Турэцкая мова
Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі.
| Турэцкая (Türk dili /Türkçe) | |
|---|---|
| Ужываецца ў: | Турэччына ( Турэччына) |
| Рэгіён: | Малая Азія |
| Колькасьць карыстальнікаў: | к. 80 млн. |
| Клясыфікацыя: | Алтайская |
| Афіцыйны статус | |
| Афіцыйная мова ў: | Турэччыне |
| Рэгулюецца: | |
| Код мовы | |
| ISO 639-1 | |
| ISO 639-2(B) | |
| ISO 639-2(T) | |
| SIL | |
Турэцкая мова (саманазва: Türk dili (каротка: Türkçe [tyɾktʃe]) - афіцыйная мова ў Турэччыне, якая належыць да цюрскіх моваў. У якасьці альтэрнатыўнай назвы ў цюркалёгіі выкарыстоўваецца таксама Türkiye Türkçesi (турэцкая цюрская).
Існуе мноства дыялектаў турэцкае мовы, аснову турэцкай літаратурнай мовы сёньня ўтварае стамбульскі дыялект. Акрамя таго, у турэцкай мове адрозьніваюць дунайскі, эскішэгірскі (у вілаеце Эскішэгір), разградзкі, дынлерскі, румэлійскі, караманскі (у вілаеце Караман), адрыянопальскі (м. Эдырнэ), газыянтэпскі, дыялект р-на м. Урфы і шэраг іншых.
Сучасная турэцкая мова належыць да паўднёва-заходніх (або заходне-агускіх) цюрскіх моваў.
Зьмест |
[рэдагаваць] Распаўсюджаньне
Турэцкая мова ў Турэччыне зьяўляецца роднай для 65 млн чалавек, або для амаль 90% насельніцтва краіны.
Цяпер (2005) ва ўсім сьвеце па-турэцку размаўляюць каля 80 млн чал. (па некаторых дадзеных да 100 млн).
[рэдагаваць] Гісторыя
Сучасная турэцкая мова напроста паходзіць ад агускай - мовы ўсходніх цюрскіх плямёнаў, якія калісьці насялялі Цэнтральную Азію і былі выціснутыя у VIII-X стст. спаборнымі ўйгурскімі (таксама цюрскімі) плямёнамі на захад. На працягу апошніх некалькіх стагодзьдзяў турэцкая мова зазнала істотны ўплыў пэрсыдзкай і арабскай моў, у зьвязку з чым колькасьць запазычаных з гэтых моў словаў дасягала часамі 80% турэцкай лексікі. Да XX стагодзьдзя існавала літаратурная мова Асманскай Імпэрыі, якая досыць моцна адрозьнівалася ад гутарковай турэцкай прамовы - асманская мова.
Пасьля ўсталяваньня Турэцкай Рэспублікі ў 1923 г. у 30-я гг. пачаўся працэс замены іншамоўных запазычаньняў нібыта спрадвечнымі турэцкімі словамі. Гэты працэс працягваецца і ў нашыя дні, і ў турэцкай мове ўсё яшчэ часта можна сустрэць словы пэрсыдзка-арабскага паходжаньня. У XX ст. зьявіліся новыя паняткі з эўрапейскіх моў, у першую чаргу з францускай.
Дзеля рэцюркізацыі і мадэрнізацыі турэцкай мовы ў 1932 г. было створанае дзяржаўнае "Таварыства турэцкай мовы" ("Türk Dil Kurumu").
Самымі блізкімі да турэцкай мовамі (у лексычным, фанэтычным і сынтаксычным дачыненьні), зьяўляюцца перадусім балкана-цюрскі дыялект гагавузаў, распаўсюджаны на тэрыторыі сучасных Малдовы, Румыніі і Баўгарыі, і паўднёвы дыялект крымскай (крымскататарскай мовы). Трохі далей стаіць азэрбайджанская, а яшчэ далей - туркмэнская мова.
Пісьмовыя помнікі з XIII-XIV стагодзьдзяў.
[рэдагаваць] Альфабэты
Старажытныя ўсходнія цюркі ўжо былі плямёнамі з развітай культурай: яны карысталіся для пісьма цюрскай рунічнай пісьмовасьцю.
Да X ст. агузы зазналі ісламізацыю і перанялі арабскую пісьмовасьць у яе пэрсыдзкім варыянце з дадатковымі знакамі, а таксама дадалі некалькі сваіх літараў, ды надалі новае значэньне некаторым ужо наяўным арабскім.
На пачатку 1926 г. Кемаль Ататурк узяў удзел у кангрэсе цюрколягаў у Баку, на якім, у прыватнасьці, прагучала патрабаваньне аб стварэньні альфабэту на аснове лацінскага для цюрскіх моў.
З 1928 г. для турэцкай мовы выкарыстоўваецца варыянт лацінскага шрыфту, у распрацоўцы якога Ататурк браў удзел. Асновай новага напісаньня словаў (як для агульнай рэформы мовы) паслужыў стамбульскі дыялект.
У турэцкай абэцэдзе 29 літараў, прычым кожнаму гуку адпавядае літара:
a b c ç d e f g ğ h ı i j k l m n o ö p r s ş t u ü v y z
[рэдагаваць] Асаблівасці вымаўленьня
| Літара | Фанэма | Апісаньне |
|---|---|---|
| c | [dʒ] | афрыката, як бел. дж |
| ç | [tʃ] | афрыката, як бел. ч |
| e | [ɛ] | як бел. э |
| ğ | [ː], [j] | yumuşak g (мяккі g): слаба-прыдыхальны або часьцей нямы зычны; на канцы складу рэалізуецца, падаўжаючы папярэдні непярэдні галосны альбо, пасьля галосных пярэдняга шэрагу, пазначае гук, блізкі да бел. й |
| h | [h] | як бел фрыкатыўнае h у гамон |
| ı | [ɯ] | паміж бел. ы і і, але бліжэй да ы |
| j | [ʒ] | мякчэй бел. ж |
| o | [ɔ] | як бел. o |
| ö | [œ] | як ням. ö у möchte |
| s | [s] | як бел. с |
| ş | [ʃ] | мякчэй бел. ш |
| ü | [y] | як ням. ü у müssen |
| v | [v]/[w] | блізки да бел. у альбо да губна-губнога w, як у ангел. wood |
| y | [j] | як бел. й |
| z | [z] | як бел. з |
Астатнія літары вымаўляюцца як у нямецкай мове. Літары лацінскага альфабэту q, w, x у турэцкай графіцы выкарыстоўваюцца толькі ў замежных уласных імёнах ; літара j сустракаецца толькі ў запазычаньнях.
[рэдагаваць] Граматыка
Турэцкая належыць да аглюцынацыйных (або "прыляпляючых") моващ і, тым самым, істотна адрозьніваецца ад індаэўрапейскіх. Гэта выяўляецца ў тым, што ў слове выразна вылучаецца корань, а ўсе граматычныя формы выражаюцца (практычна заўсёды адназначнымі) афіксамі, якія як бы прылепліваюцца да кораня. Пры гэтым адзін за адным могуць узьнікаць некалькі афіксаў запар, кожны з сваім значэньнем. Парадак сьледаваньня тыпаў канчаткаў выразна фіксаваны.
Прыклад: Uçurtmayı vurmasınlar. Яны не павінны зьбіваць паветранага зьмея (Назва фільма)
Гэты сказ можна раскласьці наступным чынам: Uçurtma-yı vur-ma-sın-lar. "зьмей-яго зьбіваць-не-павінны-яны." Канчатак -yı паказвае на вызначаны вінавальны склон; -ma азначае адмаўленьне; -sın - паказьнік загаднага ладу, -lar - афікс 3 асобы множнага ліку.
Пры даданьні афіксаў вялікую ролю грае гармонія галосных: галосныя канчаткі вар'іруюцца ў залежнасьці ад апошняга галоснага асновы або папярэдняга афікса. Пры гэтым адрозьніваюць вялікую гармонію галосных, пры якой афікс можа мець 4 варыянты галосных у сваім складзе (ı, i, u або ü), і малую гармонію галосных, дзе магчымыя толькі варыянты з a або e ўсярэдзіне афікса.
Прыкладам малой гармоніі галосных можа служыць канчатак -de, які азначае месцазнаходжаньне:
bahçe-de (у садзе), але: lokanta-da (у рэстаране).
Прыкладам вялікай гармоніі галосных можа паслужыць афікс -li; ("родам з …, які жыве у..., мае дачыненьне да..."):
Mensk-li (мянчук, мянчанка), але: Maladeçna-lı (жыхар Маладэчна), Belarus-lu (жыхар Беларусі).
Часта здараецца, што з прычыны гармоніі галосных у слове сустракаецца адзін і той жа галосны ва ўсіх складах (напр., huzursuzsunuz: вы занепакоеныя).
У турэцкім вылучаюць 5 склонаў (назоўны, давальны, вінавальны, зыходны і мясцовы), родны склон часам разглядаюць у якасьці шостага. Асноўныя формы дзеяслова: (вызначаны) прэзэнс, аарыст, (вызначаны) прэтэрыт, наратыў, дубітатыў, а таксама складовыя формы, вылучаюць таксама залежны стан і умоўнае і пажаданае трываньне. Даданыя сказы выражаюцца, як правіла, так званымі канвэрбамі.
Акрамя таго, у турэцкай існуе толькі нявызначаны артыкль bir і адсутнічае граматычная катэгорыя роду.
[рэдагаваць] Лексіка
Прыклады запазычаных словаў з розных моваў:
- з арабскай: fikir (ідэя, думка), hediye (падарунак), resim (малюнак), alkol (алькаголь), saat (гадзіна)
- з персыдзкай: pencere (вакно), şehir (горад), hafta (тыдзень)
- з грэцкай: liman (порт), kutu (скрынка)
- з французскага: lüks (раскоша), kuzen (стрыечны брат), pantolon (штаны), kuafür (цырульнік), hoparlör (гучнагаварыцель), kamyon (грузавік)
- з іншых моў: pikap (прайгравальнік), şalter (выключальнік), tişört (футболка)
[рэдагаваць] Турэцкая мова ў Беларусі
Асманская турэцкая (побач з старажытнажыдоўскай) была, праўдападобна, першай усходняй мовай, якая шырока ўвайшла ў культурны кантэкст Беларусі яшчэ ў сярэднявеччы. Захавалася мноства кніг-білінгваў на старабеларускай і асманскай мовах. У Нацыянальным музэі Літоўскай Рэспублікі ў Вільні захоўваецца турэцка-беларускі размоўнік 1836 году, напісаны ў Слоніме Мустафой Шагідзевічам. Дзякуючы Сяргею Шупу і Галіне Александровіч-Мішкінене гэта размоўнік быў перавыдадзены ў 1995 годзе ў Нью-Ёрку пры падтрымцы Беларускага інстытуту навукі і мастацтва.
[рэдагаваць] Вонкавыя спасылкі
Турэцкая мова — сховішча мультымэдыйных матэрыялаў
- Турэцка-расейскі слоўнік і расейска-турэцкі слоўнік на ruscasozluk.gen.tr
- Навука турэцкай мовы
- Расейска-турэцкія ўрокі на Інтэрнэт-Паліглёце
- расейска-турэцкі размоўнік
| Цюрскія мовы | |||
| Старажытнацюрскія мовы † | гунская † | архона-енісейская † | хазарская † | печанеская † | ||
| Булгарская група | булгарская † | чуваская | ||
| Заходнецюрскія мовы | |||
| Карлуцкая група | караханідзкая † | узбэцкая | уйгурская | чагатайская † | халаджская | ||
| Кыпчацкая група | башкірская | казаская мова | караімская | каракалпацкая | карачаева-балкарская | кыргыская¹ | крымская¹ | крымчацкая | кумыцкая | нагайская | палавецкая † | сыбірска-татарская | татарская | урумская | ||
| Агуская група | стараагуская † | азэрбайджанская | гагаўская | харасана-цюрская | асманская † | кашкайская | саларская | турэцкая | туркмэнская | крымскаяпаўднёвы дыялект | ||
| Усходнецюрскія мовы | |||
| Хакаска-алтайская група | горана-алтайскія: паўночная • паўднёваалтайская | старажытнакыргыская † | старажытнаўйгурская † | сары-югурская | фуюйска-кыргыская мова | хакаская | чулымская | шорская | ||
| Саянская група | саёцка-цатанская | тафаларская | тувінская | ||
| Якуцкая група | далганская | якуцкая | ||
| Зацемкі: ¹ Клясыфікацыя мовы дыскусійная; † мёртвыя мовы | |||
