Польшча

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі.

Rzeczpospolita Polska
(Сьцяг) (Герб)
Нацыянальны дэвіз: няма
Афіцыйная мова	польская
Сталіца	Варшава
Найбуйнейшы горад	Варшава
Урад Прэзыдэнт Прэм'ер-міністар	Рэспубліка Лех Качыньскі Дональд Туск
Плошча  - Агульная  - Адсотак вады	68-е месца ў сьвеце 311 904 км² 2,65 %
Насельніцтва  - Агульнае (2007)  - Шчыльнасьць	32-е месца ў сьвеце 38 126 000 122/км²
СУП  - Агульны (2008)  - на душу насельніцтва	24-е месца ў сьвеце $676,8 млрд $17 815
Валюта	Польскі злоты (PLN)
Часавы пас  - улетку	CET (UTC+1) CEST (UTC+2)
Незалежнасьць  -Вернутая	996 – 1795 11 лістапада 1918
Дзяржаўны гімн	«Mazurek Dąbrowskiego»
Аўтамабільны знак	PL
Дамэн верхняга ўзроўню	.pl
Тэлефонны код	+48

Рэспу́бліка По́льшча, По́льшча (па-польску: Rzeczpospolita Polska) — краіна ў Цэнтральнай Эўропе, знаходзіцца паміж Нямеччынай на захадзе, Чэхіяй і Славаччынай на поўдні, Украінай і Беларусьсю на ўсходзе, і Балтыйскім морам, Летувай і Расеяй на поўначы.

[рэдагаваць] Гісторыя

Асноўны артыкул: Гісторыя Польшчы

• 966-1569 - Польскае Каралеўства
• 1569 - 1795 - Польскае Каралеўства у складзе Рэчы Паспалітай (з Вялікім княствам Літоўскім)
• 1918 - 1939 - Польская Рэспубліка
• 1945 - 1989 - Польская Народная Рэспубліка

[рэдагаваць] Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел

Ад 1 студзеня 1999 году Польшча дзеліцца на 16 ваяводзтваў, 379 паветаў (65 гарадзкіх паветаў + 314 земскіх паветаў), 2478 гмінаў (307 гарадзкіх гмін + 582 гмін гарадзка-вясковых + 1589 вясковых гмін) — стан на 1 студзеня 2007.

Ваяводзтвы (у дужках — сталіца ваяводзтва):

• Апольскае (Аполе)
• Вармінска-Мазурскае (Ольштын)
• Вялікапольскае (Познань)
• Заходнепаморскае (Шчэцын)
• Куяўска-Паморскае (Быдгашч, Торунь)
• Лодзінскае (Лодзь)
• Любельскае (Люблін)
• Любускае (Гожаў Вялікапольскі, Зялёна-Гура)
• Мазавецкае (Варшава)
• Малапольскае (Кракаў)
• Ніжнесылескае (Уроцлаў)
• Падкарпацкае (Жэшаў)
• Падляскае (Беласток)
• Паморскае (Гданьск)
• Сылескае (Катавіцы)
• Сьвентакшыскае (Кельцэ)

[рэдагаваць] Геаграфія

Агульная плошча Польшчы складае 613 658 км² (займае 69 месца ў сьвеце і 9 у Эўропе). Каля 2/3 паверхні займае Польская нізіна. На поўначы знаходзіцца Балтыйскае града, на поўдні – Малапольскае і Люблінскаяе узвышшы, а ўздоўж паўночнай мяжы цягнуцца Карпаты (самая высокая кропка 2 499 м) і Судэты. Самымі буйнымі рэкамі зьяўляюцца Вісла і Одра, але так сама існуе вялікая колькасьць больш дробных рэк. Азёры ў асноўным знаходзяцца на поўначы. Лясы займаюць 28% тэрыторыі краіны.

Агульная працягласьць межаў – 3 528 км, зь якіх 3 054 км на сушы і 528 на моры. Польшча мяжуе з Беларусьсю (416 км), Украінай (529 км), Славакіяй (539 км), Чэхіяй (790 км), Германіяй (467), Расеяй (206 км) і Летувой (104 км).

Клімат умераны, пераходны ад марскога да кантынэнтальнага. Сярэдняя тэмпэратура студзеня ад −1 да −5 °C (у гарах да −8 °C), чэрвеня 17—19 °C (у гарах да 10°). Ападкі складаюць 500 – 800 мм на раўнінах, у гарах да 1000 мм у год.

[рэдагаваць] Рэкі

Самымі доўгімі рэкамі Польшчы зьяўляюцца Вісла – 1 047 км даўжыні, Одра, якая часткова цячэ па ўсходняй мяжы краіны – 854 км даўжыні, Варта – 808 км даўжыні і Заходні Буг, прыток Віслы – 772 км даўжыні. Большасьць польскі’х рэкаў упадаюць у Балтыйскае мора, але, напрыклад, Арава, якая ўпадае ў Ваг і Дунай, адносіцца да Чарнаморскага вадазбору. Ва ўсходняй частцы краіны, невялікія рэкі, праз Днестар, так сама, нясуць сваю ваду ў Чорнае мора.

Польскія рэкі выкарыстоўваліся чалавекам у якасьці гандлёвых і транспартных шляхоў яшчэ ў старажытнасьці. Імі карысталіся і вікінгі для сваіх набегаў, а ў Сярэднявеччы і больш позьнія часы, збожжа, якое вырошчвалася ў Рэчы Паспалітай вывозілася праз іх на захад, што рабіла іх важнымі эканамічнымі шляхамі ўсёй Эўропы.

[рэдагаваць] Эканоміка

Асноўны артыкул: Эканоміка Польшчы

Першая з краін, якая ажыцьцявіла пераход ад камунізму да вольнага рынку, Польшча здолела ўтаймаваць інфляцыю і дасягнуць хуткага росту СЎП. Шматлікія праблемы, такія, як беспрацоўе, застаюцца. Гэта ў першую чаргу зьвязана з павелічэньнем дзяржаўнага ўмяшальніцтва ў эканоміку ў другой палове 1990-х гадоў. Аднак у шматлікіх галінах эканомікі краіна працягвае працаваць над лібэралізацыяй. Асноўныя тавары польскага экспарту – харчовыя прадукты, сталь, транспартнае абсталяваньне, прадукцыя хімічнай прамысловасьці.

[рэдагаваць] Палітыка

Польшча – гэта дэмакратычная краіна, якой кіруе прэзыдэнт, згодна з канстытуцыя прынятай у 1997 годзе. Урад прадстаўлены Саветам Міністраў, які ўзначальвае прэм'ер-міністар. Прэзыдэнт фарміруе ўрад па прапанове прэм’ер-міністра, які, у сваю чаргу, выбіраецца сэймам. Прэзыдэнт выбіраецца праз выбары на пяцігадовы тэрмін.

Польскі парлямэнт складаецца з двух палатаў: ніжняя палата (Сэйм), складаецца з 460 дэпутатаў і Сэнат (100 сэнатараў). У Сэйм трапляюць прадстаўнікі толькі тых партыяў, якія набіраюць на выбарах болей чым 5% галасоў (гэта не тычыцца партыяў нацыянальных меншасьцяў). Здараюцца агульныя сэсіі Сэйму і Сэнату ў форме нацыянальнай асамблеі (Zgromadzenie Narodowe). Нацыянальныя асамблеі зьбіраюцца ў трох выпадках: калі новы прэзыдэнт прымае пасаду, у выніку абвінавачваньняў у адрас прэзыдэнта і у выпадку няздольнасьці прэзыдэнта выконваць свае абавязкі ў выніку стану здароў’я і г.д.

Судовая ўлада грае ў краіне значную ролю. Галоўнымі органамі судовай улады зьяўляюцца Вярхоўны суд (Sąd Najwyższy), Вярхоўны адміністрацыйны суд (Naczelny Sąd Administracyjny), Канстытуцыйны суд (Trybunał Konstytucyjny) і Дзяржаўны суд (Trybunał Stanu). Пасьля адабрэньня Сэнату, Сэйм назначае Упаўнаважанага па правах чалавека (Rzecznik Praw Obywatelskich) на пяцігадовы тэрмін. Упаўнаважаны мае абавязак назіраць за захаваньнем правоў і свабоды чалавека ў Польшчы, а так сама захаваньнем сацыяльнай справядлівасьці.

[рэдагаваць] Насельніцтва

Польшча, зь яе насельніцтвам у 38,1 млн. чалавек, зьяўляецца восьмай па колькасьці насельніцтва краінай Эўропы і шостай ў Эўрапейскім Зьвязе. Сярэдняя шчыльнасьць насельніцтва складае 122 чалавекі на км².

Гістарычна склалася, што на тэрыторыі Польшчы жыве вялікая колькасьць розных нацыяў і народнасьцяў. Да Другой Сусьветнай вайны, польская габрэйская абшчына была адной з самых вялікіх у Эўропе, але пасьля вайны колькасьць габрэяў скрарацілася з 3 млн. чалавек да 300 тыс. Пасьляваенныя зьмены межаў краіны прывялі да таго што ў Польшчы зьявіліся некаторыя іншыя нацыянальныя меншасьці. Але моцныя памкненьні пасьляваеннай польскай улады накіраваныя на асыміляцыю нацыянальных меншасьцяў, прывялі да таго, што згодна з перапісам насельніцтва 2002 году, 96,74% насельніцтва краіны прызналі сябе палякамі; 1,23% - аднесьлі сябе да іншых нацыянальнасьцяў і 2,03% не назвалі сваю нацыянальнасьць. Самымі вялікімі нацыянальнымі меншасьцямі ў Польшчы зьяўляюцца сылезцы (каля 200 тыс. чалавек), немцы (152,9 тыс. чалавек, якія, у асноўным, жывуць у Апольскім і Сылескім ваяводзтвах), беларусы (каля 50 тыс., Падляскае ваяводзтва), украінцы (каля 30 тыс.) і летувісы.

Польская мова адносіцца да славянскай групы моваў, і зьяўляецца адзінай афіцыйнай мовай краіны.

Большасьць насельніцтва краіны зьяўляюцца каталікамі, аднак існуюць і прадстаўнікі іншых канфэсіяў, большасьць зь якіх складаюць праваслаўныя (у асноўным беларусы Падляшша), лютаране і юдэі.

Ян Павал ІІ

У апошнія гады агульная колькасьць насельніцтва Польшчы пачала скарачацца ў выніку эміграцыі і зьніжэньня нараджальнасьці. Пасьля ўступленьня краіны ў Эўрапейскі Зьвяз, значна павялічылася працоўная міграцыя ў краіны Заходняй Эўропы (асабліва Нямеччыну, Вялікабрытанію і Ірляндыю). Працоўную міграцыю, стымулюе значны ўзровень беспрацоў’я ў Польшчы (10,5% у 2007 годзе) ў параўнаньні зь іншымі краінамі. Згодна з ацэнкай міграцыйных службаў Вялікабрытаніі, польская супольнасьць у гэтай краіне дасягнула лічбы 300 тыс. чалавек у 2007 годзе і 65 тыс. чалавек у Ірляндыі. Існуюць зьвесткі, што колькасьць палякаў, якія імігравалі ў Вялікабрытанію пасьля 2004 года склала лічбу 2 млн. чалавек. Аднак гэтыя зьвесткі супярэчаць афіцыйным зьвесткам польскіх статыстычных службаў.

Польскія нацыянальныя меншасьці існуюць, так сама, у некаторых іншых краінах, напрыклад у Беларусі (асноўная частка палякаў жыве ў Гарадзенскай вобласьці), Украіне і Летуве. Агульная колькасьць палякаў, якія жывуць па-за межамі краіны, ацэньваецца ў 20 млн. чалавек. Самая вялікая па колькасьці нацыянальная супольнасьць палякаў склалася ў Злучаных Штатах.

[рэдагаваць] Вонкавыя спасылкі

 Польшча — сховішча мультымэдыйных матэрыялаў

• Афіцыйны польскі партал ^(анг.)
• Польшча.by ^(рас.)

п • а • р Краіны Эўропы
Азэрбайджан  · Альбанія  · Андора  · Армэнія  · Аўстрыя  · Баўгарыя  · Беларусь  · Босьнія і Герцагавіна  · Бэльґія  · Ватыкан  · Вугоршчына  · Вялікабрытанія  · Гішпанія  · Грузія  · Грэцыя  · Данія  · Ірляндыя  · Ісьляндыя  · Італія  · Казахстан¹  · Кіпр  · Латвія  · Летува  · Ліхтэнштайн  · Люксэмбург  · Малдова  · Мальта  · Манака  · Нарвэґія  · Нідэрлянды  · Нямеччына  · Партуґалія  · Польшча  · Расея¹  · Рэспубліка Македонія  · Румынія  · Сан-Марына  · Славаччына  · Славенія  · Сэрбія  · Турцыя¹  · Украіна  · Фінляндыя  · Францыя  · Харватыя  · Чарнагорыя  · Чэхія  · Швайцарыя  · Швэцыя  · Эстонія
Непрызнаныя:	Абхазія  · Косава  · Нагорна Карабаская Рэспубліка  · Паўднёвая Асэтыя  · Паўночны Кіпр  · Прыднястроўе  · Сілэнд
Залежныя тэрыторыі:	Акратыры і Дэкелія  · Аляндзкія выспы  · Выспа Мэн  · Гернсі  · Гібральтар  · Ян Маен  · Джэрсі  · Шпіцбэрген  · Фарэрскія выспы
¹ Часткова знаходзіцца ў Азіі

п • а • р Краіны Эўрапейскага Зьвязу
Аўстрыя  · Баўгарыя  · Бэльгія  · Вугоршчына  · Вялікабрытанія  · Гішпанія  · Грэцыя  · Данія  · Ірляндыя  · Італія  · Кіпр  · Латвія  · Летува  · Люксэмбург  · Мальта  · Нідэрлянды  · Нямеччына  · Польшча  · Партугалія  · Румынія  · Славакія  · Славенія  · Фінляндыя  · Францыя  · Чэхія  · Швэцыя  · Эстонія
краіны-кандыдаты:	Македонія  · Турцыя  · Харватыя