Гішпанія

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі
Перайсьці да: навігацыі, пошуку
Гішпанія
гішп. Reino de España
Сьцяг Гішпаніі Герб Гішпаніі
(Сьцяг) (Герб)
Нацыянальны дэвіз: Plus Ultra
Дзяржаўны гімн
«Marcha Real»
Месцазнаходжаньне Гішпаніі
Афіцыйная мова гішпанская
Сталіца Мадрыд
Найбуйнейшы горад Мадрыд
Форма кіраваньня Парлямэнцкая манархія
Філіп VI
Мар'яна Рахой
Плошча
 • агульная
 • адсотак вады
50-е месца ў сьвеце
504 782 км²
1,04%
Насельніцтва
 • агульнае (2013)
 • шчыльнасьць
28-е месца ў сьвеце
46 609 652[1]
89,4/км²
СУП
 • агульны (2013)
 • на душу насельніцтва
14-е месца ў сьвеце
$1,389 млрд[2]
$30 100[2]
Валюта Эўра ()
Часавы пас
 • улетку
CET (UTC+1)
СEST (UTC+2)
Незалежнасьць 843
Аўтамабільны знак E
Дамэн верхняга ўзроўню .es
Тэлефонны код +34
Мапа Гішпаніі

Гішпа́нскае Карале́ўства або Гішпа́нія (па-гішпанску: Reyno de España альбо España) — краіна на заходнім поўдні Эўропы, мяжуе на поўначы з Францыяй і Андорай, на захадзе — з Партугаліяй, на поўдні мае мяжу з Гібральтарам і Марока. Зьяўляецца чальцом Эўрапейскага Зьвязу з 1986 году, Эўразоны — з 2002 году. Краіна разьмешчаная на Пірэнэйскім паўвостраве ў паўднёва-заходняй частцы Эўропы. Гішпанія на поўдні абмываецца Міжземным морам.

Гішпаніі таксама належаць Балеарскія астравы ў Міжземным моры, Канарскія астравы ў Атлянтычным акіяне, аўтаномныя гарады-анклявы на поначы Афрыкі Сэўта й Мэлільля, якія мяжуюць з Марока. Маючы агульную плошчу ў 505 992 км², Гішпанія зьяўляецца другой паводле велічыні краінай у Заходняй Эўропе й Эўрапейскага зьвязу, і пятай паводле велічыні ў Эўропе.

Сучасныя людзі ўпершыню зьявіліся на Пірэнэйскім паўвостраве каля 35 тысячаў гадоў таму. Паўвостраў апынуўся пад рымскім валадарствам каля 200 г. да н. э., пасьля чаго вобласьць была названая Гішпаніяй (лац. Hispania). У Сярэднявеччы рэгіён быў заваяваны германскімі плямёнамі, а затым і маўрамі на поўдні. Гішпанія аб’ядналася ў XV стагодзьдзі пасьля шлюбу каталіцкіх манархаў Кастыліі й Арагону й завяршэньня Рэканкісты, якая доўжылася некалькі стагодзьдзяў да 1492 году. Гішпанія сталася ўплывовай глябальнай імпэрыяй у пачатку Новага часу, зьяўляючыся адной зь першых краінаў, якія калянізавалі Новы Сьвет. Зараз як рэшткі колішняй імпэрыі існуе вялікая колькасьць гішпанамоўных краінаў, а гішпанская мова зьяўляецца роднай больш чым для 500 мільёнаў чалавек, зьяўляючыся другой паводле распаўсюджанасьці роднай мовай сьвету.

Гісторыя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Асноўны артыкул: Гісторыя Гішпаніі

Старажытная гісторыя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Дальмэн-дэ-Мэнга, Паўднёвая Гішпанія

У адной зь пячораў у скале Гібральтару ў 1848 годзе быў знойдзены чэрап, які — як высьветлілася пазьней — належыў нэандэртальцу і ўзрост якога налічвае 60 тысячаў гадоў. У 1926 годзе тамака знайшлі яшчэ адзін чэрап — маленькай нэандэртальскай дзяўчынкі, якой на час сьмерці было ўсяго чатыры гады. Прыклады пячорнага жывапісу чалавека разумнага (homo sapiens) знаходзяцца ў Альтамірскай пячоры непадалёк ад Сантыльяна-дэль-Мар у Кантабрыі, дзе можна пабачыць больш за 150 насьценных малюнкаў, якія ўзьніклі прыкладна 16 000 — 14 000 гадоў да н. э. Іншыя ўзоры пячорнага жывапісу, узрост якіх налічвае каля 20 000 гадоў, былі знойдзеныя ў пячоры Ля-Пілета (La Pileta) непадалёку ад Ронда і ў адной зь пячораў каля мястэчка Нэрха ў правінцыі Маляга ў Андалюзіі. У пячорах Экаін і Альтксэры, якія знаходзяцца каля Сан-Сэбастыяну ў паўднёва-заходняй частцы Ібэрыйскага паўвостраву, археолягі знайшлі шматлікія гравюры й наскальныя малюнкі, на сёньняшні час больш за 300 артэфактаў, у першую чаргу каменныя й касьцяныя прылады, узрост найстарэйшых зь якіх дасягае 16 500 і 15 500 гадоў і якія адносяцца да раньняй магдаленскай эпохі. Наймаладзейшыя творы наскальнага жывапісу зь пячоры Куэва-Ля-Пілета (Cueva La Pileta) былі створаны ў VI стагодзьдзі да н. э. З той жа эпохі паходзяць жывапіс пячоры Куэва-дэ-ляс-Лятрэрас (Cueva de los Letreros) непадалёку ад Вэлес-Блянка ў Альмэрыі, а таксама залатыя вырабы й тканіна з магільных склепаў пячоры Куэва-дэ-лёс-Мурчыелягас (Cueva de los Murciélagos), якая месьціцца ў Гранадзе.

Рымскі час[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Падчас Другой Пунічнай вайны, Рымская рэспубліка захапіла картагенскія гандлёвыя калёніі ўздоўж ўзьбярэжжа Міжземнага мора прыкладна з 210 да 205 год да н. э. Рымлянам спатрэбілася амаль два стагодзьдзі, каб завяршыць заваёву Пірэнэйскага паўвостраву, хоць яны мелі кантроль над ім на працягу больш за шэсьць стагодзьдзяў. Рымскае панаваньне звычайна выказвалася праз рымскія законы, мову й сэтку дарог[3].

Мясцовыя кельцкае й ібэрыйскае насельніцтва паступова раманізавалася з рознай хуткасьцю ў розных частках Гішпаніі. Мясцовыя кіраўнікі паходзілі з рымскіх патрыцыяў[4]. Рэгіён быў моцна інтэграваны ў рымскую эканоміку, празь ягоныя гавані экспартавалі золата, воўну, аліву і віно. Сельскагаспадарчая вытворчасьць павялічылася з увядзеньнем ірыгацыйных праектаў. На тэрыторыі тагачаснай Гішпаніі нарадзіліся такія выбітныя рымскія дзеячы, як то імпэратары Адрыян, Траян, Тэадосіюс I і філёзаф Сэнэка. У I стагодзьдзі ў рэгіёне пачало пашырацца хрысьціянства, якое атрымала папулярнасьць у гарадох у II стагодзьдзі[4]. Пераважна ў рымскія часы былі закладзены асновы сучанай гішпанскай мовы і рэлігійнай традыцыі[3]. У якасьці спадчыны раманізацыі мясцовае насельніцтва стала размаўляць на народнай форме лаціны, якая пасьля распаду Рымскай імпэрыі паступова стала асновай для ўзьнікненьня мясцовых раманскіх моваў — гішпанскай, каталянскай, галісійскай, астурыйскай і г. д. Нягледзячы на гэта, на тэрыторыі Ібэрыйскага паўвостраву застаўся амаль незакранутым лацінскім уплывам народ баскаў, які мае не-індаэўрапейскае паходжаньне і дагэтуль захоўвае ўласную не-індаэўрапейскую мову. Зрэшты, існуюць вэрсіі, паводле якіх перашпачатковы рэгіён пражываньня баскаў месьціўся на поўдні сучаснае Францыі.

Палітыка[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Дзяржаўны лад[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Канстытуцыя Гішпаніі прынята 29 сьнежня 1978 году. Яна вызначала форму кіраваньня як парлямэнцкую манархію й аб’яўляла Гішпанію «сацыяльнай, прававой і дэмакратычнай дзяржавай, вышэйшымі каштоўнасьцямі якой зьяўляюцца воля, справядлівасьць, роўнасьць і палітычны плюралізм». Кароль лічыцца «главой Гішпанскай дзяржавы, знакам яго адзінства й сталасьці», ён таксама зьяўляецца галоўнакамандуючым усімі ўзброенымі сіламі. Кароль ажыцьцяўляе толькі «функцыі, якія яму прадстаўленыя Канстытуцыяй і законам». Яго палітычная ініцыятыва складаецца ў вылучэньні кандыдатуры Старшыні ўраду. Фактычна кароль санкцыянуе рашэньні, якія прымаюцца іншымі органамі, у прыватнасьці ўрадам і картэсамі. З чэрвеня 2014 году на стальцы краіны знаходзіцца Філіп VI, сын папярэдняга манарха Хуана Карляса І.

Канстытуцыя надзяляе заканадаўчай уладай двухпалатны парлямэнт, Генэральныя картэсы. Вялікая частка паўнамоцтваў прыналежыць ніжняй палаце, Кангрэсу дэпутатаў (350 членаў). Прынятыя ім заканапраекты павінныя прадстаўляцца на разгляд верхняй палаты — Сэнату (256 чальцоў), але Кангрэс большасьцю галасоў можа пераадолець вэта Сэнату. Дэпутаты парлямэнту й сэнатары абіраюцца тэрмінам на 4 гады — паводле мажарытарнай сыстэмы, а Кангрэс — паводле прапарцыйнай сыстэмы.

Выбарчым правам валодаюць усе грамадзяне краіны, якія дасягнулі 18 гадоў. Картэсы вырашаюць пытаньні заканадаўства, бюджэту, успадкоўваньня пасаду, рэгенцтва й апякунства, кантролю. Кантроль картэсаў над урадам уключае вотум даверу (аднак дэпутаты павінныя загадзя азначыць кандыдатуру наступнага прэм’ер-міністра), рэзалюцыі вымовы (падобныя на вотум недаверу), камісіі па расьсьледаваньні, права на любую інфармацыю. Выканаўчая ўлада прыналежыць ураду на чале з прэм’ер-міністрам, яму падпарадкаваны ўвесь дзяржаўны апарат, уключаючы органы бясьпекі. Урад вызначае асноўныя кірункі ўнутранай і зьнешняй палітыкі краіны, валодае правам заканадаўчай ініцыятывы, аб’яўляе пра ўводзіны надзвычайнага становішча. Прэм’ер-міністар высоўваецца главой дзяржавы — каралём і зацьвярджаецца большасьцю дэпутатаў парлямэнту. Звычайна прэм’ер-міністар зьяўляецца лідэрам партыі, якая атрымлівае перавагу большасьцю месцаў у Кангрэсе дэпутатаў. Для фармаваньня ўраду гэтая партыя можа ўступаць у кааліцыю зь іншымі партыямі.

Партыі і палітыкі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Палітычныя партыі:

Палітыкі:

Адміністрацыйны падзел[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Autonomous communities of Spain no names.svg


Flag of the Balearic Islands.svg
Bandera de Andalucía.svg
Flag of Castile and León.svg
Flag of the Land of Valencia (official).svg
Bandera Castilla-La Mancha.svg
Flag of Aragon.svg
Flag of the Community of Madrid.svg
Flag of La Rioja (with coat of arms).svg
Flag of Melilla.svg
Flag of Catalonia.svg
Flag Ceuta.svg
Flag of Cantabria.svg
Flag of the Basque Country.svg
Flag of Galicia.svg


Flag of Extremadura with COA.svg
Flag of Navarre.svg
Flag of Asturias.svg
Flag of the Canary Islands.svg
Flag of the Region of Murcia.svg

Гішпанія падзяляецца на сямнаццаць аўтаномных супольнасьцяў і два аўтаномныя гарады (Мэлільля й Сэўта), якія ў сваю чаргу складаюцца з адной ці больш правінцыяў. Правінцыі падзяляюцца на камаркі й муніцыпалітэты — адміністрацыйна-тэрытарыяльныя адзінкі мескага ды сельскага ўзроўню.

Аўтаномныя супольнасьці зьяўляюцца першым узроўнем адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу краіны. Яны былі створаныя пасьля 1979 году, пасьля таго як дзейная канстытуцыя набыла сваю моц у прызнаньні правоў на самакіраваньне да нацыянальных рэгіёнаў Гішпаніі. Такія супольнасьці былі быць на аснове аб’яднаньня суседніх правінцыяў паводле агульных гістарычных і культурна-эканамічных прыкметах. Гэтая тэрытарыяльная арганізацыя вядомая ў Гішпаніі як дзяржаўныя аўтаноміі.

Асноўным інстытуцыянальным законам кожнай аўтаномнай супольнасьці зьяўляецца Статут аўтаноміі. Статут усталёўвае імя супольнасьці ў адпаведнасьці зь ягоным гістарычным ідэнтыфікаваньнем, межы сваіх тэрыторыяў, а таксама імя й арганізацыю інстытутаў улады.

Урад ўва ўсіх аўтаномных супольнасьцях павінен быць заснаваны на падзеле паўнамоцтваў, які ўключае ў сябе:

  • Заканадаўчы сход, чальцы якога павінны абірацца ўсеагульным выбарчым правам у адпаведнасьці з сыстэмай прапарцыйнага прадстаўніцтва;
  • Урадававы савет, з выканаўчымі і распарадчымі функцыямі на чале з прэзыдэнтам, які абіраецца Заканадаўчым сходам і вылучаецца каралём Гішпаніі;
  • Вярхоўны суд пры Вярхоўным судзе Гішпаніі, якія ўзначальваюць судовую арганізацыю ў складзе аўтаномнай супольнасьці.

Аўтаномныя супольнасьці[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Зьнешняя стасункі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Напачатку 2004 году ў сувязі з прыходам да ўлады новага сацыялістычнага ўраду Хасэ Л. Р. Сапатэра адбыўся істотны паварот у зьнешняй палітыцы Гішпаніі ад падтрымкі курсу ЗША да салідарнасьці зь лідэрамі Эўразьвязу, у прыватнасьці, у ірацкім пытаньні: пасьля перамогі на выбарах 14 сакавіка 2004 году новае сацыялістычна кіраўніцтва вывела гішпанскае войска з Іраку. Гішпанія — найбуйнейшая з краінаў Эўрапейскага Зьвязу, не прызнаўшых незалежнасьць Косава з-за падобных уласных праблемаў з баскамі.

Адным з важнейшых кірункаў зьнешняй палітыкі Гішпаніі зьяўляецца Лацінская Амэрыка. У пачатку ХІХ стагодзьдзя Гішпанія аказвае дапамогу краінам гэтага рэгіёну ў станаўленьні грамадзянскай супольнасьці, дэмакратычных устояў, адкрытага й свабоднага гандлю, у рашэньні сацыяльна-эканамічных праблемаў. Для дасягненьня гэтых мэтаў была створаная Ібэраамэрыканскаая супольнасьць нацыяў. Штогод праводзяцца саміты, на якіх вырашаюцца важнейшыя пытаньні.

Ня менш важным кірункам зьнешняй палітыкі Гішпаніі зьяўляецца Міжземнамор’е. Рашэньне праблемаў у гэтым рэгіёне й захаваньне сяброўскіх стасункаў і кантактаў зь міжземнаморскімі краінамі іграюць важную ролю для Гішпаніі, таму гэта пытаньне яе ўласнай бясьпекі, акрамя таго, гэтыя краіны суседнічаюць зь ёй, а таксама зьяўляюцца важным гандлёвымі партнэрамі. Важным праектам у галіне гішпана-міжземнаморскага дыялёгу зьяўляецца «Барсэлёнскі працэс» — праграма, накіраваная на замацаваньне ў краінах міжземнаморскага рэгіёну інстытутаў дзяржавы, разьвіцьця эканомікі, прагрэсу ў сацыяльнай галіне, рашэньня вострых пытаньняў і праблемаў рэгіёну.

Геаграфія[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

65% плошчы Гішпаніі знаходзіцца на вышыні болей 500 мэтраў над узроўнем мора. Цэнтральную частку займаюць пласкагор’і (галоўнае — Мэсэта) і невысокія горы (Цэнтральная Кардыльера, Сьера-Арэна і інш.). На поўначы й паўночным усходзе знаходзіцца ланцуг Пірэнэйскіх гор (самая высокая кропка — гара Анэта, 3404 м), Кантабрыйскія, Ібэрыйкія і Каталёнскія горы. На поўдні горы Кардыльера Бэціка і Сьера-Нэвада (самая высокая кропка — гара Мулясэн, 3482 м). Самай высокай кропкай Гішпаніі зьяўляецца дзейнічаючы Вулькан Тэйдэ (3718 м), на востраве Тэнэрыфэ (Канарскія астравы). Самай значнай нізінай краіны зьяўляецца Андалюзійская нізіна на паўднёвым захадзе краіны.

Клімат у асноўным субтрапічны міжземнаморскі, сьпякотны й сухі (каля Атлянтычнага ўзьбярэжжа — умерана кантынэнтальны). Сярэднія тэмпэратуры студзеня вагаюцца ад +4°С — + 5°С на пласкагор’і Мэсэта да +12°С на поўдні краіны, у чэрвені ад + 23°С да 29°С. Ападкаў выпадае 300—500 мм у год (у асноўным зімой), у гарах і на заходнім узьбярэжжы — да 1000 мм. Самымі буйнымі рэкамі зьяўляюцца Таха, Дуэра, Гвадальквівір і Гвадыяна.

Лясы займаюць каля 40% тэрыторыі Гішпаніі. У высакагор’ях і ў далінах рэк знаходзяцца лугі, на сухіх пласкагор’ях Мэсэта — сухі стэп. Каля Гібральтару сустракаюцца макакі — адзіны ў Эўропе род малпаў.

Будова паверхні[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

У Гішпаніі адлегласьць з поўначы на поўдзень не перавышае 870 км, з усходу на захад — 1000 км, а працягласьць берагавой лініі — 2100 км (у тым ліку каля 1130 км прыходзіцца на Міжземнае мора і 970 км — на Атлянтычны акіян і Біскайскі заліў). Ад мяжы з Францыяй на захад Кантабрийскія горы цягнуцца ўздоўж берагу мора; тут маецца некалькі досыць вялікіх бухт, у якіх знаходзяцца парты. Адгор’і падыходзяць да мора, утвараючы парэзанае глыбокімі залівамі ўзьбярэжжа з стромымі скаламі й шматлікімі выспамі. На паўднёвым захадзе, ад мяжы з Партугаліяй да Гібральтарскага праліву, узьбярэжжа нізіннае й месцамі багністае. На ўсход ад Гібральтару да Міжземнага мора блізка падыходзяць перадгор’і, прыбярэжныя раўніны адсутнічаюць. Яшчэ далей на паўночны ўсход фрагмэнтарна разьвітыя прыбярэжныя раўніны, падзеленыя адгор’ямі гор.

Гішпанія ўяўляе сабой масіўнае паднятае пласкагор’е Мэсэта, складзенае пераважна старажытнымі крышталічнымі пародамі ў спалучэньні з альпійскімі гарамі, якія сфармаваліся ў палеагене й нэагене. Сярод пародаў, што складаюць Мэсэту, вылучаюцца дакембрыйскія крышталічныя лупнякі й гнэйсы са шматлікімі гранітнымі інтрузіямі. Мэсэта займае каля 2/3 тэрыторыі Гішпаніі й абрамленая высокімі гарамі. Акрамя таго, у яе цэнтральных раёнах узвышаюцца буйныя горставыя хрыбты Цэнтральнай Кардыльеры. Гэтыя горы падзяляюць плято Старая й Новая Кастылія, дрэняваныя адпаведна рэкамі Дуэра й Таха. Плято складзеныя тоўшчамі асадкавых пародаў і алювіяльнымі адкладамі й адрозьніваюцца выключна плоскім і манатонным рэльефам. Толькі месцамі сустракаюцца сталовыя астанцы даўгаватай формы — фрагмэнты старажытных рачных тэрасаў.

Да поўдня ад Новай Кастыліі ўзвышаюцца Таледзкія горы. На поўдзень знаходзяцца плято Эстрэмадуры й Ля-Манчы, якія ўваходзяць у склад Мэсэты. Самы паўднёвы бок Мэсэты Сьера-Марэна прыпадняты. Сьера-Марэна стромка абрываецца да шырокай Андалюзійскай нізіны, дрэніраванай р. Гвадалквівір, якая ўпадае ў Кадыскі заліў.

На паўднёвым усходзе Гішпаніі распасьціраюцца складчатыя горы Кардыльера-Пэнібэтыка з найвышэйшай вяршыняй краіны — гарой Мулясэн (3482 м), увянчанай сьнежнікамі й ледавікамі, якія займаюць самае паўднёвае становішча ў Заходняй Эўропе.

Ібэрыйскія горы аддзяляюць Мэсэту ад Арагонскага плято, дрэніраванага р. Эбра, і маюць у пляне дугападобную форму. Месцамі яны перавышаюць 2100 м. Месцамі рэчышча Эбра знаходзіцца на дне глыбокіх, амаль непраходных каньёнаў.

Невысокія Каталёнскія горы цягнуцца на працягу 400 км амаль раўналежна берагу Міжземнага мора й фактычна адасабляюць ад яго Арагонскае плято. Участкі прыбярэжных раўнінаў ля мяжы з Францыяй, адрозьніваюцца высокай урадлівасьцю.

З поўначы Арагонскае плято аблямоўваюць Пірэнэі. Яны цягнуцца амаль на 400 км ад Міжземнага мора да Біскайскага заліву й утвараюць магутны непераадольны бар’ер паміж Пірэнэйскім паўвостравам і астатняй часткай Эўропы. Гэтыя складкаватыя горы, якія сфармаваліся ў трацічны пэрыяд, месцамі перавышаюць 3000 м; найвышэйшая вяршыня — пік Анэта (3404 м). Заходнім працягам Пірэнэяў зьяўляюцца Кантабрыйскія горы, таксама субшыротнага прасьціраньня. Гэтыя горы пабітыя разломамі й моцна разьдзеленыя пад уплывам рачной эрозіі.

Клімат[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Гішпанія зьяўляецца адной з самых цёплых дзяржаваў у Заходняй Эўропе. Сярэдняя колькасьць сонечных дзён складае 260—280. Сярэдняя гадавая тэмпэратура на ўзьбярэжжы Міжземнага мора складае 20 градусаў вышэй за нуль. Зімой тэмпэратура апускаецца ніжэй за нуль звычайна толькі ў цэнтральных і паўночных раёнах краіны. Улетку тэмпэратура падымаецца да 40 градусаў і вышэй (ад цэнтральнай частцы да паўднёвага ўзьбярэжжа). На паўночным узьбярэжжы тэмпэратура не такая высокая — каля 25 градусаў вышэй за нуль. Для Гішпаніі характэрныя вельмі глыбокія ўнутраныя кліматычныя адрозьненьні, і яна толькі ўмоўна можа быць цалкам аднесена да міжземнаморскай кліматычнай вобласьці. Гэтыя адрозьненьні праяўляюцца як у тэмпэратуры, так і ў гадавых сумах і рэжыме ападкаў. На крайнім паўночным захадзе клімат мяккі й вільготны са слабымі ваганьнямі тэмпэратуры на працягу году й вялікай колькасьцю ападкаў. Пастаянныя вятры з боку Атлянтыкі прыносяць шмат вільгаці, галоўным чынам зімой, калі пануе туман і воблачнае надвор’е з дажджамі, амаль без маразоў і сьнегу. Сярэдняя тэмпэратура самога халоднага месяца такая ж, як і на паўночным захадзе Францыі. Лета сьпякотнае й вільготнае, сярэдняя тэмпэратура рэдка вышэй 17 градусаў вышэй за нуль. Гадавая колькасьць ападкаў перавышае 1000 мм, а месцамі дасягае 2000 мм. Цалкам іншыя ўмовы ва ўнутраных частках краіны — на плято Старой і Новай Кастыліі й Арагонской раўніне. У гэтых раёнах адбіваецца ўплыў пляскагорна-катлавіннага рэльефу, значнай вышыні й мясцовага кантынэнтальнага паветра. Для іх характэрна адносна малая колькасьць ападкаў (ня больш за 500 мм у год) і рэзкія ваганьні тэмпэратуры па сэзонах. У Старой Кастыліі й на Арагонской раўніне бываюць даволі халодныя зімы з маразамі й моцнымі, рэзкімі вятрамі; лета сьпякотнае й даволі сухое, хоць максімум ападкаў прыходзіцца на гэты сэзон году. У Новай Кастыліі клімат крыху мякчэй, з больш цёплай зімой, але таксама з малой колькасьцю ападкаў. Земляробства ва ўсіх гэтых раёнах мае патрэбу ў штучным арашэньні.

Карысныя выкапні[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Нетры Гішпаніі маюць шмат карысных выкапняў. Асабліва значныя запасы мэталічных рудаў. Па паўночна-заходняй ускраіне Мэсэты, у межах Галійскага масіву, у каледонскіх і пратэразойскіх гранітных інтрузіях маюцца алавяныя, вальфрамавыя й уранавыя руды. Па паўднёвай ускраіне Мэсэты працягнулася паласа сьвінцова-цынкава-срэбраных радовішчаў. Там жа знаходзіцца буйное радовішча ртуці, якое мае сусьветнае значэньне — Альмадэн. Жалезныя руды маюцца на поўначы й поўдні Гішпаніі. Яны прымеркаваныя да структураў мэзазойскага й альпійскага магматычных цыкляў. Гэта вядомыя радовішчы раёну Більбао на паўночным схіле Біскайскіх гор і ў Альмэрыі на паўднёвым схіле Бэцкіх Кардыльераў. На поўначы ў адкладах карбону знаходзіцца найбуйнейшы ў краіне каменнавугальны басэйн. Акрамя таго, невялікія радовішчы каменнага вугалю ёсьць на паўднёвым схіле гор і ў некаторых іншых раёнах. У кайназойскіх адкладах міжгорных і ўнутрыгорных дэпрэсіяў залягаюць тоўшчы соляў і бурага вугалю. Значныя запасы калійных соляў разьмяшчаюцца ў межах раўніны Эбра. Варта, аднак, адзначыць, што большасьць радовішчаў карысных выкапняў на тэрыторыі краіны маюць вельмі сьціплыя памеры й даволі моцна вычарпаныя, як і многія радовішчы іншых эўрапейскіх рэгіёнаў, што робіць Гішпанію залежнай ад імпарту карысных выкапняў, у асноўным, з Паўночнай Афрыкі.

Эканоміка[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Да 1960-х гадоў Гішпанія была адной з самых бедных краінаў Эўропы. Але разьвіцьцё турызму выклікала вялікі рост інвэстыцыяў і замежнага капіталу, які значна ўзрос пасьля ўваходу Гішпаніі ў склад Эўрапейскага Зьвязу.

Апошнія пяцьдзясят гадоў Гішпанія была адной з самых хуткаразьвіваючыхся краінаў Эўропы. У 2001 годзе СУП склаў 662 млрд эўра, ці 16,5 тыс. эўра на аднаго чалавека. У 1990-х — 2000-х гадох была праведзена барацьба з інфляцыяй (зьнізілася з 9% ў 1990 да 2,5% зараз) і з беспрацоўем (зьнізілася з 21,6% у 1978 годзе да 7,8% зараз).

Гішпанія зьяўляецца буйным цэнтрам міжнароднага гандлю, шматлікія буйныя банкі маюць свае штаб-кватэры ў Мадрыдзе, Більбао, Барсэлёне і Валенсіі. У эканоміцы краіны значную ролю грае замежны капітал (у асноўным амэрыканскі, брытанскі і францускі), які адказны за хуткі эканамічны рост Гішпаніі.

Гішпанія адносіцца да высокаразьвітых краінаў, разам з такімі краінамі як Вялікабрытанія, Францыя й Італія яна адносіцца да асноўных эканамічна разьвітых краінаў Эўрапейскага Зьвязу. Эканоміка Гішпаліі лічыцца восьмай у сьвеце, а нацыянальны прыбытак большы чым ва ўваходзячай у вялікую васьмёрку Канады.

Дэмаграфія[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

У Гішпаніі жывуць такія нацыянальныя меншасьці, як галісійцы, баскі, каталёнцы.

Карэнныя гішпанцы складаюць 88% ад агульнай колькасьці насельніцтва краіны. Пасьля таго як нараджальнасьць зьменшылася ў 1980-х гадох і тэмпы росту насельніцтва зьнізіліся, колькасьць насельніцтва зноўку пайшло ўгару, дзякуючы вяртаньню рэпатрыянтаў, якія эмігравалі ў іншыя краіны Эўропы ў 1970-х, а таксама за кошт іміграцыі, якія складаюць зараз 12% насельніцтва. Імігранты паходзяць у асноўным з краінаў Лацінскай Амэрыкі (39%), Паўночнай Афрыкі (16%), Усходняй Эўропы (15%)[5]. У 2005 годзе Гішпанія правяла трохмесячную праграму амністыі нелегальных замежнікаў, якія атрымалі від на жыхарства.

Культура[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Асноўны артыкул: Гішпанская культура

Культурна, Гішпанія зьяўляецца краінай заходняй культурай. З-за вялікай сілы рымскай спадчыны, якую можна знайсьці ў кожным аспэкце гішпанскага жыцьця, Гішпанія часьцяком успрымаецца як Лацінская краіна. Тым ня менш, шмат паўплывала на культуру гэтае пірэнэйскае суседзтва зь іншымі эўрапейскімі краінамі, асабліва ў галінах мастацтва, архітэктуры, кухні й музыкі.

У Гішпаніі налічваецца 44 аб’екты Сусьветнай спадчыны ЮНЭСКО, займаючы такім чынам трэці радок, саступаючы толькі Кітаю (45) і Італіі (49)[6].

Крыніцы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  1. ^ Афіцыйная ацэнка насельніцтва
  2. ^ а б Гішпанія на The World Factbook
  3. ^ а б Payne, Stanley G. (1973). «A History of Spain and Portugal; Ch. 1 Ancient Hispania». The Library of Iberian Resources Online.
  4. ^ а б Rinehart, Robert; Seeley, Jo Ann Browning (1998). «A Country Study: Spain — Hispania». Library of Congress Country Series.
  5. ^ Población extranjera por sexo, país de nacionalidad y edad. Instituto Nacional de Estadística. Архіўная копія
  6. ^ Number of World Heritage properties inscribed by each State Party. UNESCO.

Вонкавыя спасылкі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Commons-logo.svg  Гішпаніясховішча мультымэдыйных матэрыялаў