 рамесных цэхаў — ганчарскі, злотніцкі, гарбарскі, кавальскі і інш.

Мескі герб зь вялікакняскага прывілею (1792)

У 1553 годзе староста берасьцейскі М. Радзівіл «Чорны» заснаваў тут кальвінскі збор і першую на тэрыторыі сучаснай Беларусі друкарню, якая ў 1563 годзе выдала гэтак званую Берасьцейскую, альбо Радзівілаўскую (кальвінскую) Біблію (на польскай мове). На той час гэта было адно з найлепшых, па-мастацку аздобленых друкаваных выданьняў у ВКЛ і Каралеўстве Польскім.

у 1569 годзе ў Берасьці адкрылася першая аптэка[15].

У 1591 годзе з ініцыятывы берасьцейскага кашталяна Адама Пацея (пазьней — біскупа і ўніяцкага Кіеўскага мітрапаліта) пры катэдральнай царкве сьв. Мікалая ўтварылася брацтва, пры якім існавала школа, дзе выкладаньне вялося на беларускай мове. На працягу 15921595 гадоў у ёй працаваў настаўнікам выдатны беларуска-ўкраінскі пэдагог і царкоўны дзяяч, гуманіст-асьветнік Л. Зізаній.

Царква сьв. Мікалая, у якой праваслаўныя аднавілі еднасьць з каталікамі

8 кастрычніка паводле старога стылю (18 — паводле новага стылю, на які перайшла Рэч Паспалітая) 1596 году на царкоўным Саборы, што праходзіў у царкве сьв. Мікалая, адбылося абвяшчэньне Берасьцейскай уніі, у выніку якой Праваслаўная Царква на тэрыторыі Рэчы Паспалітай (Кіеўская мітраполія) аднавіла еднасьць з Апостальскім Пасадам у Рыме. Адным з галоўных яе ініцыятараў быў колішні кашталян берасьцейскага замку, а потым біскуп Уладзімерскі і Берасьцейскі Іпаці Пацей — выдатны беларускі грамадзкі і рэлігійны дзяяч, багаслоў і пісьменьнік-палеміст. Для падтрымкі і пашырэньня ідэяў Уніі ў Берасьце з Папскай Грэцкай калегіі ў Рыме быў запрошаны знакаміты ў той час багаслоў грэк Пётар Аркудзі.

У ХІVХVIII стагодзьдзях у Берасьці існавалі касьцёлы і кляштары аўгустынаў, бэрнардынаў, брыгітак, дамініканаў, трынітарыяў, вуніяцкія цэрквы і манастыры. Ад 1615 году ў Берасьці зьявілася езуіцкая місія, пры якой з 1633 году дзейнічаў Берасьцейскі езуіцкі калегіюм. У ХVІІ ст. у калегіюме навучаўся, а потым быў намесьнікам рэктара беларускі філёзаф К. Лышчынскі, які за свой недапісаны трактат «Аб неіснаваньні Бога» (у другой, недапісанай частцы якога меў зьняпраўдзіць свае папярэднія тэзы) быў пакараны сьмерцю і спалены ў 1689 годзе на плошчы Старога Места ў Варшаве.

У 1648 годзе Берасьце разбурылі казакі Б. Хмяльніцкага[16], у гэты ж час адбыліся паўстаньні месьцічаў. У 1653 годзе ў Берасьці засядаў сойм Рэчы Паспалітай. За часамі Паўночнай вайны ў 1657 годзе места захапілі і спалілі швэды. Праз тры гады яго занялі маскоўскія войскі, якіх выбілі адтуль у 1661 годзе.

Выгляд цэнтру Берасьця ў XVII ст. (фрагмэнт гравюры Э. Дальбэрга) Умоўныя пазначэньні: A. Castellum — Замак; B. Templum Iesuilarum — Касьцёл езуітаў; C. Templum Parochiale — Фарны касьцёл; D. Templ. Graco-rum — Грэка-каталіцкая царква; E. Templ. Dominicanorum — Дамініканскі касьцёл; F. Coenob. Bernhardinorum — Кляштар бэрнардынаў; G. Synagogux Iudcorum — Сынагога.
Выгляд цэнтру Берасьця ў XVII ст. (фрагмэнт гравюры Э. Дальбэрга)
Умоўныя пазначэньні: A. Castellum — Замак; B. Templum Iesuilarum — Касьцёл езуітаў; C. Templum Parochiale — Фарны касьцёл; D. Templ. Graco-rum — Грэка-каталіцкая царква; E. Templ. Dominicanorum — Дамініканскі касьцёл; F. Coenob. Bernhardinorum — Кляштар бэрнардынаў; G. Synagogux Iudcorum — Сынагога.

У 16651666 гадох у месьце працавала мынца, якая за год выпусьціла медных шэлегаў (гэтак званых барацінак) на суму больш чым 2,5 мільёны злотых.

Берасьце спазнала значныя спусташэньні падчас Паўночнай вайны 17001721 гадоў, зруйнаванае места вызвалілі на чатыры гады амаль ад усіх дзяржаўных павіннасьцяў.

З ХVIII ст. існавала Берасьцейская грэка-каталіцкая эпархія, а ў 1726 годзе ўтварылася Берасьцейская рымска-каталіцкая эпархія.

У эканамічных адносінах места было галоўным рачным портам на Бугу, а ў канцы ХVIII ст. падскарбі А. Тызэнгаўз заснаваў тут суконную мануфактуру.

У 1792 годзе Берасьце на некаторы час зрабілася апорным пунктам Таргавіцкай канфэдэрацыі.

За часамі паўстаньня 1794 году расейскія акупацыяйныя войскі на чале з А. Суворавым разьбілі атрады паўстанцаў пад камандай Ю. Серакоўскага і захапілі места.

У складзе Расейскай імпэрыі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Пасьля трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай у 1795 годзе места апынулася ў складзе Расейскай імпэрыі. Расейскія ўлады скасавалі Магдэбурскае права, а само Берасьце, ранейшы цэнтар ваяводзтва, ператварылі ў павятовы горад.

Зьнішчэньне старога Берасьця пры будаўніцтве расейскай крэпасьці, малюнак Марціна Залеўскага (1840)

З 1799 году места ўваходзіла ў склад Літоўскай губэрні, а з 1801 — у Гарадзенскую губэрню.

Першыя пляны і праекты будовы крэпасьці на месцы старажытнага Берасьця зьявіліся ўжо адразу пасьля далучэньня места да Расейскай імпэрыі. З 30-х гадоў XIX-га стагодзьдзя ўлады Расейскай імпэрыі на месцы старога Берасьця будавалі крэпасныя пабудовы. Калі плян пабудаваньня крэпасьці быў адобраны, у Берасьці пачаліся частыя пажары, такім чынам аччысьцілі тэрыторыю на пабудову крэпасьці. Адзіным напамінаньнем пра стары Берасьце засталіся муры старога жаночага кляштару бэрнардынак.

Само места перанесьлі на дзьве з паловай вярсты на ўсход.

У 1817 годзе ў Берасьці было 17 мураваных і 446 драўляных будынкаў, а ў 1860 годзе — 55 мураваных і 757 драўляных.

З 70-х гадоў ХІХ ст. Берасьце зрабілася значным чыгуначным вузлом. Акрамя чыгункі, важную ролю ў жыцьці места адыгрываў рачны порт, толькі ў 1857 годзе гандлёвы абарот яго дасягаў амаль 1 млн рублёў.

З 9 (22) сьнежня 1917 па 3 сакавіка 1918 году ў Берасьці праходзілі мірныя перамовы паміж Савецкай Расеяй і Нямеччынай, у выніку чаго адбылося падпісаньне Берасьцейскага міру. 4 сакавіка 1918 урад Украінскай Народнай Рэспублікі абвясьціў места сваёй часткай, адначасна ад 25 сакавіка яно ўвайшло ў склад Беларускай Народнай Рэспублікі. Тэрыторыя Палесься зрабілася прадметам перамоваў паміж БНР і УНР[17]. 1 студзеня 1919 згодна з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі Берасьце ўвайшло ў склад Беларускай ССР, дзе зрабілася цэнтрам раёну[18].

У складзе міжваеннай Польскай Рэспублікі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

У 1919 годзе Берасьце занялі польскія войскі. 1 жніўня 1920 году места заняла Чырвоная Армія [19], але адступіла перад палякамі ў канцы таго ж месяцу. З 1921 году места фармальна ўвайшло ў склад Польшчы й зрабілася цэнтрам Палескага ваяводзтва.

За польскім часам у Берасьці працавалі чыгуначныя, швацкія, зброевая і мэханічныя майстэрні, тытунёвая фабрыка, гарэлачны завод акцыянэрнага таварыства «Познань», бровар «Карона», лесапільня, млын.

У студзені 1927 году тут адбыўся суд на групай дзеячоў КПЗБ, а ў 1930 годзе распачаўся працэс над польскай апазыцыяй, якая выступала супраць маршала Юзафа Пілсудзкага.

21 чэрвеня 1929 году й 29 лістапада 1933 году да Берасьця далучылі часткі гмін Косічы й Камяніца Жыравецкая[20][21].

Станам на 1936 год у месьце было 18 школаў, 5 гімназіяў, 3 кінатэатры, бібліятэка.

Часы Другой сусьветнай вайны[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Неўзабаве пасьля нападу нацысцкай Нямеччыны на Польскую Рэспубліку, гітлераўцы падыйшлі да Берасьця. 14 верасьня 1939 пачалося абарона крэпасьці польскім войскам, у ходзе якой былі адбітыя 7 нямецкіх атак, пры гэтым людзкія страты з боку абаронцаў склалі каля 40%. 17 верасьня польскія войскі адступілі на поўдзень у бок Тэрэспалю, у Берасьцейскай крэпасьці засталіся дабраахвотнікі. Яны пратрымаліся ўва ўмацаваньні да 27 верасьня, пасьпяхова адбіўшы некалькі нямецкіх і савецкіх атак.

Нягледзячы на тое, што Берасьцем-над-Бугам авалодалі немцы, згодна з пактам Молатава-Рыбентропа — сакрэтным пагадненьнем паміж фашысцкай Нямеччынай і камуністычным СССР пра разьмежаваньне сфэраў уплыву — 22 верасьня 1939 году места перайшло пад кіраваньне Чырвонай арміі. У гэты ж дзень у Берасьці адбыўся супольны савецка-нацысцкі парад, які прымалі нямецкі генэрал Гудэрыян і савецкі вайскавод Крывашэін. Падчас параду нямецкія і савецкія камандуючыя абмяняліся сьцягамі.

Па далучэньні да БССР 4 сьнежня 1939 году места зрабілася адміністрацыйным цэнтрам Берасьцейскай вобласьці.

22 чэрвеня 1941 году колішнія хаўрусьнікі напалі на СССР, першы ўдар прыйшоўся на Берасьце. Да 30 чэрвеня цягнулася арганізаваная абарона Берасьцейскай фартэцыі, пасьля чаго засталіся ізаляваныя агмені супраціву (большасьць зь якіх ліквідавалі на працягу наступнага тыдня) і адзінкавыя байцы. Апошні абаронца крэпасьці П. Гаўрылаў трапіў у палон 23 ліпеня.

Пад нямецкай акупацыяй Берасьце знаходзілася па 28 ліпеня 1944 году.

БССР і Рэспубліка Беларусь[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

8 траўня 1965 году Берасьцейскай крэпасьці было нададзена ганаровае званьне крэпасьць-герой, з уручэньнем ордэна Леніна і мэдаля «Залатая Зорка». У 19691971 гадох на тэрыторыі Берасьцейскай крэпасьці ўтварыўся мэмарыяльны комплекс.

У наш час Берасьце — адзін з шасьці абласных цэнтраў незалежнай Беларусі. Тут знаходзяцца Генэральныя кансуляты Рэспублікі Польшча, Расейскай Фэдэрацыі і Ўкраіны.

Адміністрацыйны падзел[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Раёны: Ленінскі, Маскоўскі.

Мікрараёны: Адамкова, Аркадыя, Бярозаўка, Валынка, Вулька, Вычулкі, Граеўка, Гузьні, Дуброўка, Задворцы Новыя, Задворцы Старыя, Кіеўка, Кавалёва, Кацін бор, Красны двор, Лысая гара, Паўднёвы, Плоска, Пугачова, Рэчыца, Трышын, Усход.

Панарамны здымак жылога раёну Берасьця
Панарамны здымак жылога раёну Берасьця

Насельніцтва[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  • XIX стагодзьдзе: 1860 — 19 343 чал.; 1880 — 33 607 чал. (20 804 муж. і 12 803 жан.), зь іх 6357 праваслаўных, 3286 каталікоў, 23 846 юдэяў, 95 эвангелістаў, 23 магамэтаніны[22]; 1889 — 41 615 чал. (21 508 муж. і 20 107 жан.), у тым ліку паводле стану: шляхты нашчадкавай і асабістай 206, духавенства праваслаўнага белага 25, каталіцкага 2, юдэйскага 2, грамадзянаў нашчадкавых і асабістых 19, купцоў 400, мяшчанаў 32 588, цэхавых 906, сялянаў усіх найменьняў 925, асаднікаў 12, рэгулярных войскаў 5011, бестэрміноваадпускных 811, адстаўных ніжніх чыноў 280 (зь іх сем’ямі), салдацкіх дзяцей 277 і замежных падданых 151 чал.; паводле веры: праваслаўных 7357, рымска-каталікоў 5888, пратэстантаў 223, юдэяў 27 005, магамэтанаў 1142 чал.[23]; 1897 — 46 500 чал.[24]
  • XX стагодзьдзе: 1907 — 46 181 чал.[25]; 1939 — 41 тыс. чал.; 1959 — 74 тыс. чал.; 1970 — 122 тыс. чал.[26]; 1985 — 230 тыс. чал.; 1991 — 277 тыс. чал.[27] 1998 — 297 тыс. чал.
  • XXI стагодзьдзе: 2006 — 301,4 тыс. чал; 2009 — 309 764[28]; 2014 — 330 947 чалавек[4].

Нацыянальны склад[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Нацыянальнасьць[29] Адсотак насельніцтва
1
Беларусы
75%
2
Расейцы
17%
3
Украінцы
6%
4
Палякі
1,3%
5
Жыды
0,15%

Адукацыя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

38 агульнаадукацыйных школаў, 2 агульнаадукацыйныя ліцэі, 6 гімназіяў.

Вышэйшыя навучальныя ўстановы:

Сярэднія спэцыяльныя навучальныя ўстановы:

Прафэсійна-тэхнічныя навучальныя ўстановы:

Культура[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

У Берасьці дзейнічае тэатар драмы і музыкі, лялечны тэатар, кінатэатар «Беларусь», праходзіць міжнародны тэатральны фэстываль «Белая вежа» і фэстываль беларускага нацыянальнага кіно. У рэпэртуары Берасьцейскага лялечнага тэатру сёньня каля 30 спэктакляў для дзяцей і сем’яў.

Спорт[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

У горадзе дзейнічаюць 18 дзіцяча-юнацкіх спартовых школ. Берасьцейскі лядовы палац спорту. У мікрараёне Кіеўка разьмешчаны стадыён «Лякаматыў». У абласным спартовым комплексе «Берасьцейскі» адбываюцца трэнаваньні і гульні футбольнага клюбу Берасьце. Найбольшую славу гораду прынёс гандбольны клюб БГК імя Мяшкова. Легкаатлетка зь Берасьця Юлія Несьцярэнка стала алімпійскай чэмпіёнкай у бегу.

Эканоміка[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Берасьце — буйны прамысловы цэнтар Беларусі. Сёньня ў горадзе дзейнічае звыш за 50 прадпрыемстваў прамысловасьці. У Берасьці працуюць электрамэханічны і электралямпавы заводы, завод газавага абсталяваньня «Брэстгазаапарат», прадпрыемства «Цветатрон» па вытворчасьці мікраэлектронікі, прадпрыемствы лёгкай і харчовай прамысловасьці.

Транспарт[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Берасьцейскі чыгуначны вакзал

Берасьце зьяўляецца адным з найважнейшых транспартных вузлоў Беларусі. У 1981 годзе ў Берасьці зьявіліся першыя тралейбусы, на сёньняшні дзень колькасьць тралейбусных маршрутаў гораду дасягнула васьмі.

За 12 кілямэтраў на паўночны ўсход ад Берасьця знаходзіцца аэрапорт Брэст (міжнародны код — BQT), які быў уведзены ў эксплюатацыю ў 1976 годзе. У 1986 годзе Берасьцейскаму аэрапорту нададзены статус міжнароднага, магчымы пасажырапаток складае 400 чалавек у гадзіну.

Турыстычная інфармацыя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Берасьце — пэрспэктыўны цэнтар турызму Беларусі міжнароднага значэньня[30].

З савецкіх часоў сымбалем гораду стаў мэмарыяльны комплекс «Берасьцейская крэпасьць», урачыстае адкрыцьцё якога адбылося 25 верасьня 1971. Пабудова мэмарыялу ажыцьцяўлялася пад кіраўніцтвам народнага архітэктара СССР У. А. Караля.

Берасьцейская крэпасьць на купюры ў 50 рублёў

Музэі: Археалягічны музэй «Берасьце», Берасьцейскі абласны краязнаўчы музэй, Музэй абароны Берасьцейскай крэпасьці, музэй «Выратаваныя мастацкія каштоўнасьці», Музэй гісторыі горада Берасьця, Мастацкі музэй Берасьця, музэй чыгуначнай тэхнікі, музэй «5 форт» (у пэрспэетыве — музэй «Гісторыя фартыфікацыі і ўзбраеньня»), музэй авіяцыі і касманаўтыкі (у мікрараёне Ўсход).

Выдатныя мясьціны[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  • Берасьцейская крэпасьць (XIX ст.)
  • Гістарычная забудова (XIX — 1-я пал. XX ст.; фрагмэнты)
  • Чыгуначны вакзал Берасьце-Цэнтральны (1886, рэканструяваны 1922-1929, 1953-1956, 1994)
  • Сакральныя збудаваньні:
    • Грэка-каталіцкія: царква Сьвятых Пятра й Паўла і манастыр базылянаў (XVIII ст., руіны г.зв. Белага палацу)
    • Праваслаўныя: сабор Сьвятога Мікалая (гарнізонная царква, пабудаваная ў 1856—1879 гг. на месцы касьцёлу Найсьвяцейшай Тройцы ордэна аўгустынаў, перабудаваная ў міжваенны час у гарнізонны касьцёл, а ў 1939—1941 — у гарнізонны клюб), катэдральны сабор Сьвятога Сімеона Стоўпніка (1865—1868), царква Сьвятога Мікалая (1904—1906).
    • Пратэстанцкія: лютэранская кірха (1938)
    • Рымска-каталіцкія: касьцёл Узвышэньня Сьвятога Крыжа (XIХ ст.), касьцёл сьвятога Язэпа, кляштар бэрнардынак (XVIII ст., руіны).
  • Могілкі: Балахоўскія, Каталіцкія, Трышынскія(pl), Гарнізонныя.

Страчаная спадчына[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Раён бэрнардынскіх кляштараў да зьнішчэньня расейскімі ўладамі
  • Берасьцейскі замак (Х ст.)
  • Берасьцейская ратуша
  • Сакральныя пабудовы:
    • Грэка-каталіцкія: царква сьв. Мікалая (катэдральная) (XIVXV стагодзьдзі, гр.-кат. з 1596, перабудавана), царква сьв. Міхала Арханёла, царква Сьвятой Тройцы, манастыр базылянаў і царква сьв. Пятра і Паўла («Белы палац»)
    • Праваслаўныя: царква сьв. Пятра (XIII ст.), манастыр Пачэснага Крыжа (пазьней — гр.-кат.), манастыр Раства Найсьвяцейшай Багародзіцы, царква сьв. Мікалая (XIVXV стагодзьдзі, правасл. да 1596)
    • Рымска-каталіцкія: касьцёл Беззаганнага Зачацьця Найсьвяцейшай Панны Марыі і кляштар бэрнардынак (XVIII ст.), касьцёл Езуса і сьв. Казімера і калегіюм езуітаў (XVII—XVIII стагодзьдзі), касьцёл і кляштар брыгітак (1751), касьцёл Сьвятой Тройцы і кляштар аўгустынаў (1672), касьцёл сьв. Барбары і кляштар трынітарыяў (1761), парафіяльны касьцёл Сьвятога Крыжа і Сьвятой Ганны (Фара Вітаўта, 1412), касьцёл сьв. Сафіі і кляштар дамініканаў (XVII ст.), касьцёл сьв. Яна Хрысьціцеля і кляштар бэрнардынаў (1680)
    • Юдэйскія: сынагога Вялікая(pl) (XVI ст.), сынагога харальная(pl) (ХІХ ст., падмуркі выкарыстаны для пабудовы кінатэатру «Беларусь»)

Галерэя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Пэрсаналіі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Ураджэнцы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Знакамітыя жыхары гораду[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  • Уладзімер Базан (19561997) — дзяяч беларускага адраджэнскага руху, мастак творчай суполкі «Пагоня», калекцыянэр, выдавец і палітык
  • Адольф Бон (18901944) — грамадзка-палітычны дзяяч у міжваеннай Польшчы, адзін лідэраў сялянскага руху, пасол на Сойм, настаўнік, каапэратар
  • Лукаш Дзекуць-Малей (18881955) — беларускі рэлігійны і грамадзка-культурны дзяяч, настаўнік, дзяяч БНР на Гарадзеншчыне, перакладчык Бібліі на беларускую мову, пратэстанцкі прапаведнік, выдавец
  • Лявон Доўбуш (19352002) — беларускі мастак [31]
  • Уладзімер Калесьнік (19221994) — беларускі пісьменьнік і літаратурны крытык, пэдагог, грамадзка-палітычны дзяяч
  • Рафал Каліноўскі (18351907) — інжынэр, адзін з будаўнікоў фартэцыі ў Берасьці, настаўнік, удзельнік паўстаньня 1863-64 гг., манах-кармэліт, каталіцкі сьвяты
  • Мікалай Кузьміч (нар. 1950) — мастак-ювэлір, які стварыў копію Крыжа сьв. Эўфрасіньні Полацкай, заслужаны дзяяч мастацтваў Рэспублікі Беларусь
  • Уладзімер Солтан (19531997) — беларускі кампазытар, ляўрэат Дзяржаўнай прэміі Беларусі, стваральнік знакамітай опэры «Дзікае паляваньне караля Стаха» (1989)
  • Алекса Старажэнка (18051874) — украінскі пісьменьнік, этнограф, чыноўнік па асаблівых даручэньнях пры Міністэрстве ўнутраных справаў, правадыр дваранства Берасьцейскага павету
  • Адам Трыпус (1895(?)—1965) — беларускі вайсковец і настаўнік, грамадзка-палітычны дзяяч часоў БНР
  • Антон Ус (18941980) — беларускі мастацтвазнаўца, прафэсар, грамадзка-палітычны дзяяч, сябар Якуба Коласа
  • Мікалай Чураба (19141998) — беларускі мастак, харыст-тэнар, пэдагог

Глядзіце таксама[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Крыніцы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  1. ^ а б А. І. Жураўскі. Старадаўнія назвы гарадоў Беларусі // «Навіны Беларускай акадэміі» № 31 (660), 14 жніўня 1992. С. 3—5.
  2. ^ назэта "Вячэрні Берасьце", артыкул ад 15.10.2014
  3. ^ Адзіны рэестр адміністрацыйна-тэрытарыяльных і тэрытарыяльных адзінак Рэспублікі Беларусь (лічба атрымана ў сярэдзіне 2010 г.)
  4. ^ а б в [1](рас.) Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь
  5. ^ Бушлякоў Ю., Вячорка В., Санько З., Саўка З. Беларускі клясычны правапіс. Збор правілаў. Сучасная нармалізацыя. — Вільня—Менск, 2005. С. 24.
  6. ^ Жучкевич В. А. Краткий топонимический словарь Белоруссии. — Мн.: Изд-во БГУ, 1974. С. 36.
  7. ^ Брэст // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 2: Беліцк — Гімн / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: Б. І. Сачанка (гал. рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 1994. С. 85.
  8. ^ Павел Дайлід. Берасце, Брэст-Літоўск, Брэст-над-Бугам, Брэст… // «Газета для вас» № 712, 20 жніўня 2009.
  9. ^ а б Віктар Мухін. Спрадвечныя назовы // «Студэнцкая думка», ?.
  10. ^ Вельбарская культура
  11. ^ Ю. В. Кухаренко. Полесье и его место в процессе этногенеза славян. (По материалам археологических исследований)
  12. ^ Берасце // Цітоў А. Геральдыка беларускіх местаў (XVI — пачатак XX ст.). — Мн.: Полымя, 1998.
  13. ^ Валерый Грынявецкі. Берасце // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 1: Абаленскі — Кадэнцыя. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. С. 313.
  14. ^ Steponas Maculevičius, Doloresa Baltrušiene. Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo. — Kaunas: Kraštotvarka, 1999. ISBN 9986-892-34-1. — S. 32.
  15. ^ Брэст // Нашы гарады: грамадска-палітычнае даведачнае выданне / У. А. Малішэўскі, П. М. Пабока. — Мн.: Народная асвета, 1991.
  16. ^ Валерый Грынявецкі. Берасце // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 1: Абаленскі — Кадэнцыя. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. С. 314.
  17. ^ Валянціна Лебедзева. Дыпламатычная місія БНР у перамовах з Украінай (1918 г.) // Беларускі Гістарычны Зборнік — Białoruskie Zeszyty Historyczne nr 15.
  18. ^ У якіх межах былі абвешчаныя Беларуская Народная Рэспубліка і БССР? // 150 пытанняў і адказаў з гісторыі Беларусі / Уклад. Іван Саверчанка, Зьміцер Санько. — Вільня: Наша Будучыня, 2002.— 238 с. ISBN 9986-9229-6-1.
  19. ^ Kronika powstań polskich 1794—1944. — Warszawa: Wydawnictwo Kronika, 1994. ISBN 83-86079-02-9. — S. 360.
  20. ^ Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 31 maja 1929 r. o rozszerzeniu granic miasta Brześcia n/Bugiem w powiecie brzeskim, województwie poleskiem, Dz. U. Nr 43, poz. 354(пол.)
  21. ^ Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 15 listopada 1933 r. o rozszerzeniu granic miasta Brześcia n/Bugiem w powiecie brzeskim, województwie poleskiem, Dz. U. Nr 93, poz. 716(пол.)
  22. ^ Brześć Litewski // Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich(пол.). Tom I: Aa — Dereneczna. — Warszawa, 1880. S. 402.
  23. ^ Брест-Литовск // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). СПб, 1890—1907.
  24. ^ Брэст // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 2: Беліцк — Гімн / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: Б. І. Сачанка (гал. рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 1994. С. 86.
  25. ^ Brześć-Lit. // Napoleon Rouba. Przewodnik po Litwe i Białejrusi. — Wilno, 1909; — Gdańsk, 1995.
  26. ^ Брест // Большая советская энциклопедия, 3-е изд.: в 30 т. / Гл. ред. А.М. Прохоров. — М.: Сов. энциклопедия, 1969—1978.
  27. ^ Брест // Большой энциклопедический словарь / Гл. ред. В. П. Шишков. — М.: НИ «Большая Российская энциклопедия», 1998. — 640 с.: ил. ISBN 5-85270-262-5.
  28. ^ Перепись населения — 2009. Брестская область(рас.) Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь
  29. ^ Крыніца
  30. ^ Брест // Туристская энциклопедия Беларуси / редкол. Г. П. Пашков [и др.]; под общ. ред. И. И. Пирожника. — Мн., 2007.
  31. ^ Леонтий Андреевич Довбуш

Літаратура[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Вонкавыя спасылкі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Commons-logo.svg  Берасьцесховішча мультымэдыйных матэрыялаў