Вільня

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі
Перайсьці да: навігацыі, пошуку
Вільня
лет. Vilnius
Вільня
Grand Coat of arms of Vilnius.svg Flag of Vilnius.svg
Герб Вільні Сьцяг Вільні
Першыя згадкі: 1323
Магдэбурскае права: 1387
Краіна: Летува
Павет: Віленскі
Мэр: Артурас Зуокас
Плошча: 401 км²
Насельніцтва (2008)
колькасьць: 544 206 чал.
шчыльнасьць: 1357,12 чал./км²
Часавы пас: UTC+2
летні час: UTC+3
Тэлефонны код: +370 5
Паштовы індэкс: LT-01000
Геаграфічныя каардынаты: 54°41′ пн. ш. 25°17′ у. д. / 54.683° пн. ш. 25.283° у. д. / 54.683; 25.283Каардынаты: 54°41′ пн. ш. 25°17′ у. д. / 54.683° пн. ш. 25.283° у. д. / 54.683; 25.283
Вільня на мапе Летувы
Вільня
Вільня
Вільня
Commons-logo.svg Галерэя здымкаў у Вікісховішчы

Ві́льня (па-летувіску: Vilnius, па-польску: Wilno, па-нямецку: Wilna, па-расейску: Вильнюс, раней Вильна) — сталіца Летувы і Віленскага павету. Віленскае мясцовае самакіраваньне зьяўляецца адзіным у Летуве, якое аб’ядноўвае два гарады: Вільню й Грыгішкі.

Месцазнаходжаньне й агульная характарыстыка[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Знаходзіцца ў паўднёва-ўсходняй частцы Летувы. Ляжыць на зьліцьці рэк Вільні (Vilnia, Vilnelė) й Вяльлі (Нярыс) (Neris), у 33 км ад мяжы зь Беларусьсю. Плошча 392 км², 20,2% агульнай плошчы займаюць забудовы, астатнюю частку займаюць зялёныя насаджэньні (43,9) й вадаёмы (2,1). Вільня ёсьць рэзыдэнцыяй каталіцкага біскупа й цэнтрам Літoўска-Віленскай эпархіі Рускай праваслаўнай царквы. Тут знаходзяцца асноўныя палітычныя, эканамічныя, сацыяльныя, культурныя, навуковыя й адукацыйныя ўстановы краіны. Вільня вядомая сваім гістарычным цэнтрам, Старым горадам, які зьяўляецца адным з найбуйнейшых ва Ўсходняй Эўропе (360 га). З 1579 году мае ўнівэрсытэт. З чэрвеню 2005 году зь Менску ў Вільню пераехаў Эўрапейскі гуманітарны ўнівэрсытэт, які знаходзіцца ў летувіскай сталіцы на правах унівэрсытэту ў выгнаньні, адначасова маючы ўсе правы эўрапейскай вышэйшай навучальнай установы. У 2009 годзе Вільня зьяўлялася Эўрапейскай культурнай сталіцай.

Насельніцтва[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Да Другое сусьветнае вайны пераважную большасьць насельніцтва складалі габрэі і палякі. Паводле першага перапісу насельніцтва ў Расеі 1897 году, габрэі складалі 40,0 % жыхароў Вільні, палякі 30,9 %, расейцы 20,1 %, беларусы 4,2 %, летувісы 2,1 %. Палякі дагэтуль складаюць большасьць насельніцтва Віленшчыны, але ў самой Вільні большасьць насельніцтва складаюць летувісы.

На 2001 год насельніцтва Вільні налічвала 542 287 жыхароў. Зь іх 57,8% пазначылі сябе як летувісы, 18,7% — як палякі, 14% — як расейцы, 4% — беларусы, 0,5% — габрэі, 5% — як прадстаўнікі іншых нацыянальнасьцяў.

Назва[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Назва (па-летувіску: Vilnius, па-польску: Wilno, па-нямецку: Wilna, па-расейску: Вильна, з 1939 — Вильнюс) паходзіць ад левага прытока Вяльлі. У старажытных пісьмовых крыніцах існуюць назвы Вільня, Wilnia, Vilna, напрыклад, у лістах Гедзіміна 1323 in civitate nostra regia Vilnia і падобныя. У помніках пісьменства пачынаючы з XIV стагодзьдзя, выкарыстоўваюцца формы Wilno, Vilno і іншыя варыянты. У жамойцкіх помніках пісьменства 1600, 1653 і шэрагу іншых сустракаецца варыянт Vilnius. З другой паловы XIX стагодзьдзя, пасьля падаўленьня паўстаньня 1863 на Беларусі і Літве М. М. Мураўёвым, напісаньню надавалі вялікае значэньне: форма Вильна лічылася расейскай, Вильно — польскай.

Гісторыя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Сярэднявечча і Новы час[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Паводле легенды, што трапіла ў некаторыя хронікі, Вільню заснаваў літоўскі князь Гедзімін. Князь нібыта ўпаляваў на высокай гары тура, пасьля чаго ўбачыў сон, які паганскі вяшчун патлумачыў як знак збудаваць на гэтым месцы горад, што, маўляў, і было зроблена ў 1323 годзе.

Мапа Вільні (1576)

Крывы горад быў сталіцаю ўдзельнага княства Полацкай зямлі. У ім валадарылі прадстаўнікі полацкай княскай дынастыі: у 1070 годзе — Расьціслаў Рагвалодавіч, а пазьней — ягоныя сыны. Крывы горад згадваецца ў гістарычных крыніцах яшчэ і ў XIV стагодзьдзі.

Назва Вільня ўпершыню сустракаецца ў грамаце, датаванай 1323 годам. З гэтага году Вільня робіцца сталіцай Літвы (пасьля Наваградку).

У 1387 годзе з нагоды хросту Літвы Ягайлам горад набывае Магдэбурскае права.

Сабор сьвятой Ганны

У выніку аб’яднаньня Вялікалітвы і Польшчы ў Рэч Паспалітую горад трапляе пад польскі ўплыў.

Заснаваны ў 1570 годзе езуіцкі калегіюм у 1579 годзе ператвараецца ва ўнівэрсытэт (Alma academia et universitas Vilnensis societatis JESU) паводле прывілею караля Стафана Батуры і па блаславеньні папы Рыгора XIII. Адначасова Вільня робіцца важным цэнтрам габрэйскае культуры ва Ўсходняй Эўропе. З-за свайго вялікага духоўнага значэньня Вільня атрымоўвае назву Паўночны Ерусалім.

У 1591[1] і 1639 годзе[2] здарыліся ў горадзе рэлігійныя беспарадкі, якіх ахвярамі сталі кальвіністы.

XVIII—XX стагодзьдзі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Вострая Брама

У Паўночнай Вайне Вільня двойчы разбураная швэдзкімі войскамі, у 1702 і 1707 гадах.

Пасьля Падзелаў Рэчы Паспалітае Вільня да 1917 году трапіла ў склад Расеі.

У XIX стагодзьдзі Вільня была цэнтрам нацыянальнага беларускага і летувіскага адраджэньня.

Панарама Вільні (1895). М. Э. Андрыёлі

Пасьля распаду Расейскае імпэрыі Вільня была абвешчаная часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. Адначасова 16 лютага 1918 году Летувіская Тарыба абвесьціла Вільню сталіцай адноўленай Летувіскай дзяржавы, хаця фактычнай сталіцай Летувы была Коўна. Пасьля адыходу нямецкіх войскаў, 1 студзеня 1919 году польская мясцовая Самаахова заняла места і разьбіла мясцовых бальшавікоў, аднак ужо 5 студзеня мусіла была адступіць, уцякаючы ад саветаў[3][4]. Пасьля займаньня гэтай тэрыторыі Чырвонай арміяй была абвешчаная Савецкая Летува з сталіцай у Вільні.

З 27 лютага Вільня зьяўлялася сталіцай Летувіска-Беларускай ССР (ЛітБел). 19 красавіка 1919 году Вільню занялі польскія войскі[4]. У складзе Польшчы Вільня заставалася цэнтрам нацыянальна-вызваленчага руху ў Заходняй Беларусі. Савецкія войскі занялі Вільню 14 ліпеня 1920 году[5]. Як вынік «бунту» дывізіі Жалігоўскага, які адбыўся 8 кастрычніка 1920 году Вільня на пэўны час зрабілася цэнтрам Сярэдняй Літвы. 8 студзеня 1922 году адбыліся выбары ў Часовы Сойм Сярэдняй Літвы, які 20 лютага 1922 году прыняў рашэньне пра далучэньне Віленскай зямлі да міжваеннай Польскай Рэспублікі.

У 1926 годзе ў горадзе зьявіўся першы публічны гарадзкі аўтобусны маршрут[6].

Увосень 1939 году згодна з пактам Молатава-Рыбэнтропа Польшча трапіла пад савецкую акупацыю. 19 верасьня 1939 году ў Вільню ўвайшлі савецкія войскі, у складзе Савецкае Беларусі была створаная Віленская вобласьць. Меней чым празь месяц, 10 кастрычніка 1939 году была падпісана савецка-летувіская дамова пра перадачу Летуве Вільні і Віленскай вобласьці з мэтай заваяваць ляяльнасьць летувіскага ўраду. 12 кастрычніка 1939 году старшыня Рады Беларуская Народнай Рэспублікі В.І. Захарка накіраваў пратэст прэзыдэнту Летувы А. Сьметане супраць падпісаньня дамовы «аб пераходзе да Летувы беларускага горада Вільні і беларускіх зямель Віленскай вобласьці», у якой указаў на адказнасьць Летувы перад беларускім народам за гэты акт. 22 кастрычніка 1939 году Молатаў заявіў Наткевічу, што СССР супраць зьмяненьняў граніцы, устаноўленай дамовай ад 10 кастрычніка 1939 году, але не пярэчыць супраць таго, каб летувісы, якія жадаюць выехаць з Заходняй Беларусі ў Летуву, зрабілі гэта.[7] Пры гэтым падрыхтоўка, падпісаньне і ратыфікацыя дамовы былі ажыцьцёўлены без удзелу ўпаўнаважаных прадстаўнікоў БССР, яна не абмяркоўваўся ў вышэйшых органах дзяржаўнай улады Беларусі, дамова парушала палажэньні Канстытуцыі СССР 1936 году і Канстытуцыі БССР 1937 году, якія патрабавалі згоды саюзнай рэспублікі на зьмяненьне яе граніц. З пункту гледжаньня міжнароднага права дамова ўяўляла сабой чарговы падзел тэрыторыі Беларусі.[8] 27 кастрычніка 1939 году летувіскія войскі ўвайшлі ў Вільню, а 28 кастрычніка цырымонія сустрэчы летувіскіх войскаў была праведзеная афіцыйна. Супраць далучэньня Вільні і Віленшчыны да Летувы выступіў урад Польшчы, не падтрымалі дамову Ангельшчына і Францыя. У сьнежні 1939 году прэм’ер-міністар Летувы заявіў, што «Вільня і Віленскі край хоць ускосна, заваяваны нашай арміяй».[7] 3 жніўня 1940 году Летува ўвайшла ў склад СССР, Вільня сталася сталіцай Летувіскае ССР. Падчас Другой Сусьветнай Вайны, у Віленскім гета былі забітыя 95% усіх габрэяў гораду.

У 1990 годзе ў Вільні прайшоў устаноўчы зьезд Беларускага Народнага Фронту.

Пытаньне аб законнасьці і правамоцнасьці перадачы Віленскай вобласьці і іншых беларускіх зямель Летуве зноў узьнікла ў канцы 1980 — пачатку 1990-х гг. у сувязі з дэзынтэграцыяй Савецкага Саюзу. 29 сакавіка 1990 году Прэзыдыюм Вярхоўнага савету БССР прыняў заяву, у якой гаварылася, што Беларусь у выпадку выхаду Летувы са складу СССР будзе патрабаваць вярнуць ёй беларускія землі — г. Вільню і Віленскую вобласьць, Сьвянцянскі і часткі тэрыторыі 5-і іншых раёнаў Летувы. Гэту заяву фактычна падтрымаў прэзыдэнт СССР М.С. Гарбачоў, якія адзначыў на прэс-канфэрэнцыі ў Вашынгтоне 3 чэрвеня 1990 году, што тэрыторыя Летувы ўключае ў сябе шэраг рэгіёнаў, якія раней належалі Беларусі[7]. Але ж пасьля распаду СССР Вільня засталася сталіцай незалежнае Летувіскае рэспублікі.

Культура[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Стары горад[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Сабор Сьвятога Станіслава і званіца на Катэдральным пляцы

Віленскі стары горад, быў уключаны ЮНЭСКА ў сьпіс сусьветнай спадчыны ў 1994 годзе. Тут знаходзіцца вельмі шмат помнікаў архітэктуры XIVXIX стагодзьдзяў. Дзякуючы сваёй унікальнасьці й прыгожасьці Віленскі стары горад зьяўляецца адным з старажытнейшых у Эўропе. У горадзе знаходзіцца ня менш за 40 касьцёлаў розных стыляў архітэктуры, таксама ёсьць шмат праваслаўных царквоў і жыдоўскіх сынагог.

Транспарт[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Сталіца Летувы ляжыць блізка да мяжы ЭЗ зь Беларусьсю ў пэўным «мёртвым куце» з боку транспартных шляхоў. Празь Вільню ідуць транзытныя цягнікі з Расеі празь Беларусь у Каралявец. Іншыя важныя транспартныя шляхі йдуць праз гістарычную сталіцу Летувы — Коўна. Да яе зь Вільні ідзе хуткасная магістраль.

Вільня мае міжнародны аэрапорт.

Зь Вільні аўтастрады вядуць праз Коўна да Балтыйскага мора да паромаў Клайпеды і ў Панявеж з выхадам на Via Baltica. Таксама важная аўтастрада ідзе на Менск.

Грамадзкі транспарт[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Сучасная Вільня

Вільня ня мае ані мэтрапалітэну, ані трамвайнае сыстэмы. У грамадзкім транспарце дамінуюць аўтобусы і тралейбусы. Пабудова трамвайных лініяў плянуецца. Электрацягнікі спалучаюць Вільню з навакольлем. Віленскі мэтрапалітэн таксама шчэ праектуецца й будзе адчынены прыкладна ў 2020 г.

Славутасьці[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Вільня ў традыцыйным беларускім успрыняцьці[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Нездарма Вільня почасту згадваецца ў народных прыказках, прымаўках, фразэмах: «Не за дзень Вільня станавілася» (варыянты: «Не адразу Вільню пабудавалі», «Вільня не адразу збудавалася»), «Рабі пільна (пільня) — і тут будзе Вільня» (варыянт: «Рабі пільна — і будзе Вільня!»), «Круці жорны пільна, то й тут будзе Вільня», «Язык Вільні дапытае», «Языком у Вільні, а галавою за печчу», «За рубель жабу ў Вільню пагоніць»[9][10].

Глядзіце таксама[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Крыніцы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  1. ^ (red.) Steponas Maculevičius, Doloresa Baltrušiene, Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo, Kraštotvarka, Kaunas, 1999, ISBN 9986-892-34-1, s. 39.
  2. ^ Wilno. Przewodnik krajoznawczy Juljusza Kłosa Prof. Uniwersytetu St. Batorego. Wydanie trzecie poprawione, Wydawnictwo Wileńskiego Oddziału Polskiego Towarzystwa Turystyczno-Krajoznawczego, Wilno 1937, s. 140
  3. ^ Kronika powstań polskich 1794—1944, Wydawnictwo Kronika, Warszawa, ISBN 83-86079-02-9, с. 345. (пол.)
  4. ^ а б (red.) Steponas Maculevičius, Doloresa Baltrušiene, Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo, Kraštotvarka, Kaunas, 1999, ISBN 9986-892-34-1, s. 82.
  5. ^ Wilno. Przewodnik krajoznawczy Juljusza Kłosa Prof. Uniwersytetu St. Batorego. Wydanie trzecie poprawione, Wydawnictwo Wileńskiego Oddziału Polskiego Towarzystwa Turystyczno-Krajoznawczego, Wilno 1937, s. 41
  6. ^ Wilno. Przewodnik krajoznawczy Juljusza Kłosa Prof. Uniwersytetu St. Batorego. Wydanie trzecie poprawione, Wydawnictwo Wileńskiego Oddziału Polskiego Towarzystwa Turystyczno-Krajoznawczego, Wilno 1937, s. 44
  7. ^ а б в Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 6. Кн. 1: Пузыны — Усая / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 2001. — 591 с.: іл. ISBN 985-11-0214-8. С. 195
  8. ^ Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 6. Кн. 1: Пузыны — Усая / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 2001. — 591 с.: іл. ISBN 985-11-0214-8. С. 197
  9. ^ Малы руска-беларускі слоўнік прыказак, прымавак і фразем. Менск: Навука і тэхніка, 1991. ISBN 5-343-00761-9
  10. ^ Не за дзень Вільня станавілася // Радыё Свабода, Антаніна Хатэнка

Вонкавыя спасылкі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Commons-logo.svg  Вільнясховішча мультымэдыйных матэрыялаў