Ірак

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі
Перайсьці да: навігацыі, пошуку
Ірак
араб. جمهورية العراق,
курд.
كۆماری عێراق'
Сьцяг Іраку Герб Іраку
(Сьцяг) (Герб)
Нацыянальны дэвіз: الله أكبر
Дзяржаўны гімн
«Mawtini»
Месцазнаходжаньне Іраку
Афіцыйная мова арабская, курдзкая
Сталіца Багдад
Найбуйнейшы горад Багдад
Форма кіраваньня фэдэрацыйная рэспубліка
Фуад Масум
Гайдэр аль-Абадзі
Плошча
 • агульная
 • адсотак вады
59-е месца ў сьвеце
437 072 км²
1,1%
Насельніцтва
 • агульнае (2014)
 • шчыльнасьць
36-е месца ў сьвеце
36 004 552 (ацэнка)
82,7/км²
СУП
 • агульны (2012)
 • на душу насельніцтва
51 месца ў сьвеце
$242,5 млрд
$7100
Валюта Ірацкі дынар (IQD)
Часавы пас
 • улетку
AST (UTC+3)
+3
Незалежнасьць
ад Вялікабрытаніі
3 кастрычніка 1932
Аўтамабільны знак IRQ
Дамэн верхняга ўзроўню .iq
Тэлефонны код +964
Iraq mapa.png

Іра́к (па-арабску: العراق, трансьл. al-‘Irāq; афіцыйна — Рэспу́бліка Іра́к, араб. جمهورية العـراق, трансьл. Jumhūriyyat al-‘Irāq; курд. كۆماری عێراق, трансьл. Komar-i ‘Êraq) — краіна на Блізкім Усходзе, мяжуе з Турэччынай, Іранам, Кувэйтам, Саудаўскай Арабіяй, Ярданіяй і Сырыяй. Мае выхад да Пэрсыдзкай затокі. Сталіцай і самым вялікім горадам краіны зьяўляецца Багдад.

Мае вялікія радовішчы нафты і прыроднага газу, зьяўляецца ўдзельнікам ОПЭК.

У выніку вайсковай апэрацыі Злучаных Штатаў ды іншых хаўрусьнікаў па НАТА ў сакавіку 2003 году былы прэзыдэнт Садам Хусэйн быў зьвергнуты і пакараны на шыбеніцы. Нестабільная сытуацыя са штодзённымі тэрарыстычнымі актамі застаецца і да нашых дзён.

Гісторыя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Тэрыторыя сучаснага Іраку адносіцца да гістарычнага рэгіёну Мэсапатамія (стар.-грэц. Міжрэчча), які стаў адным зь першых агмянёў сучаснае цывілізацыі. На тэрыторыі краіны паўставалі дзяржавы-месты, якія пазьней былі аб’яднаныя шумэрамі. Пазьней іх зьмянілі іншыя дзяржавы, сярод якіх бабіляняне, асырыйцы, пэрсы і г.д. Поўнач сучаснага Іраку таксама часта пераходзіў з рук у рукі, зьяўляючыся ўладаньнямі, у прыватнасьці, гатаў, пазьней — гетаў. Пасьля пачатку нашай эры рэгіён становіцца аб’ектам прэтэнзіяў Рымскай імпэрыі і партанаў.

У VII ст. н.э. тэрыторыю Іраку захопліваюць арабы-мусульмане Арабійскага паўвостраву, у выніку чаго тэрыторыя краіны хутка становіцца часткай халіфату, на ейнай тэрыторыі распаўсюджваецца іслам. У позьнім Сярэднявеччы — частка ўладаньняў турак, якой і заставаўся да пачатку ХХ ст., калі разам з Трансярданіяй (сучасная Ярданія) і некаторымі іншымі сумежнымі ўладаньнямі турак была перададзеная Вялікабрытаніі. Ад гэтага часу і пазьней, па атрыманьні незалежнасьці ў 1932 годзе, краінай кіравала манархія на чале з дынастыяй Гашымітаў.

У 1958 годзе ў краіне адбываецца рэвалюцыя, падчас якой дэмакратычна накіраваныя афіцэры расстралялі каралеўскую сям’ю. Тым ня менш, першы рэспубліканскі кіраўнік Іраку, Карым Касым, празь некалькі год быў зрынуты сваім паплечнікам па рэвалюцыі 1958 году. Нестабільная палітычная сытуацыя, што характарызавалася практычна поўнай адсутнасьцю легітымнае й дэмакратычнае перадачы ўлады, а таксама палітычнымі перасьледамі, захоўвалася да прыходу да ўлады Садама Хусэйна, які атрымаў уладу таксама шляхам перавароту. У 1980-х гг. Ірак вёў ірана-ірацкую вайну й ажыцьцяўляў спробы ўварваньня ў Кувэйт, аднак апошнія вайсковыя дзеі апынуліся надзвычай няўдачнымі для рэжыму Хусэйна, які атрымаў вялікі шэраг эканамічных санкцыяў.

У 20032011 гадох у краіне вялася вайна праз уварваньне міжнародных вайсковых сілаў на чале з ЗША, што зрынулі ўрад Садама Хусэйна.

Палітыка[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Дзяржаўны лад[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

У сакавіку — красавіку 2003 году ЗША пры падтрымцы Вялікабрытаніі распачалі ваенную акцыю, у выніку якой Ірак быў заняты войскамі кааліцыі. Фармальнае аднаўленьне сувэрэнітэту краіны адбылося 28 чэрвеня 2004, калі адбылася афіцыйная цырымонія перадачы ўладных паўнамоцтваў ад Часовых кааліцыйных уладаў Часоваму ўраду Іраку.

8 чэрвеня 2004 СБ ААН прыняў рэзалюцыю № 1546, у якой зафіксаваны графік палітычнага працэсу на пераходны пэрыяд, які скончыўся ў сьнежні 2005. У студзені 2005 прайшлі выбары ў Пераходную нацыянальную асамблею (ПНА), у красавіку быў сфармаваны Пераходны ўрад Іраку (ПУІ). Праект сталай Канстытуцыі Іраку быў зацьверджаны на рэфэрэндуме ў кастрычніку. У сьнежні 2005 прайшлі новыя агульнаірацкія выбары, паводле вынікаў якіх на аснове канстытуцыі былі сфармаваныя сталыя органы ўлады.

22 красавіка 2006 былі ажыцьцёўленыя прызначэньні на галоўныя дзяржаўныя пасады. Дж. Талабані (курд) перавыбралі на пост прэзыдэнта. Віцэ-прэзыдэнтамі сталі А. Абдэльмагдзі (шыіцкая Аб'яднаная ірацкая кааліцыя) і Т. Гашэмі (суніцкі Фронт ірацкай згоды). Старшынёй парлямэнту быў абраны суніт М. Машгадані, яго намесьнікамі зацьверджаныя курд А. Тэйфур і шыіт Г. Атыя. Урад было даручана сфармаваць прэм'ер-міністру Н. Малікі, чальцу кіраўніцтва шыіцкай партыі «Даава».

Зьяўленьне канстытуцыйных органаў улады фармальна азначае завяршэньне палітычнага працэсу ў Іраку. Праблематыка ірацкага ўрэгуляваньня, аднак, застаецца на павестцы дня.

На тэрыторыі краіны знаходзіліся Шматнацыянальныя сілы (ШНС), створаныя для выкананьня задачаў падтрыманьня і забесьпячэньні бясьпекі «ў мэтах пасьпяховага завяршэньня палітычнага працэсу». ШНС дзейнічалі пад адзіным амэрыканскім камандаваньнем, яго касьцяк складаюць падразьдзяленьні войскаў ЗША.

У лістападзе 2007 Дж. Буш і Н. Малікі зацьвердзілі «Дэклярацыю аб прынцыпах», якая прадугледжвае падрыхтоўку двухбаковай дамовы, якая юрыдычна замацоўвае доўгатэрміновае базіраваньне амэрыканскіх войскаў у Іраку. 18 сьнежня 2007 СБ ААН прыняў рэзалюцыю № 1790 аб чарговым падаўжэньні мандату ШНС на адзін год, якое павінна стаць апошнім. Пры прэзыдэнцтве ў ЗША Барака Абамы адбыўся вывад амэрыканскіх падразьдзяленьняў, у краіне застаюцца толькі вайсковыя інструктары.

З пачатку 2014 на паўночным захадзе краіны дзейнічае тэрарыстычная арганізацыя Ісламская дзяржава Іраку й Леванту (пазьней пераназваная ў Ісламскую дзяржаву), якая праз пэўны час абвясьціла на сваёй тэрыторыі халіфат. Супрацьдзеяньне тэрарыстам вядзецца галоўным чынам падразьдзяленьнямі ірацкай арміяй і атрадамі курдзкай аўтаноміі Пэшмэрга, пры гэтым былыя ўдзельнікі апэрацыі ў Іраку адмаўляюцца аказваць падтрымку шляхам адпраўкі вайсковага кантынгенту, але абмяркоўваюцца праекты тэхнічнай дапамогі.

Адміністрацыйны падзел[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Ірак падзелены на 19 правінцыяў (мугафазаў):

Зь якіх чатыры паўночна-ўсходнія правінцыі: Сулейманія, Дагук, Галабджа і Арбіл утвараюць Курдзкую аўтаномію.

Геаграфія[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Тэрыторыя краіны дзеліцца на чатыры галоўныя геаграфічна-кліматычныя зоны. Цэнтральная і паўднёвая частка краіны знаходзіцца ў Мэсапатамскай нізіне. Гэта самая засвоеная і заселеная частка Іраку. На паўднёвым захадзе знаходзіцца паўпустэльня і ўзвышша Аль-Джазыра. На захадзе і паўднёвым захадзе таксама пустэльны ўзвышаны абшар, які злучаны з Сырыйскай пустэльняй, а на паўднёвым усходзе з пустэльняй Ан-Нафуд. Паўночная і паўночна-ўсходняя частка Іраку складае горную правінцыю Курдыстан, з самай высокай гарой краіны Буз-догг (3674 м).

Тэрыторыя краіны перасякаюць дзьве вялікія ракі: Эфрат і Тыгр, якія перад упадзеньнем ў Пэрсыдзкую затоку злучаюцца ў раку Шат аль-Араб. На абедзьвюх рэках здараюцца значныя паводкі (звычайна з сакавіка да траўня), калі сток вады павялічваецца ў 40 разоў.

У пустэльнях сустракаюцца невялікія вадаёмы. На поўдні існуюць мелкія азёры, і невялікія балоты. Да 1990-х гадоў у месцы злучэньня Эфрату і Тыгру існавала 20 тыс. км² азёраў, балот, якія ў выніку асушэньня зьніклі на 95%.

Эканоміка[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Самым вялікім натуральным багацьцем Іраку зьяўляецца нафта і прыродны газ. У канцы 80-х г.г ХХ стагодзьдзя, паводле ўзроўню здабычы нафты Ірак займаў другое месца сярод блізкаўсходніх краінаў. Грошы, якія краіна атрымлівала ад продажу нафты ішлі на разьвіцьцё іншых галінаў эканомікі.

Акрамя нафты і газу, Ірак мае вялікія радовішчы серы, фасфатаў і каляровых мэталаў.

У сельскай гаспадарцы працуе каля 13% насельніцтва, прыносячы таксама каля 13% нацыянальнага прадукту краіны. Але з-за таго, што краіна ня можа забясьпечыць сябе прадуктамі харчаваньня, сельскагаспадарчая прадукцыя — гэта асноўны экспартны тавар для Іраку.

Асноўныя сельскагаспарадарчыя культуры Іраку гэта: фінікі, бавоўна, рыс, пшаніца, проса. У навакольлі вялікіх гарадоў разьвіваецца вырошчваньне гародніны. Ірак, разам з Эгіптам належыць на асноўных сусьветным вытворцаў фінікаў. Самыя вялікія плянтацыі фінікавых пальмаў знаходзяцца ў далінах Тыгру і Эфрату.

Дэмаграфія[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

У ліпені 2006 агульная колькасьць насельніцтва Іраку дасягнула 26 783 383 чалавекі.

74% іракцаўарабы; курды складаюць 22—24 %%, асырыйцы, ірацкія туркмэны і іншыя — 5%. Ад 25 000 да 60 000 марскіх арабаў жывуць у паўднёвым Іраку.

Арабская і курдзкая мовы зьяўляюцца дзяржаўнымі. Асырыйская і туркмэнская мовы — маюць афіцыйны статус у месцах кампактнага пражываньня асырыйцаў і ірацкіх туркмэнаў. Ангельская мова самая распаўсюджаная з эўрапейскіх моваў.

Рэлігія[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Рэлігійны склад насельніцтва краіны наступны:

Мусульманская абшчына дзеліцца наступным чынам:

Вонкавыя спасылкі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Commons-logo.svg  Іраксховішча мультымэдыйных матэрыялаў