Вільня
Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі.
Каардынаты: 
54°41′ пн. ш. 25°17′ у. д.
| Вільня Vilnius
|
||||
 |
||||
|
||||
| Павет | Віленскі павет | |||
| Першыя згадкі | 1323 | |||
| Статус гораду | 1385 | |||
| Плошча | 401 км² | |||
| Насельніцтва - шчыльнасьць |
542 809 1354 |
|||
| Тэлефонны код | +370 5 | |||
| Паштовы індэкс | LT-01000 | |||
| Геаграфічныя каардынаты | 54°41′ пн. ш. 25°17′ у. д. | |||
| Часавы пас - улетку |
+2 +3 |
|||
| Мэр | Вілюс Навіцкас | |||
| Афіцыйны сайт | ||||
Ві́льня (па-летувіску: Vilnius, па-польску: Wilno, па-нямецку: Wilna па-расейску: Вильнюс, раней Вильно) — сталіца Летувы і Віленскага павету (Vilniaus Apskritis). Віленскае мясцовае самакіраваньне ёсьць адзінае на Летуве, якое аб'ядноўвае два гарады (Вільня й Ґрыґішкі).
Зьмест |
[рэдагаваць] Месцазнаходжаньне й агульная характарыстыка
Знаходзіцца ў паўднёва-ўсходняй частцы Летувы. Ляжыць на зьліцьці рэк Вільні (Vilnia, Vilnelė) й Віліі (Neris), у 33 км ад мяжы зь Беларусяй. Плошча 392 км², 20,2% агульнай плошчы займаюць забудовы, астатнюю частку займаюць зялёныя насадждэньні (43,9) й вадаёмы (2,1). Вільня ёсьць рэзыдэнцыяй каталіцкага біскупа й цэнтар Лiтoўска-Віленскай эпархіі Рускай праваслаўнай царквы. Тут знаходзяцца асноўныя палітычныя, эканамічныя, сацыяльныя, культурныя, навуковыя й адукацыйныя ўстановы краіны. Вільня вядома сваім гістарычныя цэнтрам, Старым горадам, які зьяўляецца адным з найбуйнейшых у Ўсходняй Эўропе (360 га). З 1579 году мае ўнівэрсытэт. З чэрвеню 2005 году зь Менску ў Вільню пераехаў Эўрапейскі Гуманітарны Ўнівэрсытэт, які будзе папярэдне знаходзіцца ў летувіскай сталіцы на правах унівэрсытэту ў выгнаньні. Увесь 2009 годзе Вільня будзе Эўрапейскай культурнай сталіцай.
[рэдагаваць] Насельніцтва
Да Другое Сусьветнае вайны пераважную большасьць насельніцтва складалі жыды і палякі. Палякі, палянізаваныя беларусы («тутэйшыя», «ліцьвіны») дагэтуль складаюць большасьць насельніцтва Віленшчыны, хаця ў самой Вільні большасьць ужо складаюць летувісы.
На 2001 год насельніцтва Вільні налічвае 542 287 жыхароў. Зь іх 57,8% пазначылі сябе як летувісы, 18,7% — як палякі, 14% — як расейцы, 4% — беларусы, 0,5% — жыды, 5% — як прадстаўнікі іншых нацыянальнасьцей.
[рэдагаваць] Назва
Назва (па-летувіску: Vilnius, па-польску: Wilno, па-нямецку: Wilna па-расейску: Вильна, с 1939 Вильнюс) паходзіць ад левага прытока Вяльлі. У старажытных пісьменных крыніцах існуюць назвы Вільня, Wilnia, Vilna, напрыклад, у лістах Гедзіміна 1323 in civitate nostra regia Vilnia і падобныя. У помніках пісьменства пачынаючы з XIV стагодзьдзя, выкарыстоўваюцца формы Wilno, Vilno і іншыя варыянты. У жамойцкіх помніках пісьменства 1600, 1653 і шэрагу іншых сустракаецца варыянт Vilnius. З другой паловы XIX стагодзьдзя, пасьля падаўленьня паўстаньня 1863 на Лiтве М. М. Мураўёвым, напісаньню надавалі вялікае значэньне: форма Вільна лічылася расейскай, Вільно — польскай.
[рэдагаваць] Гісторыя
[рэдагаваць] Сярэднявечча і Новы час
Паводле легенды, што трапіла ў некаторыя хронікі, Вільню заснаваў літоўскі князь Гедзімін. Князь нібыта ўпаляваў на высокай гары тура, пасьля чаго ўбачыў сон, які паганскі вяшчун патлумачыў як знак збудаваць на гэтым месцы горад, што, маўляў, і было зроблена ў 1323 годзе.
Згаданая легенда не вытрымлівае праверкі гістарычнымі фактамі. Ужо ў XI стагодзьдзі на месцы сучаснай летувіскай сталіцы існавала заснаванае крывічамі гарадзкое паселішча, што першапачаткова мела назву Крывы (або Крывіч) горад і была старадаўнім цэнтрам крывіцкай калянізацыі. Славянскае паходжаньне мае і пазьнейшая назва — ад ракі Вільні, якая тут зьліваецца зь Вяльлёй.
Крывы горад быў сталіцаю ўдзельнага княства Полацкай зямлі. У ім валадарылі прадстаўнікі полацкай княскай дынастыі: у 1070 годзе — Расьціслаў Рагвалодавіч, а пазьней — ягоныя сыны. Крывы горад згадваецца ў гістарычных крыніцах яшчэ і ў XIV стагодзьдзі. Нямецкія хронікі паведамляюць, што гэта было «русінскае места».
Назва Вільня ўпершыню сустракаецца ў грамаце, датаванай 1323 годам. З гэтага году Вільня робіцца сталіцай Вялікалітвы (пасьля Наваградку).
У 1387 годзе з нагоды хросту Літвы Ягайлам горад набывае Маґдэбурскае права.
У выніку аб'яднаньня Вялікалітвы і Польшчы ў Рэч Паспалітую горад трапляе пад польскі ўплыў.
Заснаваны ў 1570 годзе езуіцкі калегіюм у 1579 годзе ператвараецца ва ўнівэрсытэт (Alma academia et universitas Vilnensis societatis JESU) паводле прывілею караля Стафана Батуры і па блаславеньню папы Рыгора XII. Адначасова Вільня робіцца важным цэнтрам жыдоўскае культуры ўва Ўсходняй Эўропе. З-за свайго вялікага духоўнага значэньня Вільня атрымоўвае назву Паўночны Ерусалім.
[рэдагаваць] XVIII—XX стагодзьдзі
У Паўночнай Вайне Вільня двойчы разбураная швэдзкімі войскамі, у 1702 і 1707 гадах.
Пасьля Падзелаў Рэчы Паспалітае Вільня да 1917 году трапіла ў склад Расеі.
У XIX стагодзьдзі Вільня была цэнтрам нацыянальнага адраджэньня Беларусі. У Вільні працавалі і публікаваліся многія вядомыя беларускія дзеячы, дзейнічалі многія беларускія арганізацыі.
Пасьля распаду Расейскае імпэрыі Вільня была абвешчаная часткай Беларусі. Адначасова 16 лютага 1918 году Летувіская Тарыба абвесьціла Вільню сталіцай адноўленай Летувіскай дзяржавы, хаця фактычнай сталіцай Летувы была Коўна. Пасьля адыходу нямецкіх войскаў і займаньня гэтай тэрыторыі Чырвонай арміяй была абвешчаная Савецкая Летува з сталіцай у Вільні.
З 27 лютага да 21 красавіка 1919 году Вільня зьяўлялася сталіцай Летувіска-Беларускай ССР (ЛітБел). 21 красавіка 1919 году Вільню занялі польскія войскі. У складзе Польшчы Вільня заставалася цэнтрам нацыянальна-вызваленчага руху ў Заходняй Беларусі. Савецкія войскі занялі Вільню 14 ліпеня 1920 году. Паводле польска-летувіскага пагадненьня Вільня мусіла адыйсьці да складу Летувы, але як вынік «бунту» дывізіі Жалігоўскага, які адбыўся 8 кастрычніка 1920 году Вільня на пэўны час зрабілася цэнтрам Сярэдняй Літвы. 8 студзеня 1922 году адбыліся выбары ў Часовы Сойм Сярэдняй Літвы, які 20 лютага 1922 году прыняў рашэньне пра далучэньне Віленскай зямлі да міжваеннай Польскай Рэспублікі.
Увосень 1939 году згодна з пактам Молатава-Рыбэнтропа Польшча трапіла пад савецкую акупацыю. 19 верасня 1939 году ў Вільню ўвайшлі савецкія войскі, у складзе Савецкае Беларусі была створаная Віленская вобласьць. Меней чым празь месяц, 10 кастрычніка 1939 году была падпісаная летувіска-савецкая дамова пра перадачу Летуве Вільні і Віленскай вобласьці з мэтай заваяваць ляяльнасьць летувіскага ўраду. 27 кастрычніка 1939 году летувіскія войскі ўвайшлі ў Вільню, а 28 кастрычніка цырымонія сустрэчы летувіскіх войскаў была праведзеная афіцыйна. 3 жніўня 1940 году Летува ўвайшла ў склад СССР, Вільня сталася сталіцай Летувіскае ССР. Падчас Другой Сусьветнай Вайны, у Віленскім гета былі забітыя 95% усіх габрэяў гораду.
У 1990 годзе ў Вільні прайшоў устаноўчы зьезд Беларускага Народнага Фронту. Пасьля распаду СССР Вільня, у 1990 годзе, засталася сталіцай незалежнае Летувіскае рэспублікі.
[рэдагаваць] Культура
[рэдагаваць] Стары горад
Віленскі стары горад, быў уключаны ЮНЭСКА ў сьпіс сусьветнай спадчыны ў 1994 годзе. Тут знаходзіцца вельмі шмат помнікаў архітэктуры XIV – XIX стагодзьдзяў. Дзякуючы сваёй унікальнасьці й прыгожасьці Віленскі стары горад зьяўляецца адным з старажытнейшых у Эўропе. У горадзе знаходзіцца ня менш за 40 касьцёлаў розных стыляў архітэктуры, таксама ёсьць шмат праваслаўных царквоў і жыдоўскіх сынагог.
[рэдагаваць] Транспарт
Сталіца Летувы ляжыць блізка да закрытай мяжы ЭЗ зь Беларусяй ў пэўным «мёртвым куце» з боку транспартных шляхоў. Празь Вільню ідуць транзытныя цягнікі з Расеі празь Беларусь у Каралявец. Іншыя важныя транспартныя шляхі йдуць праз гістарычную сталіцу Летувы — Коўна. Да яе зь Вільні йдзе хуткасная магістраль.
Вільня мае міжнародны аэрапорт.
Зь Вільні аўтастрады вядуць праз Коўна да Балтыйскага мора да паромаў Клайпеды і ў Панявеж з выхадам на Via Baltica. Таксама важная аўтастрада ідзе на Менск.
[рэдагаваць] Грамадзкі транспарт
Вільня ня мае ані мэтрапалітэну, ані трамвайнае сыстэмы. У грамадзкім транспарце дамінуюць аўтобусы і тралейбусы. Пабудова трамвайных ліній плянуецца. Электрацягнікі спалучаюць Вільню з навакольлем.
[рэдагаваць] Славутасьці
- Вострая брама
- Вежа Гедзіміна
- Тры крыжы
- Касьцёл Сьвятой Ганны
- Катэдральны Сабор
- Бернардынскі касьцёл
- Праваслаўная царква Сьвятога Духа і манастыр
- Царква Сьвятое Тройцы
- Касьцёл Сьвв. Апп. Пятра й Паўла
- Касьцёл Сьвятога Мікалая
- Касьцёл Сьвятога Духу і дамініканскі кляштар
- Віленскі ўнівэрсытэт
- Могілкі Роса
[рэдагаваць] Вільня ў традыцыйным беларускім успрыняцьці
На працягу колькіх стагодзьдзяў Вільня ўспрымалася паспалітым людам як адзінае сапраўднае места, гэткі урбаністычны ідэал беларуса. Нездарма Вільня почасту згадваецца ў народных прыказках, прымаўках, фраземах: «Не за дзень Вільня станавілася» (варыянты: «Не адразу Вільню пабудавалі», «Вільня не адразу збудавалася»), «Рабі пільна (пільня) — і тут будзе Вільня» (варыянт: «Рабі пільна — і будзе Вільня!»), «Круці жорны пільна, то й тут будзе Вільня», «Язык Вільні дапытае», «Языком у Вільні, а галавою за печчу», «За рубель жабу ў Вільню пагоніць».
[рэдагаваць] Вонкавыя спасылкі
Вільня — сховішча мультымэдыйных матэрыялаў
- Афіцыйная старонка (па-летувіску і па-ангельску)
- І. Воранаў - Вільня-Вільно-Вільнюс (Гісторыя аднаго горада)
- Вільня ў фотаздымках на Radzima.org
- Ч. Мілаш «Вільня»
- Л. Мілаш «Францыск Скарына і Вільня»
- Беларускія прымаўкі пра Вільню з сайту Радыё Свабода
- Беларускі інфармацыйны цэнтар у Вільні
- Польская Вільня
- Vilnius Life: English-language travel guide to Vilnius
- “Рабі пільна — і тут будзе Вільня” (Фота.)
