Галісійцы

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі
Перайсьці да: навігацыі, пошуку

Галісійцы (саманазва galego "галье́га") – народ у Гішпаніі, асноўнае насельніцтва гістарычнай вобласьці Галісія.

Тэрыторыя пражываньня і колькасьць[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Агульная колькасьць галісійцаў – больш за 4 мільёны чалавек, зь іх больш за 3 мільёны — у Гішпаніі, больш за 500 тыс. — у Аргентыне, рэшта – у іншых краінах Лацінскай Амэрыкі, ЗША і Партугаліі. Галісійцы складаюць 8,2% насельніцтва Гішпаніі.[1]

Мова[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Галоўны артыкул: Галісійская мова.

Галісійцы размаўляюць па-галісійску (больш за 90% насельніцтва Галісіі). Галісійская мова (гальега) належыць да заходне-раманскай падгрупы раманскай групы індаэўрапейскай моўнай сям’і і блізкая да партугальскай. Пісьмовасьць на аснове лацінкі. Біблію на галісійскую мову цалкам пераклалі толькі ў 1989-1992 гг.[2]

Гісторыя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Этнагенэз галісійцаў зьвязаны з плямёнамі галаікаў, што ўзьніклі ў выніку зьмяшаньня міграцыяў кельтаў і карэнных эстрымніяў. Па паходжаньні галісійцы блізкія партугальцам. Да сярэдзіны 14 ст. у партугальцаў і галісійцаў была адна мова (галісійска-партугальская), пазьней яны разьдзяліліся. У Сярэднявеччы, у зьвязку з далучэньнем да Кастыліі (Гішпаніі), былі аб’ектам кастылізацыі (гішпанізацыі), а галісійская мова на ўзровень простанароднай (15 ст.). З пачатку 19 ст. узьнік рух за адраджэньне галісійскае нацыі, мовы і культуры галісійцаў. У канцы 19 – пачатку 20 стагодзьдзяў вялікая колькасьць галісійцаў эмігравала ў Лацінскую Амэрыку, у тым ліку ў Аргентыну і Уругвай. У 1981 годзе галісійцы атрымалі аўтаномію. З 1990-х гг. адбываецца ўздым цікавасьці да нацыянальнай культуры сярод галісійцаў.

За ўсю сваю гісторыю Галісія мела дзяржаўнасьць толькі аднойчы, у 1111 годзе, калі быў каранаваны галісійскі кароль. Але ўжо праз колькі гадоў Галісійскае Каралеўства было заваяванае маўрамі, а яго паўднёвая частка адыйшла да Партугаліі.

Духоўная культура[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

У духоўнай культуры (песенны фальклёр) адчуваюцца кельцкія ўплывы. Традыцыйны музычны інструмэнт — гайта (дуда). Арыгінальнасьцю вызначаецца галісійскі танцавальны фальклёр — сярод танцаў мужчынскія танцы-змаганьні і зьмешаны танец муньейра.

У катэдральным саборы сталіцы Галісіі, месьце Сант'яга-дэ-Кампастэла пахаваныя мошчы аднаго з 12 апосталаў Хрыста — сьвятога Якава (па-гішпанску: Яга, па-галісійску: Хаймэ). Паводле легенды сьвяты Якаў, хрысьціцель і патрон усяе Гішпаніі, прайшоў пешшу ўсю дарогу на Пірэнейскую паўвыспу. Таму больш за 1000 гадоў існуе каталіцкі шлях-прошча — шлях сьвятога Якава, які вядзе ў сталіцу Галісіі. Гэты шлях ня раз быў тэмай сюжэтаў літаратуры і кінамастацтва.

Матэрыяльная культура[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Этнаграфічна галісійцы блізкія рэшце насельніцтва поўначы Пірэнейскай (Ібэрыйскай) паўвыспы.

Галісійцам уласьцівыя дробныя паселішчы, разьмешчаныя недалёка адно ад аднаго і бяз строгай пляніроўкі, а таксама хутары. Адмысловае галісійскае жытло — пальёса.

У нацыянальных строях пераважаюць цёмныя колеры і тоўстыя ваўняныя тканіны, сукно, флянэлі. Жаночы нацыянальны касьцюм — доўгая спадніца і кофта з карсажам, ў якасьці дэталяў — спадніца-накідка (мантэо) і хустка-дэнгэ, якой закрывалі сьпіну, а завязвалі накрыж на грудзях. Жаночае адзеньне звычайна аздобленае стужкамі і ўпрыгожаньнямі з бурштыну. Галаўны ўбор — таксама хустка. Мужчынскі нацыянальны строй галісійцаў складаецца з вузкіх (сьвяточныя) альбо шырокіх (будзённых, дзеля працы на палетку) штаноў да каленяў, кашулі, камізэлькі і кароткай курткі. Мужчынскі і жаночы абутак — скураныя чаравікі.

Галісійская кухня адзначаецца простасьцю і сьціпласьцю. Нацыянальныя стравы — пульпада, потэ гальега, каўбаскі зь сьвініны (чарысас), суп з гародніны (кальда гальега), сала з дадаткамі розных спэцыяў і жытнёвы хлеб. Сярод напояў папулярныя, як і паўсюль ў Гішпаніі, віно і лікёры.

У галісійскай кухні да нядаўняга часу існавала негалосная забарона на ўжываньне грыбоў, пагатоў дзіўная, бо Галісія — лясістая краіна. Непрыйманьне грыбоў у галісійскай культуры было такім моцным, што нават існавала прыслоў'е: «Найпрасьцейшы спосаб памерці — зьесьці грыб». Гэтае табу зьнікла толькі пад уплывам глябалізацыі.

У сусьветнай цывілізацыі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Галісійскія крыніцы ахвотна называюць вялізнае мноства палітычных, вайсковых, культурніцкіх дзеячоў з галісійскімі каранямі, але вядомых у свеце як гішпанцы, аргентынцы і г.д., бо галісійцы — недзяржаўны этнас. Звычайна такіх дзеячоў разрозьніваюць на тры групы: 1) галісійцаў; 2) галісійцаў паводле паходжаньня, але вядомых у іншых культурных кантэкстох; 3) асобаў, чыё галісійскае паходжанне спрэчнае.

Знаны галісійскі дудар Карлас Нуньес

Сярод вядомых галісійцаў:

  • Мэндыньнё, сярэднявечны галісійскі паэт-трубадур, які жыў у 13—14 стагодзьдзях. Захавалася яго паэма.
  • Радрыка дэ Кірога Лёпэс дэ Ўлёа (1512—1580), заваёўнік Амэрыкі, двойчы быў каралеўскім генэрал-губэрнатарам Чылі.
  • П. Мантоха-і-Пасарон, адмірал, камандуючы гішпанскім флётам у час бітвы ў Манільскай бухце ў час гішпанска-амэрыканскай вайны (1898).
  • Аншо Кінтана, палітык, дзейны кіраўнік Галісійскага нацыяналістычнага блёку (Bloque Nacionalista Galego), вядучай патрыятычнай партыі галісійцаў.
  • Ш. Л. Фэрын (Ferrín), галісійскі пісьменьнік, прапанаваны ў 1999 годзе Асацыяцыяй галісійскіх пісьменьнікаў на атрыманьне Нобэлеўскай прэміі зь літаратуры.
  • Спартоўцы — Мічэль Сальгада, гулец зборнай Гішпаніі па футболе і Оскар Пэрэйра, пераможца Тур-дэ-Франс 2006 году.

Сярод галісійцаў паводле паходжаньня:

Сярод вядомых асобаў, чыё галісійскае паходжанне спрэчнае або недаведзенае:

Крыніцы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Літаратура[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Вонкавыя спасылкі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Commons-logo.svg  Насельніцтва Галісіісховішча мультымэдыйных матэрыялаў