Амстэрдам

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі
Перайсьці да: навігацыі, пошуку
Амстэрдам
нід. Amsterdam
Амстэрдам
Wapen van Amsterdam.svg Flag of Amsterdam.svg
Герб Амстэрдаму Сьцяг Амстэрдаму
Краіна: Нідэрлянды
Правінцыя: Паўночная Галяндыя
Плошча: 219,07 км²
Насельніцтва (2010)
колькасьць: 780 152 чал.
шчыльнасьць: 3561,2 чал./км²
Часавы пас: UTC+1
летні час: UTC+2
Тэлефонны код: +31 020
Паштовы індэкс: 1000-1098
Паштовыя індэксы: 1011—1109
Геаграфічныя каардынаты: 52°22′23″ пн. ш. 4°53′32″ у. д. / 52.37306° пн. ш. 4.89222° у. д. / 52.37306; 4.89222Каардынаты: 52°22′23″ пн. ш. 4°53′32″ у. д. / 52.37306° пн. ш. 4.89222° у. д. / 52.37306; 4.89222
Амстэрдам на мапе Нідэрляндаў
Амстэрдам
Амстэрдам
Амстэрдам
Commons-logo.svg Галерэя здымкаў у Вікісховішчы
http://www.amsterdam.nl/

Амстэрда́м (па-нідэрляндзку: Amsterdam) — сталіца і найбуйнейшы горад Нідэрляндаў. Месьціцца ў правінцыі Паўночная Галяндыя на захадзе краіны ў вусьці рэк Амстэл і Эй. Амстэрдам злучаны з Паўночным морам каналам. Па стане на канец вясны 2009 году насельніцтва муніцыпалітэту Амстэрдам складала 761 395 жыхароў, а разам з прыгарадамі (гарадзкая акруга) — 2,2 мільёну чалавек. Назва гораду ўтварылася ад складаньня дзьвюх словаў: Амстэл і дам. Амстэл — гэта рака, на якой месьціцца горад, а дам азначае ў перакладзе «дамба». У XII стагодзьдзі гэта была невялічкая рыбацкая вёска, але ў часы найвышэйшага разьвіцьця Нідэрляндаў Амстэрдам стаў адным са значных партоў у сьвеце й буйным гандлёвым цэнтрам.

Горад зьяўляецца месцам канцэнтрацыі розных культураў — на красавік 2009 году тут пражывалі прадстаўнікі 177 нацыянальнасьцяў. Амстэрдам таксама зьяўляецца фінансавай і культурнай сталіцай Нідэрляндаў. У горадзе месьцяцца офісы 7 з 500 найбуйнейшых сусьветных кампаніяў, як то Філіпс і ING. Таксама ў цэнтры гораду знаходзіцца найстарэйшая ў сьвеце фондавая біржа. Мноства славутасьцяў, як то Рэйксмюзэўм, Музэй Вінцэнта ван Гога, Эрмітаж на Амстэле, квартал чырвоных ліхтароў штогод прывабліваюць у горад каля 4,2 мільёну турыстаў.

Гісторыя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Амстэрдам паводле выявы 1544 году
Плошча Дам напрыканцы XVII стагодзьдзя
На адным з каналаў Амстэрдама каля 1900 году

Самыя раньнія зьвесткі аб паселішчы пад назовам «Амстэрдам» датуюцца 27 кастрычнікам 1275 году, калі чалавек, які пабудаваў мост з плацінай праз раку Амстэл, быў вызвалены ад выплаты падаткаў на мост графам Флёрысам V[1]. Сэртыфікат апісваў жыхароў, як людзей, што жывуць каля «дамбы на рацэ Амстэл» (нід. Amestelledamme)[2]. Да 1327 году горад прыняў канчатковую назву Амстэрдам. Заснаваны Амстэрдам адносна нядаўна ў параўнаньні са значна старэйшымі нідэрляндзкімі гарадамі, як то Нэймэген, Ратэрдам і Утрэхт. У кастрычніку 2008 году, гістарычны географ Крыс дэ Бонт выказаў здагадку, што землі вакол Амстэрдаму былі мэліяраваны яшчэ ў канцы X стагодзьдзя. Гэта не абавязкова азначае, што мэліярацыя праводзілася з мэтай заснаваньня паселішча, а, магчыма, дзеля здабычы торфу, які выкарыстоўваўся як паліва[3].

Амстэрдам атрымаў гарадзкія правы, гэтак званае магдэбурскае права, у 1300 альбо 1306 гадох[4]. З XIV стагодзьдзя, Амстэрдам квітнеў, у асноўным дзякуючы гандлю з Ганзэйскім зьвязам. З 1345 году горад зьяўляўся цэнтрам пілігрымства да прыняцьця Нідэрляндамі пратэстанцтва[5]. У XVI стагодзьдзі галяндцы паўсталі супраць караля Гішпаніі Філіпа II і ягоных намесьнікаў. Асноўнымі прычынамі паўстаньня было ўвядзеньне новых падаткаў і рэлігійнага перасьледу пратэстантаў гішпанскай інквізыцыяй. Паўстаньне ператварылася ў Васьмідзесяцігадовую вайну, якая ў канчатковым выніку прывяла краіну да незалежнасьці[6]. Моцна паўплываў на посьпех галяндзкага паўстаньня Вільгельм Аранскі, а ўтвораная галяндзкая рэспубліка стала вядомай сваёй адноснай рэлігійнай талерантвасьцю. Габрэі зь Пірэнэйскага паўвострава, гугеноты з Францыі, буйныя купцы й друкары з Фляндрыі, а таксама эканамічныя й рэлігійныя ўцекачы з тэрыторыяў, якія кантраляваліся Гішпаніяй знайшлі прытулак у Амстэрдаме.

XVII стагодзьдзе лічыцца залатым стагодзьдзем Амстэрдама, на працягу якога ён стаў самым замож горадам у сьвеце[7]. Судны адплывалі з Амстэрдаму ў Балтыйскае мора, Паўночную Амэрыку й Афрыку, а таксама ў сучасную Інданэзію, Індыю, Шры-Ланку й Бразылію, якія лічыліся аднымі з галоўных рэгіёнаў гандлёвай сеткі. Амстэрдамскія купцы мелі важкі адсотак у абедзьвюх гандлёвых кампаніях: Галяндзкай Ост-Індзкай і Галяндзкай Вэст-Індзкай. Гэтыя кампаніі набылі значныя заморскія ўладаньні, якія пазьней сталі нідэрляндзкімі калёніямі. Амстэрдам быў самым важным цэнтрам Эўропы па адгрузцы тавараў і быў вядучым фінансавым цэнтрам сьвету[7]. У 1602 годзе ў Амстэрдаме кампаніяй Галяндзкай Ост-Індыі быў адчынены офіс, які стаў першай фондавай біржай у сьвеце па гандлі ўласных акцыяў[8].

Амстэрдам страціў больш за 10% свайго насельніцтва ад чумы ў 16231625, а затым у 16351636, 1655 і 1664 гадох. Тым ня менш, насельніцтва Амстэрдама стала расло ў XVII стагодзьдзі, дзякуючы вялікаму прытоку іміграцыі й павялічылася з 50 тыс. да 200 тыс.[9]

Росквіт Амстэрдама зьнізіўся ў XVIII і пачатку XIX стагодзьдзяў. Войны Галяндзкай рэспублікі супраць Ангельшчыны й Францыі зрабілі сваю справу. Падчас напалеонаўскіх войнаў, значэньне Амстэрдама дасягнула сваёй ніжняй кропкі, а Галяндыя ўвайшла ў склад Францускай імпэрыі, але пазьнейшае стварэньне Злучанага Каралеўства Нідэрлянды ў 1815 годзе стала паваротнай кропкай у справе незалежнасьці гораду й рэгіёну.

Канчатак XIX стагодзьдзя часам называюць другім залатым стагодзьдзем Амстэрдама[10]. Новыя музэі, вакзал і Канцэртгебаў былі пабудаваныя менавіта ў гэтыя часы. Акрамя таго горад заглынула прамысловая рэвалюцыя. У гэтыя часы быў пабудаваны Амстэрдам-Райнскі канал, які даў магчымасьць злучыць Амстэрдам напрамую з Райнам, таксама быў пабудаваны й канал, які злучаў горад з Паўночным морам. Абодва праекты значна палепшылі гандаль з астатняй Эўропай і сьветам. У 1906 годзе Джозэф Конрад даў кароткае апісаньне Амстэрдама як марскога курорта. Неўзабаве перад Першай сусьветнай вайной горад пачаў пашырацца, дзякуючы будаўніцтву новых прыгарадаў. Нягледзячы на тое, што Нідэрлянды захоўвалі нэўтралітэт у гэтай вайне, Амстэрдам пакутаваў з-за недахопу харчаваньня й мазуту. Недахоп выклікаў масавыя бунты, у якіх некалькі чалавек былі забітыя, яны атрымалі назоў «Бульбяных бунтаў». Людзі рабавалі крамы й склады, дзеля атрыманьня прадуктаў харчаваньня[11].

Нямеччына ўварвалася ў Нідэрлянды 10 траўня 1940 году і ўзяла пад свой кантроль краіну. Некаторыя грамадзяне Амстэрдама хавалі габрэяў, тым самым падвяргаючы сябе й сваі сем’і высокай рызыкі адпраўленьня за краты альбо ў канцэнтрацыйныя лягеры, ў якія былі дэпартаваны звыш за 100 тысячаў галяндзкіх габрэяў. Напрыканцы Другой сусьветнай вайны, сувязь з астатняй часткай краіны была страчана, з-за чаго ў горадзе пачаўся голад. Многія грамадзяне зьехалі ў вёску, астанія харчаваліся сабакамі, коткамі, цукровымі буракамі й цыбулінамі тульпанаў, каб застацца ў жывых[12]. Большасьць дрэваў у Амстэрдаме было высечана на паліва.

Многія новыя прыгарады, як то Осдарп, Сьлётэваарт, Сьлётэрмэер й Гэўзэнвэлд, былі пабудаваны ў гады пасьля Другой сусьветнай вайны[13]. Гэтыя прыгарады зьмяшчаюць шмат грамадзкіх паркаў і маюць шырокія й адкрытыя прасторы. З-за вайны й іншых інцыдэнтаў XX стагодзьдзя, амаль увесь цэнтар гораду прыйшоў у непрыдатнасьць. Многія палітыкі й іншыя ўплывовыя асобы выказвалі пляны перабудовы большай часткі гораду. Таксама існаваў рост попыту на офісныя будынкі й будаўніцтва новых аўтамабільным дарог[14]. Амстэрдамскі мэтрапалітэн быў адчынены ў 1977 годзе.

Геаграфія[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Амстэрдам разьмешчаны на паўночным захадзе Нідэрляндаў. Рака Амстэл, працякаючы праз цэнтар гораду, утварае сетку каналаў і праток, акрамя гэтага, асобным каналам горад злучаны з Паўночным морам, пры гэтым знаходзячыся на вышыні 2 мэтраў ніжэй за ўзровень мора. Тэрытарыяльна Амстэрдам знаходзіцца блізка да правінцыяў Утрэхт і Флевалянд. Амстэрдам — высока ўрбанізаваны горад. Шчыльнасьць насельніцтва 4457 чалавек на квадратны кілямэтар. Паркі складаюць 12% плошчы гораду. Моцная ўрбанізацыя практычна зьнішчыла натуральны ляндшафт гораду.

Плошча гораду — 219,07 км² (54,1 км² вады).

Клімат[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Амстэрдам мае марскі клімат, дзякуючы блізкасьці да Паўночнага мора на захадзе, зь перавагай заходніх вятроў. Зіма досыць мяккая, маразы ў асноўным адбываюцца падчас усходніх альбо паўночна-ўсходніх вятроў збоку эўрапейскага кантынэнта. З-за таго, што Амстэрдам акружаны з трох бакоў буйнымі вадаёмамі, а таксама з-за гарадзкога цеплавога эфэкту, тэмпэратура начамі рэдка апускаецца ніжэй за —5 °C, але часам тэмпэратура можа дасягаць і —12 °C у Гільвэрсуме, які знаходзіцца ў 25 км на поўдзень ад Амстэрдаму. Лета ўмерана цёплае, але зрэдку гарачае. Дні западкамі зьяўляюцца амаль агульнымі, у сярэднім 186 такіх дзён назіраецца ў годзе. Сярэднегадавая колькасьць ападкаў для Амстэрдаму складае 833 мілімэтраў[15]. Большая частка ападкаў выпадае ў выглядзе дажджу альбо кароткачасовых дажджышчаў. Воблачная й вільготныя дні зьяўляюцца звычайнымі ў прахалодныя месяцы з кастрычніка па сакавік.

Nuvola apps kweather.svg Кліматычныя зьвесткі для Амстэрдаму Weather-rain-thunderstorm.svg
Паказьнік Сту Лют Сак Кра Тра Чэр Ліп Жні Вер Кас Ліс Сьн Год
Абсалютны максымум t, °C 14 16 21 27 29 32 32 34 28 25 18 15 34
Сярэдні максымум t, °C 5,4 6,0 9,2 12,4 17,1 19,2 21,4 21,8 18,4 14,1 9,2 6,5 13,4
Сярэдняя t, °C 3,1 3,3 6,2 9,2 13,1 15,6 17,9 17,5 14,5 10,7 6,7 3,7 10,1
Сярэдні мінімум t, °C 0,5 0,2 2,4 4,0 7,8 10,4 12,5 12,3 10,2 7,0 3,9 1,9 6,1
Абсалютны мінімум t, °C −16 −14 −8 −4 −1 3 4 6 2 −1 −7 −14 −16
Норма ападкаў, мм 69,6 56,2 66,8 42,3 61,9 65,6 81,1 72,9 78,1 82,8 79,8 75,7 832,8
Крыніца: Meteo Consult

Сьцяг і герб[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Герб Амстэрдаму

Тры крыжы Сьвятога Андрэя пазначаюць тры вартасьці гораду: мужнасьць, цьвёрдасьць і літасьць. Народная традыцыя таксама зьвязвае гэтыя тры крыжы з трыма пагрозамі гэтаму гораду: вадой, агнём і эпідэміяй.

Герб Амстэрдаму складаецца з трох крыжоў Сьвятога Андрэя (хоць заступнікам гораду лічыцца Сьвяты Мікалай, таксама гэтыя крыжы зьяўляецца састаўной часткай сьцяга). Таксама на гербе прысутнічае Аўстрыйская імпэратарская карона. У 1489 годзе Максімілян I ва ўдзячнасьць за заслугі і займы дараваў права Амстэрдаму ўпрыгожыць свой герб каралеўскай каронай, у 1508 годзе пасьля каранацыі Максыміліяна I імпэратара Сьвяшчэннай Рымскай імпэрыі яна была замененая на імпэратарскую. У XVII стагодзьдзі яна была ізноў замененая на карону Рудольфа II. Львы зьявіліся на гербе ў XVI стагодзьдзі, калі Нідэрлянды былі рэспублікай.

Эканоміка[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Зёйдас — бізнэсовы цэнтар Амстэрдаму

Амстэрдам зьяўляецца фінансавай і бізнэсовай сталіцай Нідэрляндаў[16]. Горад у цяперашні час зьяўляецца адным з цэнтраў міжнароднага бізнэсу. У Эўропе па гэтаму паказчыку Амстэрдам займае пятае месца, прайграючы толькі Лёндану, Парыжу, Франкфурту й Барсэлёне[17]. Многія буйныя карпарацыі й банкі маюць свае штаб-кватэры ў Амстэрдаме, у тым ліку Каралеўскі банк Шатляндыі, Akzo Nobel, Heineken International, ING Group, Ahold, TomTom, Delta Lloyd Group і Philips. Штаб-кватэра кампаніі KPMG International знаходзіцца ў суседнім Амстэлвіне, дзе многія кампаніі месьцяцца з-за таго, што навакольныя супольнасьці дазваляюць мець поўную ўласнасьць на зямлю, у адрозьненьне ад сыстэмы арэнды зямлі ў Амстэрдаме.

Нягледзячы на тое, што шматлікія невялікія офісы па-ранейшаму знаходзіцца ў старым горадзе на каналах, кампаніі ўсё часьцей перамяшчаюцца за межы цэнтру гораду. Дзякуючы гэтаму паўднёвы раён Зёйдас стаў новым фінансавым і юрыдычным цэнтрам гораду[18]. Пяць найбуйнейшых юрыдычных фірмаў Нідэрляндаў, вялікая колькасьць галяндзкіх філіялаў буйных кансалтынгавых фірмаў, як то Boston Consulting Group і Accenture, а таксама Амстэрдамскі міжнародны гандлёвы цэнтар разьмешчаны ў Зёйдасе.

Акрамя таго існуюць яшчэ тры іншыя больш дробныя фінансавыя раёны ў Амстэрдаме. Першы зь іх знаходзіцца ў навакольлях чыгуначнага вакзалу Сьлётэрдайку, дзе некалькі газэтаў, як то De Telegraaf, маюць свае офісы. Тут жа знаходзяцца муніцыпальная грамадзкая транспартная кампанія «Gemeentelijk Vervoersbedrijf» і галяндзкі падатковы орган «Belastingdienst». Другі фінансавы раён знаходзіцца ў навакольлях Амстэрдам Арэны. Трэці ў навакольлях чыгуначнага вакзалу Амстэл. Самы высокі будынак Амстэрдаму, Вежа Рэмбранта, у якой знаходзіцца штаб-кватэра кампаніі Philips, таксама месьціцца ў гэтым раёне[19][20].

Амстэрдамская фондавая біржа (AEX), якая ў цяперашні час ёсьць часткай Euronext, зьяўляецца найстарэйшай фондавай біржай у сьвеце й адной з найбуйнейшых у Эўропе. Яна разьмешчаны побач з плошчай Дам у самым цэнтры гораду.

Транспарт[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Грамадзкі транспарт[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Амстэрдам мае добра разьвітую сыстэму грамадзкага транспарта. У горадзе дзейнічае мэтрапалітэн, традыцыйныя й хуткасныя трамваі, аўтобусная сетка й паромныя пераправы праз раку Эй. Увесь гарадзкі грамадзкі транспарт знаходзіцца пад кіраваньнем арганізацыі GVB (Gemeentevervoerbedrijf, гэта значыць муніцыпальнае транспартнае прадпрыемства). Прыгарадныя аўтобусы, якія злучаюць Амстэрдам з навакольлямі, прыналежаць іншым апэратарам, у прыватнасьці Arriva й Connexxion.

Паветраны транспарт[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Аэрапорт Схіпхол знаходзіцца ў 20 хвілінах цягніком ад цэнтральнага вакзалу. Гэта найбуйнейшы аэрапорт Нідэрляндаў і чацьверты па велічыні аэрапорт Эўропы. Ён быў пабудаваны ў 1916 годзе на месцы асушанага Гарлемскага возера. Схіпхол мае шэсьць узьлётна-пасадкавых палос, у цяперашні час распрацоўваюцца пляны па ягоным пашырэньні.

Музыка[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

У Амстэрдаме знаходзіцца адна з найвядомейшых канцэртовых заляў сьвету — Канцэртгебаў (па-нідэрляндзку: Concertgebouw). Яна ёсьць сядзібай Каралеўскага аркестру Канцэртгебаў. Ад 2004 году галоўным дырыгентам гэтага аркестру зьяўляецца Марыс Янсанс.

Крыніцы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  1. ^ Berns, Jan; Daan, Jo (1993). «Hij zeit wat: de Amsterdamse volkstaal». The Hague: BZZTôH. ст. 91. ISBN 90-6291-756-9. (нід.)
  2. ^ «The toll privilege of 1275 in the Amsterdam City Archives» Stadsarchief.amsterdam.nl. (анг.)
  3. ^ «Amsterdam 200 jaar ouder dan aangenomen». Nu.nl. (нід.)
  4. ^ «De geschiedenis van Amsterdam». Municipality of Amsterdam. (нід.)
  5. ^ «Mirakel van Amsterdam». Trouw.nl (нід.)
  6. ^ «Eighty Years' War». Leiden University (нід.)
  7. ^ а б E. Haverkamp-Bergmann, Rembrandt; The Night Watch (New Jersey: Princeton University Press, 1982), ст. 57 (анг.)
  8. ^ The oldest share (анг.)
  9. ^ Geography, climate, population, economy, society. J.P.Sommerville (анг.)
  10. ^ «Amsterdam through the ages -A medieval village becomes a global city» (анг.)
  11. ^ «Aardappeloproer – Legermuseum» (нід.)
  12. ^ «Kou en strijd in een barre winter». NOS. (нід.)
  13. ^ «Stadsdeel Slotervaart – Geschiedenis». Municipality Amsterdam. (нід.)
  14. ^ «Stadsherstel Missie/Historie». Stadsherstelamsterdam.nl/
  15. ^ Nieuwe normaal 1981–2010. Meteo Consult (нід.)
  16. ^ Amsterdam – Economische Zaken. ez.amsterdam.nl (нід.)
  17. ^ European Cities Monitor 2007. (нід.)
  18. ^ Zuidas. (нід.)
  19. ^ Rembrandt Tower. emporis.com (анг.)
  20. ^ Philips (нід.)

Вонкавыя спасылкі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Commons-logo.svg  Амстэрдамсховішча мультымэдыйных матэрыялаў