Атэны

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі
Перайсьці да: навігацыі, пошуку
Атэны
Атэны
Athens seal.png
Герб Атэнаў
Краіна: Грэцыя
Правінцыя: Атыка
Плошча: 38,964 км²
Вышыня: 70—338 м н. у. м.
Насельніцтва (2011)
колькасьць: 664 046 чал.
шчыльнасьць: 17 042,55 чал./км²
Часавы пас: UTC+2
летні час: UTC+3
Тэлефонны код: 21
Паштовыя індэксы: 10x xx, 11x xx, 120 xx
Нумарныя знакі: Yxx, Zxx, Ixx
Геаграфічныя каардынаты: 37°58′ пн. ш. 23°43′ у. д. / 37.967° пн. ш. 23.717° у. д. / 37.967; 23.717Каардынаты: 37°58′ пн. ш. 23°43′ у. д. / 37.967° пн. ш. 23.717° у. д. / 37.967; 23.717
Атэны на мапе Грэцыі
Атэны
Атэны
Атэны
Commons-logo.svg Галерэя здымкаў у Вікісховішчы
www.cityofathens.gr

Атэ́ны (па-грэцку: Αθήνα) — сталіца і найбуйнейшы горад Грэцыі. Разьмяшчаецца ў Цэнтральнай Грэцыі й зьяўляецца эканамічным, культурным і адміністрацыйным цэнтрам краіны. У раёне Атэнаў пражывае да 3,7 мільёну чалавек, што складае 1/3 ад агульнай колькасьці насельніцтва Грэцыі. Такім чынам на 1 км² прыходзіцца 8160 чалавек. Вышыня цэнтру гораду над узроўнем мора складае 20 мэтраў, у той час як рэльеф тэрыторыі гораду вельмі разнастайны, з раўнінамі і гарамі. Тэрыторыя Атэнскай аглямэрацыі — 412 км². Гэтая тэрыторыя акружаная гарамі: Эгалео (Αιγάλεω), Парніта (Πάρνηθα), Пэндэлі (Πεντέλη) і Іміта (Υμηττό). Зьяўляецца адным з найстарэйшых гарадоў сьвету: гісторыя налічвае 3400 гадоў існаваньня гораду.

Старажытныя Атэны, як горад-дзяржава, быў вельмі магутным у клясычны пэрыяд антычнасьці. Горад быў цэнтрам мастацтва, адукацыі і філязофіі. У Атэнах зьявіліся Плятонаўская Акадэмія і Ліцэй Арыстотэля[1]. Атэны часта ўзгадваюць як калыску заходняй цывілізацыі і месца зьяўленьня дэмакратыі[2][3], у асноўным за кошт ягоных культурных і палітычных дасягненьняў на працягу V і IV стагодзьдзяў да н. э. у наступныя стагодзьдзі на астатніх вядомай на той час частцы эўрапейскага кантынэнту[4]. Сёньня Атэны зьяўляюцца касмапалітычным мэгаполісам, а сучасны горад займае цэнтральнае месца ў эканамічным, фінансавым, прамысловым, палітычным і культурным жыцьці ў Грэцыі.

Спадчына клясычнай эпохі па-ранейшаму праяўляецца ў горадзе, у асобе старажытных помнікаў і твораў мастацтва, самым вядомым зь якіх зьяўляецца Партэнон, які лічыцца галоўнай выбітнасьцю гораду эпохі раньняй Заходняй цывілізацыі. У горадзе таксама захоўваюцца старажытнарымскія і бізантыйскія помнікі, а таксама меншы лік асманскіх помнікаў.

Назоў[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Багіня Атэна

У старажытнасьці назва гораду існавала ў множным ліку — (па-грэцку: Ἀθῆναι) [atʰɛ̑ːnaɪ]. Але ў 70-х гадох XX стагодзьдзя назва набыла свой сучасны выгляд — Αθήνα [aˈθina].

Зь міталёгіі вядома, што горад атрымаў свой назоў у гонар багіні Атэны. Легенда сьцьвярджае, што першы цар Атэнаў Кекроп, што быў напалову чалавекам, напалову зьмяёй, павінен быў вырашыць, хто будзе апекуном гораду. Сярод кандыдатур былі толькі Атэна й Пасэйдон. Было вырашана правесьці спаборніцтва — хто зробіць больш лепшы падарунак, той і будзе апекуном. Першым грукнуў сваім трызубцам Пасэйдон, і зь зямлі выбілася крынічка. Але вада аказалася салёнай.

Пасьля ж таго як па зямлі грукнула Атэна тут жа вырасла маленькае аліўкавае дрэўца. Гэты падарунак вельмі спадабаўся Кекропу й ён выбраў Атэну ў якасьці апекуна, назваўшы нават свой горад ейным імем. Але за таго, што цар ня выбраў Пасэйдона, у горадзе пачало не хапаць вады. Гэта недахоп адчуваёцца й па сёньня.

Іншая вэрсія распавядае, што назва гораду пайшла ад слова Атон (άθος), што блізка да «кветкі» (άνθος).

Гісторыя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Атэны былі важным местам на працягу большага пэрыяду росквіту грэцкай культуры. У часы залатога веку (каля 500 да н. э. да 300 да н. э.) — цэнтар культуры й інтэлігенцыі, зьяўляючыся калыскай заходняй цывілізацыі. Пасьля залатога веку Атэны заставаліся заможным старажытным горадам і цэнтрам культуры й ведаў да эпохі Рымскай імпэрыі.

Філязофскія школы былі зачынены ў 529 годзе па загадзе імпэратара Бізантыі Юстыніяна I. Зь цягам часу Атэны страцілі сваю велічнасьць і ператварыліся ў правінцыяльнае мястэчка. З XIII па XV стагодзьдзі на горад прэтэндавалі бізантыйскія, італьянскія й францускія рыцары з Лацінскае імпэрыі, але ў 1458 годзе, горад быў падпарадкаваны турэцкім войскам і ўвайшоў у склад Атаманскай Імпэрыі. Насельніцтва гораду скарацілася ў сувязі з пагаршэньнем умоваў жыцьця пасьля падзеньня грэцкай імпэрыі. Многія раёны гораду (у тым ліку і старадаўнія будынкі) былі зьнішчаны на працягу XVIIXIX стагодзьдзяў, а горад кантралявалі некалькі груповак. Неспрыяльна адбіліся на Атэнах і частыя войны паміж Турэччынай і Вэнэцыянскай рэспублікай у гэты пэрыяд. Так, падчас штурму гораду войскамі вэнэцыянскага генэрала Франчэска Маразіні 22 верасьня 1687 году артылерыяй вэнэцыянцаў быў разбураны Парфэнон.

Атэны былі пустэльнымі й амаль бязьлюднымі, калі яны сталі сталіцай новага Грэцкага Каралеўства ў 1833 годзе. У наступныя дзесяцігодзьдзі горад, адпаведна статусу, буйнеў і разьвіваўся. У 1923 годзе горад зьведаў буйное пашырэньне пасьля Малаазійскай катастрофы, калі хаатычна былі створаны новыя раёны для бежанцаў з Малой Азіі.

Падчас Другой сусьветнай вайны горад быў акупаваны нямекім войскам. А 21 красавіка 1967 году адбыўся ўзброены пераварот, калі ў краіне ўсталяваўся ваенны рэжым. У 1974 годзе ў Грэцыі зноўку аднавіўся дэмакратычны лад.

Клімат[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Атэны маюць субтрапічны засушлівым клімат у той час, калі паўднёвай частка гораду знаходзіцца ў паўпустэльні, з надзвычай доўгім пэрыядам сонечнай актыўнасьці на працягу году (2884 сонечных гадзінаў у год[5]) і са значнай колькасьцю ападкаў, якія адбываюцца ў асноўным зь сярэдзіны кастрычніка да сярэдзіны красавіка. У летні час ападкі звычайна прымаюць форму ліўняў з навальніцай. Дзякуючы свайму разьмяшчэньню ў дажджавым цені за гарой Парніта, атэнскі клімат значна больш сухі ў параўнаньні зь іншымі месцамі Міжземнаморскай Эўропы. У гарыстых паўночных прыгарадах, у сваю чаргу, існуе некалькі іншая кліматычная мадэль, якая мае, як правіла, больш нізкія тэмпэратуры на працягу ўсяго сэзону. Туман вельмі незвычайная зьява для цэнтру гораду, але часьцей за ўсё мае месца на ўсходзе, за хрыбтом Іміта.

Зіма мяккая, зь сярэднім паказчыкам тэмпэратуры ў студзені 8,9—10,3 °C. Сьнегапады не зьяўляюцца зьвычайнымі зьявамі, але ў апошнія дзесяцігодзьдзі Атэны зьведалі некалькі моцных сьнегападаў. Вясна й восень лічацца ідэальным сэзонам для агляду славутасьцяў і ўсех відаў актыўнага адпачынку. Лета можа быць асабліва гарачым. Па дадзеных Нацыянальнай абсэрваторыі Атэнаў сярэдні дзённы максымум тэмпэратуры на працягу ліпеня складае 35,1 °C .

Горад сумна вядомы сваёй моцнай сьпякотай, якая пануе ў цэлым на працягу ліпені й жніўня, калі гарачыя паветраныя масы перамяшчаюцца па ўсёй Грэцыі з поўдня ці паўднёвага-захаду. Пры такім раскладзе тэпэратура ў такой час падымаецца вышэй за 38 °C[6].

Атэны трымаюць рэкорд самай высокай тэмпэратуры ў Эўропе, калі 10 ліпеня 1977 году была зафіксавана тэмпэратура роўная 48.0 °C[7].

Nuvola apps kweather.svg Кліматычныя зьвесткі для Атэнаў Weather-rain-thunderstorm.svg
Паказьнік Сту Лют Сак Кра Тра Чэр Ліп Жні Вер Кас Ліс Сьн Год
Абсалютны максымум t, °C 21 23 28 32 36 42 42 43 38 37 28 22 43
Сярэдні максымум t, °C 12,5 13,5 15,7 20,2 26,0 31,1 33,5 33,2 29,2 23,3 18,1 14,1 22,5
Сярэдняя t, °C 10 10 12 15 19 23 27 27 23 19 15 11 17
Сярэдні мінімум t, °C 5,2 5,4 6,7 9,6 13,9 18,2 20,8 20,7 17,3 13,4 9,8 6,8 12,3
Абсалютны мінімум t, °C −4 −6 −1 0 6 14 16 16 12 7 −1 −4 −6
Норма ападкаў, мм 57 47 41 31 23 11 6 6 14 53 58 69 416
Крыніца: Турыстычны партал, bbc.co.uk

Рэльеф[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Атэны месьцяцца ў цэнтральнай раўніне Атыкі. З усіх бакоў горад акружаны гарамі, як то: Эгалеў (с захаду), Парніта (з поўначы), Пэндэлі (з паўночнага-ўсходу) і Іміта (з усходу). З паўднёвага-захаду амываецца залівам Сароніка. Горад падзелены ракой Кіфіса, што цячэ з масыва Пэндэлі-Парніта, яна адзяляе Пірэй ад астатняй часткі Атэнаў.

Асаблівасьці мясцовасьці выклікаюць эфэкт тэмпэратурнай інвэрсыі, з-за якой утвараецца павышанае забруджваньне. Амэрыканскі горад Лос-Анджэлес мае аналягічныя цяжкасьці з забруджваньньнем атмасфэры.

Глеба ў Атэнах камяністая й амаль неўрадлівая, складаецца з атэнскага сланцу й вапняку.

Выгляд на Атэны

Культура й сучаснае жыцьцё[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Нацыянальны архіалягічны музэй
Храм прысьвечаны Зэўсу

Археалягічны цэнтар[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Горад зьяўляецца адным з асноўных сусьветных цэнтраў археалягічных дасьледаваньняў. Акрамя нацыянальных установаў, такіх як Атэнскі ўнівэрсытэт, Археалягічнае таварыства, некалькіх археалягічных музэяў (у тым ліку Нацыянальны археалягічны музэй, Эпіграфічны музэй, Бізантыйскі музэй, а таксама музэі ў старажытных Агоры, Акропалі й Керамэйкаса), горад таксама зьяўляецца домам для Дэмакрытавай лябараторыі Археамэтрыі, а таксама шэрагу рэгіянальных і нацыянальных археалягічных установаў, якія зьяўляюцца часткай грэцкага дэпартамэнту культуры. Акрамя таго, Атэны месьцяць 17 замежных археалягічных інстытутаў, якія заахвочваюць навукоўцаў са сваіх родных краінаў і садзейнічаюць правядзеньню дасьледаваньняў. У выніку, Атэны маюць больш за дзясятак археалягічных бібліятэкаў і тры спэцыялізаваныя археалягічныя лябараторыі, акрамя таго гэта месца некалькіх сотняў спэцыялізаваных канфэрэнцый і сэмінараў на год, а таксама ў Атэнах праходзяць дзясяткі археалягічных выставаў.

Музэі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Найбольш важныя музэі Атэнаў ўключаюць у сябе: Нацыянальны археалягічны музэй, найбуйнейшы археалягічны музэй у краіне й адзін з найбольш важных міжнародных музэяў, так як ён утрымлівае шырокую калекцыю старажытнасьцяў, ягоныя экспанаты ахопліваюць пэрыяд больш за 5000 гадоў, пачынаючы з позьняга нэаліту й заканчваючы рымскай Грэцыяй; Музэй Бэнакі зь некалькімі філіяламі, дзе ў кожным ёсьць свая калекцыя, у тым ліку рэчаў старажытнага часу, бізантыйскай і асманскай эпохаў і кітайскае мастацтва; Бізантыйскі й хрысьціянскі музэй, адзін з самых знакамітых музэяў бізантыйскага мастацтва; Нумізматычны музэй, дзе сабрана ўнікальная калекцыя старажытных і сучасных манэтаў, Музэй Кікладзкага мастацтва, дзе месьціцца шырокая калекцыя кікладзкага мастацтва, у тым ліку знакамітыя фігуркі зь белага мармуру, і, нарэшце, Новы Музэй Акропаля, адчынены ў 2009 годзе, замяніўшы стары музэй на Акропалі. Новы музэй стаўся значна больш папулярным, амаль аднаго мільёна чалавек наведалі яго ўлетку 2009 году. Малыя й прыватныя музэі таксама засяроджаны на грэцкай культуры й мастацтве.

Тэатры[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Адэон Герода Атычнага

Атэны зьяўляюцца домам для 148 тэатральных пляцовак, больш, чым у любым іншым горадзе сьвету. Самая знакамітая зь іх — старажытны Адэон Герода Атычнага, дзе праходзіць Атэнскі фэстываль, які доўжыцца з траўня па кастрычнік кожнага году[8]. Акрамя таго ў горадзе месьціцца значная колькасьць кінатэатраў на адчыненым паветры, якія зроблены ў антычным стыле. Таксама ў Атэнах маецца велізарная колькасьць канцэртных заляў, у тым ліку «Атэнская канцэртная заля» (Megaron Moussikis), якая прыцягвае сусьветнавядомых артыстаў цэлы год. Атэнскі плянэтарый ёсьць адзін з найбуйнейшых і самых сучасных плянэтарыяў ў сьвеце[9].

Турызм[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Атэны былі папулярным месцам для турыстаў яшчэ з часоў антычнасьці. За апошняе дзесяцігодзьдзе, інфраструктура гораду й сацыяльна-бытавое забясьпячэньне гораду значна палепшылася, у прыватнасьці ў сувязі з пасьпяховаму правядзеньню Алімпійскіх гульняў 2004 году. Грэцкі ўрад, абапіраючыся на Эўрапейскі Зьвяз, фінансуе буйныя інфраструктурныя праекты, як то мадэрнізацыя Атэнскага Міжнароднага аэрапорта[10], пашырэньне сыстэмы Атэнскага мэтрапалітэна, будаўніцтва новай аўтамагістралі.

Транспарт[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Атэнскі трамвай

У горад магчыма патрапіць дзьвюма дарогамі: нацыянальнай аўтастрадай Атэны—Ламія, якая ўваходзіць у горад з поўначы, і нацыянальнай аўтастрадай Атэны—Карынф, якая вядзе на захад гораду. Атэны таксама даступныя праз порты Пірэй, Рафіна й Лаўрыён. Каля гораду працуе сучасны міжнародны аэрапорт «Элефтэрыёс Вэнізэлас» («Ελευθέριος Βενιζέλος»), ён знаходзіцца з усходу ад Атэнаў і зьвязаны з горадам чыгункай і аўтадарогай.

Сыстэма грамадзкага транспарту ў Атэнах складаецца з тралейбусаў, аўтобусаў, а таксама рэйкавага транспарту, як то мэтрапалітэн, прыгарадныя электрацягнікі й трамвай, дарэчы Атэны — першы грэцкі горад, у якім дзейнічае мэтрапалітэн. Увесь грамадзкі транспарт абсталяваны кандыцыянэрамі.

  • Атэнскі мэтрапалітэн адно з найбольш сучасных у сьвеце на сёньняшні дзень. Яно складаецца з трох лініяў, якія на картах пазначаюцца рознымі колерамі. Зялёная лінія найстарэйшая ў сучасным мэтрапалітэне, і выкарыстоўваецца для сувязі Пірея й Кіфісіі, праз цэнтар Атэнаў. Дзьве іншыя лініі будаваліся ў 90-х гадох, і былі адчынены толькі ў 2000 годзе, перад стартам Алімпійскіх гульняў. Гэтыя лініі праходзяць выключна пад зямлёй, на глыбіні 20 мэтраў і сярэдняй шырыні тунэля 9 мэтраў. Сіняя лінія злучае Эгалео з аэрапортам, а чырвоная злучае Аё-Дзімітрыё з Пэрыстэры.
  • Атэнскі трамвай зьяўляецца хуткасным відам транспарту, рухаецца з дакладнасьцю да хвіліны, як мэтро. У Атэнах толькі дзьве галіны трамвайных маршрутаў, і абедзьве цягнуцца ўздоўж мора. Адна пачынаецца ад порта Пірас і ў раёне пляжу «Эдэм» аб’ядноўваецца з другой, якая цягніцца зь іншага боку. Далей трамваі ідуць па адной галінцы да цэнтральнай плошчы Сінтагма.
  • На гару Лікавітас можна падняцца на фунікулёры, траса якога праходзіць ўнутры ўзгорка. Ён працуе з самага ранку да ночы.

У Атэнах функцыянуе вялікая колькасьць таксі, якія дапамагаюць разгрузіць грамадзкі транспарт. Атэнскае таксі таньнейшае за таксі іншых краінаў, але прадастаўляюць паслугі больш нізкай якасьці.

Гарады-сябры[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Гарады-партнэры[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Глядзіце таксама[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Крыніцы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Вонкавыя спасылкі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Commons-logo.svg  Атэнысховішча мультымэдыйных матэрыялаў