Данія

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі
Перайсьці да: навігацыі, пошуку
Данія
Kongeriget Danmark
Сьцяг Даніі Герб Даніі
(Сьцяг) (Герб)
Нацыянальны дэвіз: (няма)1
Дзяржаўны гімн
«Der er et yndigt land»
Месцазнаходжаньне Даніі
Афіцыйная мова Данская
Сталіца Капэнгаген
Найбуйнейшы горад Капэнгаген
Форма кіраваньня Канстытуцыйная манархія
Маргрэт II
Гэле Торнінг-Шміт
Плошча
 • агульная
 • адсотак вады
131-е месца ў сьвеце
43 094 км²
1,6
Насельніцтва
 • агульнае (2014)
 • шчыльнасьць
113-е месца ў сьвеце
5 627 235[1]
126/км²
СУП
 • агульны (2005)
 • на душу насельніцтва
43 месца ў сьвеце
$188 мільярдаў
$34 718 (6-е месца)
Валюта Дацкая крона (DKK)
Часавы пас
 • улетку
CET (UTC+1)
CEST (UTC+2)
Незалежнасьць
прыняцьце Канстытуцыі

5 чэрвеня 1849
Аўтамабільны знак DK
Дамэн верхняга ўзроўню .dk
Тэлефонны код +45
1 Дэвіз каралевы: Guds hjælp, Folkets kærlighed, Danmarks styrke (па-беларуску: Божая помач, народная любоў, дацкая моц).

Карале́ўства Да́нія (па-дацку: Kongeriget Danmark) — краіна ў паўночнай Эўропе на ўзьбярэжжах Балтыйскага і Паўночнага мораў. Геаграфічна Данія ўключае ў сябе паўвыспу Ютляндыя, па якой мяжуе зь Нямеччынай, і 405 выспаў, зь якіх 79 населеныя, а на найбольшай зь іх — Зэляндыі (Sjælland) — месьціцца сталіца Даніі Капэнгаген. Даніі належаць таксама Фарэрскія астравы ў Паўночнай Атлянтыцы і найвялікшая ў сьвеце выспа Грэнляндыя. Дзяржаўны лад — канстытуцыйная манархія.

Гісторыя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Раньняя гісторыя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Як сьведчаць археалягічныя знаходкі, людзі стала засялілі Скандынавію не пазьней як 12 800 гадоў таму, па адыходзе апошняга ледавіка; земляробства зьявілася тут каля 3 тыс. гадоў да н. э. Прыкладна дзьвюмастамі гадамі н. э. датаваныя першыя знойдзеныя рунічныя надпісы. Целы сваіх памерлых насельнікі тагачаснай Даніі, як і многія іншыя паганцы-індаэўрапейцы, спальвалі і хавалі ў курганах — аж да ХІ стагодзьдзя н. э., да хрысьціянізацыі Даніі каля 980 году каралём Гарольдам Чарназубым (ад ягонай мянушкі бярэ сваю назву сучасная тэхналёгія Bluetooth). Цягам ХХ стагодзьдзя ў балотах Даніі (як і Англіі) неаднаразова знаходзілі «балотныя целы» — выдатна захаваныя з дахрысьціянскіх часоў у кіслым асяродзьдзі трупы людзей, забітых і кінутых (часам зь вяроўкай на шыі) у балота.

Гарольдаў камень з рунічнымі надпісамі

Эпоха вікінгаў[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Шырока разрэклямаваным пэрыядам дацкай (роўна як і швэдзкай) гісторыі зьяўляецца «эпоха вікінгаў» (7931066), пад час якой піраты са Скандынавіі рабавалі землі па ўзьбярэжжах кантынэнтальнае Эўропы, служылі наймітамі Бізантыйскіх імпэратараў, калянізавалі Ісьляндыю, Фарэрскія астравы, Грэнляндыю й усходняе ўзьбярэжжа Паўночнай Амэрыкі, а дацкія каралі некаторы час кіравалі Англіяй. Канец гэтае эпохі звычайна датуецца годам нарманскай заваёвы Англіі; аб’ектыўнымі прычынамі заняпаду сталіся вайсковае й сацыяльнае разьвіцьцё фэадальнага грамадзтва ў Эўропе, а таксама няўхільнае пагаршэньне клімату ў Паўночнае Атлянтыцы, асабліва ад ХІІІ стагодзьдзя — наступ Малога ледавіковага пэрыяду. Падвышанай увазе да «эпохі вікінгаў» і да ўласна піратаў-вікінгаў — якія нават для тагачаснага скандынаўскага насельніцтва былі хутчэй маргіналамі — мы абавязаныя, напэўна, значна пазьнейшым акалічнасьцям: рамантычным у ХІХ стагодзьдзі і турыстычным у стагодзьдзі ХХ.

Сярэднявечча[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

У час Сярэднявечча пэрыяды грамадзянскіх войнаў чаргаваліся з пэрыядамі цэнтралізацыі ўлады, падвышэньня падаткаў і дзяржаўнага будаўніцтва; вяліся войны — пераважна зь нямецкімі княствамі на поўдні й суседняй Швэцыяй. Вальдэмар Вялікі (11311182), чарговы «моцны» кароль, пабудаваў замак у вёсцы Havn, адкуль і пачаўся цяперашні КапэнгагенKøbenhavn — і зьдзейсьніў некалькі «крыжовых паходаў» дзеля падпарадкаваньня зямель сучаснай Эстоніі (распаўсюджаная легенда аб паходжаньні дацкага сьцяга, Данеброгу, сьцьвярджае, што ён нібыта ўпаў зь нябёсаў у 1219 годзе ў пераломны момант адной з сутычак у Эстоніі). З 1397 па 1521 гады Данія, Нарвэгія і Швэцыя (а таксама сёньняшняя Фінляндыя, Ісьляндыя, Фарэрскія астравы й Грэнляндыя) былі аб’яднаныя уніяй (вядомай як Кальмарская унія) і фактычна знаходзіліся пад уладай дацкіх манархаў.

Новы час[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Карона Імпэрыі. Замак Разэнборг

Рэфармацыя пачалася ў Даніі ў 1536 годзе, і хутка Лютэранская царква сталася афіцыйнай дзяржаўнай царквой Даніі; па канфіскацыі зямель, што належалі Рымска-каталіцкай царкве, даходы караля ўзрасьлі ўтрая. Як апірышча пратэстанцтву, Данія была ўцягнутая ў Трыццацігадовую вайну і ў выніку паразы (1658) згубіла, у прыватнасьці, свае найбагацейшыя правінцыі на поўдні сучаснай Швэцыі, у Сканіі — гістарычна дацкія землі. Першай дацкай «далёкай» калёніяй было невялічкае паселішча й форт Транкебар на паўднёвым узьбярэжжы Індыі (ад 1620 году; у 1845 прададзены Вялікабрытаніі). Данія пабудавала таксама чатыры замкі на заходнім узьбярэжжы Афрыкі (у адным з тых замкаў, захаваным да сёньня, месьціцца рэзыдэнцыя прэзыдэнта Ганы) й калянізавала некалькі выспаў у Карыбскім моры. Прыгоннае права ў Даніі праіснавала з 1733 па 1788 гады й было скасаванае на просьбы шырокіх буржуазных мас. Пад час Напалеонаўскіх войнаў Данія ўзяла бок Францыі й у выніку ў 1814 годзе страціла Нарвэгію.

Найноўшы час[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

У неспакойны для Эўропы рэвалюцыйны час кароль Фрэдэрык VII (а дацкіх каралёў ад пачатку ХVІ стагодзьдзя называюць па чарзе толькі Хрысьціянамі й Фрэдэрыкамі) падпісаў 5 чэрвеня 1849 году Канстытуцыю й ператварыў Данію зь абсалютысцкай у канстытуцыйную манархію. Апошняя тэрытарыяльная страта — зямля Шлезьвіг-Гальштайн у выніку вайны з Прусіяй — адбылася ў 1864 годзе. Пад час першай сусьветнай вайны Данія трымалася нэўтралітэту й цалкам захавала свае людзкія й матэрыяльныя рэсурсы; больш за тое, ёй прапанавана было вярнуць Шлезьвіг-Гальштайн, але кіраўніцтва краіны ініцыявала рэфэрэндум сярод жыхароў аспрэчанай правінцыі, паводле вынікаў якога ў 1920 годзе ад Нямеччыны да Даніі адышоў толькі паўночны Шлезьвіг. У 1940 амаль без супраціву здалася Нямеччыне й карысталася, прынамсі да 1943 году, значнай самастойнасьцю ва ўнутранай палітыцы. Вызваленая амэрыканскімі войскамі 5 траўня 1945 году; пасьля вайны адмовілася ад палітыкі нэўтралітэту й уступіла ў НАТО. Зьяўляецца, поруч з Беларусьсю, краінай-заснавальніцай ААН, уваходзіць у Эўразьвяз (хоць і адмовілася на рэфэрэндуме ў 2000 годзе ад уводу эўра), ратыфікавала Шэнгенскія пагадненьні.

Краіна[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Геаграфія[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Прыблізныя каардынаты Даніі 56°00 N, 10°00 E. Агульная плошча (без уліку Фарэрскіх астравоў і Грэнляндыі) 43 094 км²; азёры займаюць прыблізна 700 км². Найвышэйшы пункт 171 м (ненаселенае месца Møllehøj), найніжэйшы — 7 м ніжэй за ўзровень мора (Lammefjord). Па сушы мяжуе з Нямеччынай, даўжыня мяжы 68 км; даўжыня берагавой лініі — 7 314 км. Клімат марскі ўмераны (Cfb, паводле клясыфікацыі Кёпэна), пад уплывам цёплае плыні Гальфстрыму. У структуры землекарыстаньня ральля займае 54%, лясы 13% (зь іх 72% знаходзяцца ў прыватнае ўласнасьці). Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел: 13 абласьцей (amter, адз.лік.: amt) і 271 раёнаў (kommuner, адз.лік: kommune); на 1 студзеня 2007 году заплянаваная рэформа існуючага падзелу, якая прывядзе да ўзбуйненьня абласьцей і раёнаў, скарачэньня іх колькасьці, адпаведна, да пяцёх і 98-мі. Найбуйнейшыя гарады — сталіца Капэнгаген (насельніцтва 501 664 чалавек на 1 студзеня 2004[2]), а таксама О́ргус (Århus, 228 547 чалавек), О́льборг (Aalborg, 121 549 чалавек) і О́дэнсэ (Odense, 145 554 чалавек).

Прынц Кароны Фрэдэрык з прынцэсай Мэры на Фарэрах. Чэрвень 2005

Палітыка[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Данія — парлямэнцкая прадстаўнічая дэмакратычная канстытуцыйная манархія з 1849 году, найстарэйшая манархія ў Эўропе з амаль неразрыўнай лініяй спадкаемства: першыя каралі Даніі, вядомыя з Х стагодзьдзя — продкі цяперашняй каралевы Маргрэт II (Margrethe Alexandrine Þórhildur Ingrid). Заканадаўчую ўладу мае аднапалатны (дзьвюхпалатны да рэфэрэндуму 1953 году) прадстаўнічы орган — Folketing, у якім 179 дэпутацкіх месцаў. Каралева прызначае прэм'ер-міністра (звычайна старшыню партыі, якая набрала на выбарах больш за ўсіх галасоў) і кабінэт міністраў; парлямэнт можа выказаць недавер і распусьціць кабінэт. Парлямэнцкія выбары адбываюцца раз на чатыры гады па прапарцыйнай сыстэме зь нізкім парогам у 2%, што спрыяе шматпартыйнасьці: так, па выніках выбараў 2005 году, у парлямэнце прадстаўленыя 7 партый. Пасьля выбараў 2001 году, парлямэнцкую большасьць складае лібэральна-кансэрватыўная кааліцыя на чале з прэм'ер-міністрам Андэрсам Фогам Расмусэнам, старшынёй «Левай партыі» (Venstre[3] — у дацкай палітычнай сыстэме тэрмін «левыя» азначае не сацыялістаў, а лібэралаў). Судзьдзі прызначаюцца дзейсным манархам і не падуладныя парлямэнту ці ўраду; пазбаўленым ад пасады судзьдзя можа быць толькі ў выключных выпадках па рашэньні адмысловага пабочнага суду.

Эканоміка[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Сукупны ўнутраны прадукт (СУП) у 2005 годзе склаў $187,721 млрд, або 0,315% сусьветнай эканомікі[4]. Данія — самадастатковая краіна ў сэнсе забясьпечанасьці энэрганосьбітамі (нафта, газ, вецер) і сельскагаспадарчай прадукцыяй (зерне, бульба, прадукты жывёлагадоўлі). Буйнейшыя гандлёвыя партнэры — Нямеччына (18,7% экспарту, 23,1% імпарту), Швэцыя (адпаведна 12,6% і 13%) і Вялікабрытанія (8,5% і 7%). Цягам другой паловы ХХ стагодзьдзя структура дацкай эканомікі заўважна зьмянілася: з аграрна-індустрыяльнай краіны Данія зрабілася краінай постіндустрыяльнай, з выразным дамінаваньнем сфэры паслуг (75.9% СУП і 79% працоўных месцаў) і значнай перавагай індустрыяльнай вытворчасьці (22.1% СУП, 17% занятых — у 1960 годзе было 40%) над сельскай і рыбнай гаспадаркай (2% СУП, 4% занятых — у 1960 годзе было 20%). У сярэднім на адно прадпрыемства прыпадае 10 працоўных месцаў. Гадавы прырост СУП у апошнія пяць год складаў 1,3% (2001), 0,5% (2002) 0,7% (2003), 2,4% (2004) і 2,2% (2005); беспрацоўе ў той жа час вагалася паміж 5%–6%. Традыцыйна высокія выдаткі дзяржавы на сацыяльнае забесьпячэньне (бясплатная адукацыя, часткова бясплатная мэдыцына, вялікія выплаты беспрацоўным і пэнсіі) адбіваюцца на працоўных Даніі ў выглядзе высокіх падаходных падаткаў (ад 9%-44% для звыш-бедных і бедных гаспадарак, і да 44%-62% для сярэдняга клясу) і на ўсіх грамадзянах, вымушаных плаціць 25% ПДВ нават пры пакупках ежы. Галоўнае пытаньне, што стаіць перад дацкай, роўна як і іншымі сацыяльна-арыентаванымі рынкавымі эканомікамі — як забясьпечыць стабільны эканамічны рост пры існых сацыяльных стандартах і дэмаграфічных тэндэнцыях.

Транспарт[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Цягнік Дацкай дзяржаўнай чыгункі (DSB) прыбыў у Гамбург (Нямеччына)

На 1 студзеня 2004 году[2] даўжыня аўтамабільных дарог Даніі складала 72 075 км, зь іх 1 027 км хуткасных магістраляў. Узровень аўтамабілізацыі насельніцтва — 659 машын на тысячу сем'яў. Сярэдні расход паліва для зарэгістраваных у 2004 годзе машын з бэнзінавымі й дызэльнымі рухавікамі склаў 6½ літраў на 100 км, ці на літар менш чым у 1998. Большасьць пасажырскіх перавозак у Даніі — 77% — зьдзяйсьняецца аўтамабілямі, 12% аўтобусамі й 7% чыгункай; вага вэляперавозак няўхільна зьмяншаецца: за 2002 год сярэдні датчанін накатаў на ровары 435 км. Даўжыня чыгуначнага палатна — 2 785 км, або 64 км на 1 тыс. км² тэрыторыі (2004); амаль чвэрць дарог электрыфікаваныя. Жыхары Капэнгагену ганарацца адкрытымі ў 20022003 гадах дзьвюма лініямі мэтро[5] агульнай працягласьцю ў 17 км; вагончыкі італьянскай вытворчасьці (па тры на састаў) рухаюцца без кіроўцы зь сярэдняй хуткасьцю 40 км/г, выяжджаючы па-за цэнтрам гораду на паверхню. Рэгулярныя пасажырскія авіярэйсы ў Даніі прымаюць 10 аэрапортаў, прычым на Капенгагенскі[6] прыпадае 84% авіяперавозак. Дацкі гандлёвы флёт налічвае каля 450 караблёў і зьяўляецца 16-м у сьвеце і 6-м у Эўразьвязе.

Народ[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Дэмаграфія[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Насельніцтва Даніі, па дадзеных на 1 студзеня 2005, складала 5 млн. 411 тыс. 405 чалавек[2]. Меркаваная працягласьць жыцьця — 74,9 году для мужчын і 79,5 году для жанчын; найчасьцейшыя прычыны сьмерцяў — рак і сардэчныя хваробы. Сярэдні век датчан складае амаль 40 гадоў (39,6 на 1 студзеня 2005) і працягвае ўзрастаць. Сярэдні рост — 180,9 см, і таксама мае тэндэнцыю да павялічэньня. Паказьнік пладавітасьці (колькасьць дзяцей, народжаных у сярэднім адной жанчынай) роўны 1,7 і зьяўляецца адносна высокім для Эўропы — хоць для простага ўзнаўленьня папуляцыі ён павінны быць не ніжэйшым за 2,1. Працягвае павялічвацца век, у каторым жанчыны нараджаюць першае дзіця: у 2003 годзе ён складаў у сярэднім 30,1 году. Скарачаецца колькасьць шлюбаў: у 2005 годзе толькі 45% жанчын а трыццаці год былі пабраныя, тады як у 1970 такіх было 88%. За той жа час сярэдні шлюбны век жанчын узрос з 22,8 да 30,5 году, і мужчын з 25,1 да 32,9 году. Больш за траціну дарослых увогуле жывуць асобна. Цягам 2003 году было зьдзейсьнена 15 567 абортаў (12,5 на тысячу жанчын). Дзяцей часьцей называюць Jens, Peter, Lars (хлопчыкаў) або Kirsten, Mathilde, Anne (дзяўчынак); найбольш распаўсюджанае прозьвішча — Jensen, што значыць Янаў сын — Іваноў (56 на тысячу). Важнай крыніцай павялічэньня насельніцтва Даніі застаецца іміграцыя: колькасьць імігрантаў складае ўжо 452 095 чалавек, альбо 8% усяе папуляцыі. Палова зь іх эўрапейскага паходжаньня (Нарвэгія, Швэцыя, Нямеччына, б. Югаславія, Польшча), хоць краінай-лідэрам па пастаўкам мігрантаў у Данію застаецца Турэччына.

Рэлігія й свабоды[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Афіцыйная рэлігія ў Даніі — эвангелічнае лютэранства: Эвангелічная Лютэранская Царква Даніі, Folkekirken, ахоплівае 84,7% насельніцтва[7]. Царкоўны падатак складае ад 0,42% да 1,51% з чалавека ў залежнасьці ад месца жыхарства і даходу. Паводле арганізацыі «Рэпарцёры без межаў», па паказальніку свабоды друку ў 2005 годзе знаходзілася на першым месцы з 167-х краін[8]. Прычым свабодны ў Даніі ня толькі друк: можна свабодна, напрыклад, вывешваць над ратушнай плошчай вясёлкавыя палатніны ды ладзіць адпаведныя шэсьці[9]; аднаполыя «шлюбы» ўзаконеныя пад назвай «зарэгістраваных партнэрстваў». У 2004 годзе сярэдні датчанін штодзень праводзіў ля тэлевізара 2 гадзіны 44 хвіліны. Найбольш папулярнымі кінафільмамі за 1976–2004 гады ў Даніі аказаліся «Titanic» і «The Lord of the Rings: The Fellowship of the Ring» — адпаведна 1,36 і 1,33 млн. прададзеных квіткоў[2].

Адукацыя й навука[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Базавая дзевяцігадовая адукацыя зьяўляецца ў Даніі абавязковай для кожнага дзіцяці ад 7-мі год. Найбольш распаўсюджаная форма атрыманьня такой адукацыі — гэта наведваньне мясцовай «народнай школы» (Folkeskole, ахоплівае каля 88% дзяцей) або прыватнай школы з 1-га па 9-ты ці, пры жаданьні, 10-ты кляс. Як школьную, гэтак і вышэйшую адукацыю грамадзяне краіны могуць атрымаць бясплатна. Статус вышэйшых у 2003 годзе мелі 162 навучальныя ўстановы, зь іх 6 унівэрсытэтаў або ўнівэрсытэцкіх цэнтраў, у каторых навучаліся 78 993 студэнтаў[2]. Сярод 25–64-гадовых датчан 28% мелі ў 2002 годзе вышэйшую адукацыю; меркаваная сярэдняя працягласьць адукацыі дзяцей, толькі пайшоўшых у школу, ацэньваецца ў 16,1 году. У Даніі налічваецца амаль 5 тысяч асьпірантаў. Па дадзеных арганізацыі ISI Web of Knowledge[10], 51 159 навуковых артыкулаў, прынамсі адзін з аўтараў, якіх мае дацкі адрас, за 2001 — пачатак 2006 году было ўнесена ў каталёг Science Citation Index Expanded (параўн. з 21 686 — з украінскімі адрасамі, 70 690 — з польскімі, і толькі 1 291 — зь беларускімі). На навуковыя дасьледаваньні й распрацоўкі ў 2003 годзе было выдаткавана 2,63% СУП, прычым прыватныя выдаткі складалі 1,83% СУП, г.зн. больш за дзьве траціны ад усяе сумы.

Асобы й брэнды[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Кубікі LEGO вядомыя па ўсім сьвеце ня менш за казкі Андэрсэна

У экспартным варыянце культурнага пантэону Даніі дамінуюць тры постаці: гэта казачнік Ганс Крыстыян Андэрсэн, філёзаф Сёрэн К’еркегор ды фізык габрэйскага паходжаньня Нільс Бор. Выхаванцам савецкай школы павінны быць памятныя таксама астраном Тыха Брагэ (15461601), чые запісы назіраньняў плянэтных рухаў ляглі ў падмурак кеплеравых законаў нябеснай мэханікі; астраном Оле Рэмэр (16441710), які ўпершыню вылічыў хуткасьць сьвятла; фізык Ганс Эрстэд (17771851), які назіраў сувязь паміж пераменным токам і магнітным полем. А аматары «элітарнага» мінімалісцкага кіно[11] чулі пра рэжысэра Лярса фон Трыера, да чыйго кабінэту ў капэнгагенскай студыі вядзе доўгі калідор дацкамоўных цытат зь яшчэ больш вядомага, хаця й ня дацкага, дзеяча Мао Дзэ-дуна. З Даніі ў 1949 годзе пачалі сваё пераможнае шэсьце па сьвеце дзіцячыя кубікі LEGO[12] (па-дацку: leg godt — «гуляй добра»), вытворчасьць якіх сёньня дасягае 600 штук штосэкунду. Дацкаму бровару належаць піўныя брэнды «Carlsberg» і «Tuborg»[13]. Але ўсё ж, мабыць, найбольш вядомая дацкая фігура — прыдуманы ангельскім драматургам Шэксьпірам Гамлет, прынц Дацкі, які жыў, паводле п’есы, у рэальным замку Кронборг на поўначы ад Капэнгагену.

Крыніцы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Вонкавыя спасылкі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Commons-logo.svg  Даніясховішча мультымэдыйных матэрыялаў