Беласток

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі.

Беласток

Плошча

102 км²

Насельніцтва
- з прыгарадамі
- шчыльнасьць

295 тыс.
каля 367 800
2892 чал/км²

Тэлефонны код

+ (48) 85

Паштовы індэкс

ад 15-001 да 15-899

Беласто́к (па-польску: Białystok) — горад ува ўсходняй Польшчы, адміністрацыйны цэнтар Падляскага ваяводзтва. Месьціцца ў цэнтры Падляскага ваяводзтва, за 174 км ад Варшавы; адлегласьць ад Беластоку да Горадні — 82 км. Горад разьмешчаны на невялiкай рацэ Белай, прытоку Супрасьлі. Знаходзіцца на захадзе этнічнай тэрыторыі беларусаў, доўгі час быў часткаю Беларусі. Пасьля Другой сусьветнай вайны гэты горад бяз аніякіх падставаў быў перададзены Польшчы.

Беласток — самы вялікі горад усёй паўночна-ўсходняй Польшчы. У Беластоку жыве 292 тыс. чалавек (2005).

На Беласточчыне штогод праводзіцца фэстываль беларускай альтэрнатыўнай музыкі Басовішча.

[рэдагаваць] Гісторыя

Беласток паводле летапiсных зьвестак быў заснаваны князем Гедымінам у 1320. У XIV ст. ён узгадваецца як паселішча на гандлёвым шляху з Мазовіі на Горадню. Затым Беласток доўгi час быў прыватным уладаньнем. Сярод яго ўласнiкаў памяць аб сабе захавалi, у першую чаргу, Браніцкія.

Буйнешым і найбольш важным горадам Падляшша Беласток стаў у XVIII ст. У першай палове XVIII ст. тут была пабудаваная ратуша i іншыя мураваныя будынкі, палац магнатаў Бранiцкiх з тэатрам, садам, аранжарэямi; горад быў умацаваны мураванай сьцяной зь вежамi-брамамi.

У выніку трэцяга падзелу Рэчы Паспалiтай у 1795 Беласток i Падляскiя землi былі ўключаныя ў склад Прусii. Беласток стаў цэнтрам аднаго з прускiх дэпартамэнтаў, у гэты час у горадзе пачала разьвiвацца прамысловасьць, адкрылася першая спэцыяльная мэдычная навучальная ўстанова.

Пасьля паразы Прусii ў вайне з Францыяй паводле Тыльзыцкага міру Беласток ўвайшоў у склад Расейскае iмпэрыi.

Беласток заставаўся найбольш значным гаспадарчым цэнтрам рэгіёну і на працягу ХІХ ст. У 1857 у Беластоку жыло 13,8 тыс. чалавек. У 1862 праз горад быў пракладзены ўчастак Пецярбурска-Варшаўскай чыгункi. У 1882 колькасьць насельнiцтва гораду склала ўжо 56,6 тыс. чалавек, на заводах i фабрыках было занята больш за 3 тыс. рабочых. Прамысловыя прадпрыемствы выпускалi сукно, корт, шаўковыя тканiны, капялюшы, разьвiвалася кравецтва. У Беластоку працавалi школы i вучэльні, 2 тэатры, 2 бальнiцы, шпiталь, аптэкi, крамы, штогод праводзiўся кiрмаш. Тут дзейнiчалi праваслаўная i лютэранскія цэрквы, касьцёл, 2 сынагогi. Вялікае значэньне меў Беласток як вузел чыгунак i шашыйных дарог, гандлёвы цэнтар.

Напачатку ХХ ст. колькасьць насельнiцтва Беластока наблiзiлася да 100 тыс. чал. (зь iх каля 2/3 складалi жыды), горад працягваў разьвiвацца як прамысловы цэнтар. Галоўнай галiной зьяўлялася суконна-кортавая прамысловасьць, працавалi таксама гарбарнi, шаўковыя і тытунёвыя фабрыкi, машынабудаўнiчы, мылаварныя заводы, лесапiльнi, млыны i iншыя. На прадпрыемствах гораду было занята каля 6 тыс. чалавек. Вытворчасьць тканiн служыла базай для разьвiцьця кравецтва.

У 1915 пад час І сусьветнай вайны горад акупаваны нямецкімі войскамi. Затым у вынiку польска-савецкай вайны гэты край паводле Рыскага мiру ў 1921 ўвайшоў у склад Польшчы.

У верасьнi 1939, пасьля пачатку ІІ сусьветнае вайны на Беласточчыну ўступiлi войскi Чырвонае Армii. У Беластоку быў скліканы Народны сход Заходняй Беларусi, які абвясьціў яе далучэньне да Беларускае ССР; 4 сьнежня 1939 ў складзе БССР была ўтворана Беластоцкая вобласьць.

23 чэрвеня 1941 Беласток акупаваны войскамi фашыскай Нямеччыны. Фашыская акупацыя прынесла вялiзарны ўрон краю, асабліва жорстка фашысты вынішчалі жыдоўскае насельніцтва Беласточчыны. За гады акупацыi было зьнiшчана 55% насельнiцтва, 80% жылой забудовы Беластока. 27 лiпеня 1944 Беласток быў вызвалены войскамі 2-га Беларускага фронту.

У 1944—1945 паводле пагадненьня памiж савецкiм i польскiм урадамi Беласточчына зноў перададзеная Польшчы, у складзе якой было адноўлена Беластоцкае ваяводзтва. У 1999 ў Польшчы ўведзены новы адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел, згодна зь якім Беластоцкае ваяводзтва скасаванае й увайшло ў склад Падляскага ваяводзтва з цэнтрам у Беластоку.

[рэдагаваць] Помнікі

Палац Браніцкіх

Да сёньня захаваўся палац Бранiцкiх XVII-XVIII стст., так званы «Падляскi Вэрсаль» (спалены ў 1944, затым рэканструяваны). Гэта вялiкая барочная рэзыдэнцыя з галерэямi, павiльёнамi, дзядзiнцамі, брамай-вежай, рэгулярным паркам з каналамi i скульптурамi. Зараз тут разьмяшчаецца сядзiба Мэдычнай акадэмii. Сярод iншых помнiкаў: Фарны касьцёл (XVII-XІХ стст.), ратуша з гадзiньнiкавай вежай, камянiцы XVIII-XIX стст., «Дом Напалеона», царква Сьвятога Мiкалая Цудатворца (XIX ст.), касьцёл Святога Роха (пач. ХХ ст.).

[рэдагаваць] Прамысловасьць

Беласток — вялікі прамысловы цэнтар. У прамысловасьці Беластока было занята ў 2003 годзе 16,5 тыс. чал. Найбольшую ўдзельную вагу ў прамысловай прадукцыі маюць харчовая і тэкстыльная прамысловасьць, машынабудаваньне, а таксама энэргетыка, газа- і водазабесьпячэньне.

У Беластоку працуе завод стальных канструцыяў, які выпускае абсталяваньне для чыгункі: элемэнты для мастоў, тунэляў, вакзалаў. Беластоцкі камбінат «Bison-Bial» належыць да інструмэнтальнае прамысловасьці. Аб'яднаньне «Biawar» — вытворца вядомых у Польшчы і за мяжой награвальнікаў вады. Адно з буйнейшых прадпрыемстваў Беластока — баваўняны камбінат «Fasty». Iснуюць у Беластоку прадпрыемствы хiмiчнай, гарбарнай, шкляной прамысловасьцi, вытворчасьць будаўнiчых матэрыялаў, працуе дывановая фабрыка і іншыя прамысловыя прадпрыемствы.

[рэдагаваць] Транспарт

Беласток — буйны транспартны вузел. Чыгункі ідуць адсюль у пяці напрамках: на Горадню, Варшаву, Баранавічы, Берасьце, Граева. Аўтамабільныя магістралі злучаюць Беласток з Горадняй, Ваўкавыскам, Варшавай, Сувалкамі, Ломжай, Люблінам.

[рэдагаваць] Адукацыя і культура

Беласток зьяўляецца важным культурным, навуковым, турыстычным цэнтрам.

Тут працуюць: унівэрсытэт, палiтэхнiчны інстытут, мэдычная акадэмiя, духоўная сэмінарыя, шэраг іншых ВНУ.

Дзейнiчаюць драматычны і лялечны тэатры, фiлярмонiя, шматлікія галерэі, музэі, заапарк. У Беластоку выдаюцца рэгіянальныя газэты і часопісы, выходзяць у этэр радыё- і тэлеперадачы мясцовай студыі.

[рэдагаваць] Беларусы ў Беластоку

Як паказаў перапіс насельніцтва 2002, сярод усіх гарадоў Польшчы найбольшая колькасьць беларусаў жыве ў Беластоку.

У горадзе створаныя і дзейнічаюць нацыянальныя беларускiя арганiзацыi (Беларускае Грамадзка-культурнае Таварыства ў Польшчы, Беларускі саюз у Рэчы Паспалітай, Беларускае аб'яднаньне студэнтаў і іншыя). Тут па-беларуску выдаецца тыднёвік Ніва, выходзіць месячнік Czasopis з матэрыяламі на польскай і беларускай мовах, іншыя выданьні, прысьвечаныя беларускай тэматыцы. Штогод адбываюцца Днi беларускай культуры, Фэстываль беларускай песьні і іншыя акцыі, якія прапагандуюць беларускую культуру.

Ёсьць у горадзе пачатковая школа і гімназія, дзе (як дадатковы прадмет) вывучаецца беларуская мова, дзейнічае дзіцячы садок, у якім выхаваўцы размаўляюць па-беларуску.

У Беластоцкім унівэрсытэце плённа працуе катэдра беларускае культуры.

Беластоцкае радыё штодзённа трансьлюе перадачы на беларускай мове, мае сваіх карэспандэнтаў на Беларусі. Незалежнае Радыё Рацыя трансьлюе таксама перадачы на Беларусь.

У Беластоку знаходзіцца Генэральны Кансулят Рэспублікі Беларусь, які сярод іншага спрыяе пашырэньню кантактаў Беласточчыны зь Беларусьсю.