Латвія

Латвія Latvijas Republika
(Сьцяг) (Герб)
Нацыянальны дэвіз: «Tēvzemei un Brīvībai» («Бацькаўшчыне і Свабодзе»)
Дзяржаўны гімн «Dievs, svētī Latviju!»
Афіцыйная мова	латыская
Сталіца	Рыга
Найбуйнейшы горад	Рыга
Форма кіраваньня Прэзыдэнт Прэм’ер-міністар	Парляманцкая рэспубліка Андрыс Берзіньш Валдыс Дамброўскіс
Плошча  • агульная  • адсотак вады	124-е месца ў сьвеце 64 589 км² 1,57%
Насельніцтва  • агульнае (2010)  • шчыльнасьць	143-е месца ў сьвеце 2 217 969 34,3/км²
СУП  • агульны (2009)  • на душу насельніцтва	92-е месца ў сьвеце $32,234 млрд $14 254
Валюта	Латвійскі лат (LVL)
Часавы пас  • улетку	EET (UTC+2) EEST (UTC+3)
Незалежнасьць — абвешчаная — прызнаная — згубленая — абвешчаная — прызнаная	Ад Расейскай імпэрыі 18 лістапада 1918 11 жніўня 1920 17 чэрвеня 1940 Ад СССР 4 траўня 1990 21 жніўня 1991
Аўтамабільны знак	LV
Дамэн верхняга ўзроўню	.lv
Тэлефонны код	+371

Рэспу́бліка Ла́твія (па-латыску: Latvijas Republika) — краіна ў Паўночнай Эўропе, у цэнтры Прыбалтыкі. Латвія складзеная з чатырох гістарычных рэґіёнаў: Курзэмэ (Kurzeme) на паўднёвым захадзе, Відзэмэ (Vidzeme) на паўночным захадзе, Зэмгалэ (Zemgale) на паўночным усходзе і Латгалія (Latgale) на паўднёвым усходзе. На поўдні Латвія мяжуе зь Беларусяй і Летувой, на ўсходзе — з Расеяю, на поўначы — з Эстоніяй. З захаду краіна амываецца Балтыйскім морам. Латвія — сябра NATO і Эўрапейскага Зьвязу.

Гісторыя

Асноўны артыкул: Гісторыя Латвіі

У Сярэднявеччы вядомыя як Лівонія, землі сучаснае Латвіі з 13 стагодзьдзя належалі да крыжацкага Лівонскага Ордэну. Пасьля заняпаду Ордэну Латвія трапіла ў склад Рэчы Паспалітае. У 18 і 19 стагодзьдзях Латвія паступова была захопленая Расейскаю імпэрыяй.

18 лістапада 1918 году Латвія абвясьціла незалежнасьць ад ахопленай Рэвалюцыяй Расеі. З 1934 году Латвія была аўтарытарнай дзяржаваю.

17 ліпеня 1940 году Латвія была акупаваная савецкімі войскамі згодна з савецка-фашысцкім Пактам Молатава-Рыбэнтропа і ўключаная ў склад Савецкага Саюзу на правах рэспублікі. Да пачатку 1990-х гадоў Латвія была савецкаю рэспублікай, пакуль «Перестройка» зноў не абудзіла незалежніцкі рух у краіне.

21 жніўня 1991 году Латвія аднавіла свой сувэрэнітэт. Маладая дзяржава адразу ўзяла курс на эўраінтэґрацыю, не стала далучацца да пост-савецкага аб’яднаньня СНД. Напачатку 21 стагодзьдзя Латвія сталася чальцом NATO і Эўрапейскага Зьвязу.

Латвія складаецца з чатырох гістарычных рэгіёнаў: Курляндыі на захадзе, Відзэмэ на паўночным усходзе, Зэмгалэ як вузкага паса паміж Даўгавай і летувіскай мяжой, і Латгаліі на паўднёвым усходзе. Тэрыторыя Латвіі збольшага ўяўляе сабой лясісты марэнна-пагоркавы ляндшафт з шматлікімі азёрамі і доўгай паласой роўнага ўзьбярэжжа. Найдаўжэйшымі рэкамі зьяўляюцца Даўгава і Гаўя, найвялікшае возера плошчай 80,7 км² — Лубанс. Рыга з геаграфічнага пункту гледжаньня — цэнтар рэдказаселеных земляў.

Геаграфія

Лясы займаюць 40% тэрыторыі Латвіі. Краявіды багатыя на халмы ды азёры. Узьбярэжжа Балтыйскага мора аднастайнае. З фаўны распаўсюджаныя алені, лісы, ласі, ваўкі, бабры.

Адміністрацыйны падзел

Латвія дзеліцца на 109 раёнаў і 9 гарадоў асаблівага статусу.

Эканоміка

Найважнейшая галіна прамысловасьці Латвіі — машынабудаўніцтва. Акрамя таго, важную ролю грае марское рыбалоўства, вытворчасьць мэблі і тэкстыльная прамысловасьць. Найважнейшыя эканамічныя партнэры Латвіі — краіны Паўночнае Эўропы, таксама важная роля належыць транзыту нафты і нафтавых прадуктаў зь Беларусі і Расеі. Традыцыйна вялікае значэньне мае турызм, што зноў перажывае рост пасьля атрыманьня незалежнасьці.

Транспарт

Транспартная інфраструктура Латвіі добра разьвітая. Цэнтар транспартнай сеткі — сталіца Рыга.

Чыгунка

За апошнія 10 гадоў чыгунка перажыла масыўнае зьніжэньне пасажырапатоку. Найбуйнейшае прадпрыемства чыгункі — LDZ (Latvijas Dzelzceli). Важнымі застаюцца таварныя перавозкі да балтыйскіх портаў, прадмесныя электрычкі у рыскай аґлямэрацыі, пасажырскія перавозкі з Рыґі ў Даўґаўпілс, а таксама з Рыґі ў Вільню, Коўна, Менск, Маскву і Санкт-Пецярбург.

Авіяцыйны транспарт

Буйнейшы аэрапорт краіны знаходзіцца ў Рызе. Таксама там мяшкае найбуйнейшая авіякампанія Латвіі — Baltic International, што ажыцьцяўляе рэйсы ў Скандынавію, краіны Цэнтральнае Эўропы і іншыя краіны Прыбалтыкі.

Аўтамабільны транспарт

Латвія мае прамяную сыстэму шаш з цэнтрам у Рызе. Важнае значэньне мае аўтастрада Via Baltica, што ідзе праз усю краіну з поўначы на поўдзень праз Рыґу.

Карабельны транспарт

Марскі транспарт на Балтыцы — важны складнік транспартнае сыстэмы рэґіёну зь Сярэднявечча. Марскія порты Латвіі — Рыґа, Вэнтсьпілс і Ліепая. Паромныя маршруты злучаюць Латвію з краінамі Скандынавіі, Польшчаю, Нямеччынай. Акрамя таго, багата марскіх камунікацыяў ідуць уздоўж латыскага ўзьбярэжжа.

Насельніцтва

У 2011 годзе насельніцтва Латвіі склала 2 067 887 чалавекі. Зь іх: 62,1% — латышы, 26,9% — расейцы, 3,3% — беларусы, 2,2% — украінцы, 2,2% — палякі, 1,2% — летувісы, 2,1% — іншыя этнічныя ґрупы (сярод іх эстонцы, немцы, лівы). У Латвіі дагэтуль здараюцца канфлікты вакол расейскае меншасьці, бо ейныя прадстаўнікі часта адмаўляюцца атрымліваць латыскае грамадзянства па ўстаноўленай працэдуры, якая прадугледжвае іспыт па латыскай мове, а латыскія ўлады парушаюць права расейцаў на навучаньне на роднай мове. Прыкладна палова расейскамоўных мае статус неграмадзянаў і пазбаўленыя права голасу на выбарах і іншых прэфэрэнцыяў.

Насельніцтва Латвіі паводле этнічнага паходжаньня, з 1935 да 2011 году, тысячаў чалавек

	1935		1959		1970		1979		1989		2000		2011
Этнічнае паходжаньне	Колькасьць	%	Колькасьць	%	Колькасьць	%	Колькасьць	%	Колькасьць	%	Колькасьць	%	Колькасьць	%
Латышы	1 467,0	77,0	1 297,9	62,0	1 341,8	56,8	1 344,1	54,0	1 387,8	52,0	1 370,7	57,66	1 284,2	62,1
Расейцы	168,3	8,8	556,4	26,6	704,6	29,8	821,5	32,8	905,5	34,0	703,2	29,58	556,4	26,9
Жыды	93,4	4,9	36,6	1,7	36,7	1,6	28,3	1,1	22,9	0,9	10,4	0,44	6,4	0,3
Немцы	62,1	3,3	1,6	0,1	5,4	0,2	3,3	0,1	3,8	0,1	3,5	0,15	3,0	0,1
Палякі	48,6	2,6	59,8	2,9	63,0	2,7	62,7	2,5	60,4	2,3	59,5	2,50	44,8	2,2
Беларусы	26,8	1,4	61,6	2,9	94,7	4,0	111,5	4,5	119,7	4,5	97,2	4,09	68,2	3,3
Летувісы	22,8	1,2	32,4	1,5	40,6	1,7	37,8	1,5	34,6	1,3	33,4	1,40	24,4	1,2
Эстонцы	6,9	0,4	4,6	0,2	4,3	0,2	3,7	0,1	3,3	0,1	2,7	0,11	2,0	0,10
Цыганы	3,8	0,2	4,3	0,2	5,4	0,2	6,1	0,2	7,0	0,3	8,2	0,34	6,5	0,3
Украінцы	1,8	--	29,4	1,4	53,5	2,3	66,7	2,7	92,1	3,4	63,6	2,68	45,7	2,2
іншыя	4,2	0,2	1,8	0,1	2,7	0,1	3,8	0,2	29,4	1,0	25,0	1,1	26,3	1,3
Усяго	1 901,5		2 086,4		2 352,7		2 489,5		2 641,9		2 377,4		2 067,9

Культура і грамадзтва

За сваю гісторыю Латвія трапляла пад культурныя ўплывы розных краін. Найбольш яскравы ўплыў краін Паўночнае Эўропы. Архітэктура старых месцаў тыповая для гарадоў Ганзы. Гэтаксама і сучасная латыская культура мае шчыльныя сувязі з швэдзкай, фінскай і, асабліва, нямецкай культурамі.

Важную ролю ў фармаваньні культурнага ляндшафту Латвіі адыграла расейскае панаваньне, што доўжылася амаль два стагодзьдзі. Расейская мова дагэтуль вельмі пашыраная ў краіне, асабліва ў гарадах і на ўсходзе, сярод расейцаў і іншых нацыянальных ґрупаў, што складаюць да 40% насельніцтва.

Частка сучаснай Латвіі вакол Даўгаўпілсу (Латґалія) гістарычна была населеная беларусамі, уваходзіла ў Полацкае княства і нават была ўключана ў склад Беларускае Народнае Рэспублікі ў 1918 годзе. Сам Даўґаўпілс мае адпаведную беларускую назву (Дзьвінск).

Акрамя таго, у Латвіі пражывае народнасьць ліваў 1500, перш за ўсё ў Рызе і некаторых прыморскіх вёсках.

Пануючаю ў Латвіі рэліґіяй у Латвіі пасьля Рэфармацыі сталася лютэранства, за выняткам пераважна каталіцкай Латґаліі. Сярод расейскамоўных латвійцаў пашыранае расейскае праваслаўе. Колькасьць рэґулярна наведваючых царкву ў Латвіі сёньня вельмі малая, ці не самая нізкая ў Эўропе. Латыская лютэранская царква вельмі кансэрватыўная і адмаўляе кабетам у праве прапаведаваць (нягледзячы на кароткачасовы прэцэдэнт высьвячэньня жанчын, цяпер гэта не практыкуецца), у чым яна супярэчыць з латыскай лютэранскаю царквой у эміґрацыі ў Швэцыі і іншых краінах. Вялікую ролю граюць абрады і элемэнты традыцыйных балцкіх вераваньняў.

Самае яскравае народнае сьвята ў латышоў — Купальле (Jānis, vasaras saulgrieži), зь якім таксама зьвязана шмат традыцыяў і звычаяў.

Латвія знакамітая сваёй культурай народных сьпеваў. Тыповая латыская форма сьпеваў — Дайны, чатырохрадковыя, невершаваныя сьпевы на розныя тэмы, ад міталягічных да побытавых сюжэтаў. Этноґрафамі было сабрана больш за мільён народных дайнаў, што ёсьць рэкордам, зважаючы на колькасьць насельніцтва невялікай Латвіі. Запіс дагэтуль перадаваных у вуснай форме дайнаў пачаў напрыканцы 19 стагодзьдзя Крыш'яніс Баронс; сабраная ім для гэтага Шафа Дайнаў дагэтуль зьяўляецца свайго кшталту нацыянальнай сьвятыняй.

Кожныя 5 гадоў у Рызе (за савецкім часам — за мяжой) праходзіць вялікі Сьпеўніцкі фэст, у якім бяруць удзел тысячы латыскіх і замежных хораў, хораў латыскае дыяспары. Сусьветна вядомы сымфанічны дырыжoр Марыс Янсанс нарадзіўся ў 1943 годзе ў Рызе.

Як і ў Эстоніі, меская культура і буйныя паны ў Латвіі былі да Рэвалюцыі 1917 году нямецкамоўнымі. Таксама нямецкамоўнаю была інтэліґенцыя. Падчас Другой сусьветнай Вайны па пагадненьні між нацысцкай Нямеччынай і ўжо часткова акупаванай Савецкім Саюзам Латвіяй, нямецкая меншасьць была вывезеная ў Нямеччыну. Таксама амаль не засталося ў Латвіі пасьля Другой сусьветнай вайны калісьці буйнае жыдоўскае грамады.

Цікавае

Паводле некаторых навукоўцаў, у Латвіі ў 1510 годзе была ўстаноўленая першая калядная елка ў сьвеце. Іншая тэорыя адносіць гэтае вынаходніцтва да Страсбургу ў францускім Эльзасе.

Глядзіце таксама

• Беларусы ў Латвіі

Вонкавыя спасылкі

 Латвія — сховішча мультымэдыйных матэрыялаў

• Агульная інфармацыя аб краіне
• Сярэднявечныя замкі Латвіі