Жамойць

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі.

	Зьвесткі, пададзеныя ў гэтым артыкуле, выглядаюць недакладнымі. Глядзіце падрабязнасьці на старонцы абмеркаваньня.

Жамойць, Жмудзь, Жамойтыя, Самагітыя (па-жамойцку: Žemaitėjė, па-летувіску: Zemaitija, па-лацінску: Samogittia) — этнаграфічны рэгіён на поўначы-захадзе сучаснай Летувы; гістарычна — назва краіны паміж нізоўямі Нёмана й Віндавой (сучасная Вента). Жмудзьдзю таксама звалася прабывалае тут жамойцкае племя (глядзіце жамойты).

[рэдагаваць] Гісторыя

Гістарычны герб Жмудзі (XVI-XVIII стст.)

Герцаг саксонскі Альбрэхт Мядзьведзь (1100 — 1170) пісаў пра Жмудзь XII стагодзьдзя: тубыльцы-язычнікі апранутыя ў зьвярыныя шкуры, узброеныя каменнымі сякерамі, не маюць гарадоў і жывуць у земляных норах у лясных гушчарах. І прызнаецца ў справаздачы аб сваёй праваленай місіі зьвярнуць жамойтаў у веру Хрыста: гэтае немагчыма, бо яны разьбегаюцца ў лясы і норы, адкуль іх не дастаць.^[1]

У кнізе «Гісторыя Летувіскай ССР» (Вільня: Мокслас, 1978, з. 21) прыводзіцца: Вытворчасьць гліняных пасудзін паступова станавілася рамяством, але даволі доўга знаходзілася на ніжэйшым узроўні, чым у суседніх славянскіх землях; посуд аднастайная па форме і арнамэнтыцы. Толькі ў другой палове XIII – пачатку XIV стст., калі ў селішчах гарадскога тыпу знайшоў ужываньне хутка вярчальны цяжкі ганчарны круг, у гэтай справе зьявіліся значныя зрухі. Адсутнасьць гарадоў тармазіла разьвіцьцё спэцыялізацыі сярод рамесьнікаў; тут яшчэ пакуль не ўжываліся такія вядомыя суседзям дасягненьня, як вытворчасьць цагліны і ўзвядзеньне каменных пабудоў, выраб шкляной глазуры.

Дыплямат і вандроўца Жыгімонт Гербэрштэйн (па-нямецку: Siegmund Freiherr von Herberstein; 1486 — 1566) пісаў у сваіх "Запісках аб маскавітскіх справах" аб Жмудзі XVI стагодзьдзя: Жамойць. Па-лацінску Самагітыя. Пры гутарцы на рускам яе завуць Жамойцкай зямлёй. Гэта наступная зямля да поўначы ад Вялікага княства і таксама прыналежыць княству і даходзіць да мора. Мяжуе з Прусіяй і Ліфляндыяй. Тамака няма замкаў і гарадоў, чаму я быў моцна зьдзіўлены. Вышэйшы ад Вялікага князя тамака кіруе і завецца старастай, як бы старэйшы. У Польшчы яго завуць Галоўным мужам. Такі глава кіруе ў Жамойці сам пажыцьцёва. Ёсьць тамака таксама біскуп ад лацінскай веры. Ён быў пасланы каралём Уладзіславам Ягайлавічам, каб хрысьціць гэтую зямлю прыналежную Літве. Народ тамака жыве звычайны - вялікі й малы. Побач з бацькамі нараўне зь вялікімі карлікамі ёсьць маленькія і іх завуць зазвычай карламі. Гэтыя людзі апранаюцца ў дрэнную адзежу, як быццам з дола дасталі, жывуць у дрэнных хатах, якія па форме нагадваюць стойла для жывёл. Пасярэдзіне хаты - агмень і агонь. Поруч агменю знаходзяцца жывёлы (конь, сьвіньня, бык і іншыя)…

…Самагіты носяць дрэнную адзежу, па большай частцы папялістага колеру. Яны жывуць у нізкіх, але вельмі доўгіх халупах; агонь у іх захоўваецца па сярэдзіне, і бацька сямейства, седзячы ў агню, бачыць сваю жывёлу і ўсю гаспадарку. Бо яны звычайна трымаюць жывёл пад тым жа дахам, пад якім жывуць самі, без усякай перагародкі. Вялікая частка іх ужывае таксама буйвалавы рогі замест чар... Зямлю аруць не жалезам, а дрэвам, што тым больш годна зьдзіўленьня, таму што зямля ў іх цьвёрдая і не пяшчаная і хвоя не расьце на ёй зусім.

Па словах некаторых польскіх гісторыкаў, Жмудзь ў XIII і нават у XIV стагодзьдзях займала вялікую прастору. Пэўная гісторыя Жмудзі пачынаецца з XIII стагодзьдзя, са часу зьяўлення ў суседстве немцаў, і напоўненая, галоўнай выявай, весткамі аб дужаньні з апошнімі, якая доўжылася да пачатку XV стагодзьдзя. Жмудзь ўзмоцнена і доўга адстойвала сваю рэлігію й сваю незалежнасьць ад немцаў; у краіне жмудынаў знаходзілася жамойцкае сьвяцілішча Рамове. Але менавіта пры ўдзеле нямецкіх сьвятароў на базе лацінкі ўпершыню зьяўляюцца (XVI-XVII стст.) пісьмовыя дакумэнты на мовах жамойтаў і аўкштотаў. У пачатку XX стагодзьдзя на базе жамойцкай мовы летувіскімі мовазнаўцамі была распрацаваная сучасная летувіская мова.

Разам з тым Жмудзь была стараннай захавальніцай нацыянальных адданьняў і звычаяў і дбайна адстойвала іх супраць усіх спроб Вялікіх князёў Літоўскіх увесьці якія-небудзь новаўвядзеньні. Жамойты, як і аўкштайты, заставаліся язычнікамі і пасьля афіцыйнага прыняцьця хрысьціянства ў 1387 годзе. Па дамове 1254 Міндоўг аддае Жмудзь Лівонскаму ордэну; праз 11 гадоў апошняя пры дапамозе латышоў і куронаў вызваляецца ад улады лівонскіх рыцараў, але неўзабаве павінна пачаць дужаньне з Тэўтонскім ордэнам. Асабліва частыя і небясьпечныя былі напады немцаў у XIV стагодзьдзі, толькі пры Кейстуце перашэдшыя ў партызанскую вайну. Пасьля сьмерці Кейстута, у 1382, Вялікі князь Літоўскі Ягайла аддаў Жмудзь лівонцам; але жмудыны неўзабаве паўсталі й зрынулі гэтую залежнасьць. У 1398 яна ізноў аддадзеная лівонцам Вітаўтам, вярнулым яе немцам другасна пасьля паўстаньня 1400-1401. Вядома, што Вітаўт чатырохразова (у 1384, 1390, 1398 і 1404 гг.) аддаваў Жмудзь Тэўтонскаму ордэну. Словы Вітаўта з Мэтрыкі ВКЛ: Жамойты хаваюцца ў пушчах сваіх ад погляду княжых зборшчыкаў даніны й іншых службовых асоб дзяржавы ад якіх дзяржаве ні прыбытку ні славы ні пашаны. Гэтая тэрыторыя хоць і была важнай, але ўсёткі разьменнай манэтай у палітычным дужаньні таго часу. Пасьля 1410 Жамойць пазбаўляецца ад уварваньняў немцаў. З гэтага часу яе ўладальнікі, Вітаўт і Ягайла, пачынаюць узмоцнена ўкараняць тут хрысціянства, якое з прычыны супраціву жыхароў сьцьвярджаецца канчаткова толькі ў XVI стагодзьдзі, езуітамі.

Тут існавала адмысловая аўтаномная адзінка - Жмудскае стараства.

З самога пачаткі Жамойць мела адмысловага князя, у асноўным падручніка Вялікага князя Літоўскага; сталіцай яго былі Расейны. У 1492 вялікі князь Аляксандар даў Жмудзі «земскі прывілей» (на рускай мове), якая паслужыла пачаткам стварэньня саслоўяў на жмудскіх землях (спачатку толькі зь ліцьвінскай шляхты). Наступная гісторыя Жмудзі ўваходзіць цалкам у агульную гісторыю Літвы. У 1795 вобласьць Жмудзі ўвайшла ў склад Літоўскай губэрні, у 1801 — у склад Віленскай і нарэшце — Ковенскай.

[рэдагаваць] Палітыка

У цяперашні час Жмудзь прадстаўляе жамойцкае культурнае грамадзтва, група зацікаўленая ў захаваньні жамойцкай культуры й мовы, і Жамойцкі парлямэнт (літаральна парлямэнт Жамойці). Яны выступаюць за рэгіянальную аўтаномнасьць, і іх патрабаваньні заснаваныя на гістарычных крыніцах. Гэтыя патрабаваньні часта ўключаюць у сябе вяртаньне Клайпеды. Жамойцкая група, узначаленая Юстынасам Бурба, мае невялікі чалецкі склад. Таксама публікуецца газэта «Жамойцкі парлямэнт».

[рэдагаваць] Адміністрацыйны падзел

Тэрыторыя сучаснай Жмудзі (рэгіён Летувы)

Рэгіён разьмешчаная ў заходняй частцы Летувы. У тэрыторыю рэгіёна уключаюцца муніцыпалітэт горада Паланга, Рэтаўскае муніцыпальнае утварэньне, муніцыпальны раён Таўраге, Шылальскі раён Летувы, Скуодскі раён Летувы, Юрбаркскі раён Летувы, Мажэйкяйская муніцыпальная акруга, муніцыпальны раён Крэтынга, Палангскі раён Летувы, Тэльшайскі раён Летувы, Акмянская муніцыпальная акруга, муніцыпальны раён Кельні, Шаўляйскі раён Летувы, Расейняйскі муніцыпальны раён, усходняя частка Клайпедскай акругі і муніцыпалітэт Сілутскага раёна Летувы, заходняя частка Ёніскага раён Летувы, а таксама муніцыпалітэт горада Шаўляй. Найбуйным горадам зьяўляецца Шаўляй, альбо Клайпеда, калі апошняя разглядаецца ў рэгіёне. Тэльшай зьяўляецца сталіцай, хоць Медынінкай (у цяперашні час Варняй) калісьці быў сталіцай Жмудзі. Найбуйныя гарады (тыя, дзе больш за 20000 чалавек) зьяўляюцца:

Шаўляй (133.883 жыхароў)
Мажэйкяй (42.675 жыхароў)
Тэльшай (31460 жыхароў) – лічыцца сталіцай
Таўраге (29.124 жыхароў)
Паланга (23.436 жыхароў)
Крэтынга (21.423 жыхароў)

[рэдагаваць] Эканоміка

[рэдагаваць] Насельніцтва

У Жамойці пражывае каля 0.5 млн.

Жмудзь зьяўляецца адным з найболей этнічна аднастайных рэгіёнаў краіны. Рэгіён пераважна рымска-каталіцкай царквы, хоць маюцца значныя лютэранскія меншасьці на поўдні.

У паўсядзённым жыцьці жамойты ўсё менш выкарыстаюць сваю роднаю мову. Як правіла, яны пераходзяць на агульнараспаўсюджаную летувіскую. Маюцца некаторыя малаважныя спробы з боку мясцовых саветаў, асабліва ў Тэльшаі, для ўводу інфармацыі на некаторых дарогах на жамойцкай мове.

[рэдагаваць] Культура

У XIX стагодзьдзі Жамойць была асноўным цэнтрам летувіскай культуры.

[рэдагаваць] Турызм

Жамойць мае велізарны патэнцыял для разьвіцьця турызму, з-за сваёй прыроднай прыгажосьці, культурнай і гістарычнай спадчыны. Жмудзь прывабны для шматлікіх мясцовых і міжнародных турыстаў. Самыя папулярныя турыстычныя накірункі зьяўляюцца Паланга, Крэтынга й Жамайцкая Кальварыя. Большасьць турыстаў з Латвіі, Польшчы, Нямеччыны, Гішпаніі, Фінляндыі й Швэцыі.

Паланга зьяўляецца папулярным турыстычным сярод турыстаў з Вялікабрытаніі, Нямеччыны й Расеі.

Жамайцкая Кальварыя (або Новы Ерусалім) вельмі папулярны сярод паломнікаў са ўсяго сьвету, дзякуючы свайму штогадоваму царкоўнаму фэсту (звычайна ў чэрвені або ліпені).

[рэдагаваць] Сымбалы

Сучасны герб Жмудзі

Сьцяг Жмудзі

На гербе намаляваны чорны мядзьведзь з срэбнымі кіпцюрамі.

На жамойтскам сьцягу намаляваны герб на белым фоне.

Герб, як мяркуецца, быў у эксплёатацыі на працягу стагодзьдзяў (розныя крыніцы сьцьвярджаць, быў ўпершыню выкарыстана ў 14 або 16 стст.).

Так як Жмудзь не адпавядае любому цяперашняму адміністрацыйнаму дзяленьню Летувы, гэтыя сымбалы, афіцыйна не выкарыстоўваюцца. Тым ня менш, яны могуць вярнуцца ў тым выпадку, калі ўлады Летува правядуць адміністрацыйную рэформу ў будучыні.

21 ліпеня 1994 гэтыя сымбалы былі прызнаныя ўрадам Летувіскай Рэспублікі.

[рэдагаваць] Крыніцы

↑ Сэрыя кніг "Русь першапачатковая" (зборнік гістарычных дакумэнтаў), I сэрыя.

[рэдагаваць] Літаратура

«Нарысы Жмудзі» Дрэўлянскага (у «Пантэёне» 1855 г., № 1)
«Zbiorek rzeczy swojskisch kunauce i rozrywce dla mlodziezy» Ewarysta Estkowskiego (Познань; 1859)
«Сьвятая Жмудзь» («Весьнік Заходняй Расеі», 1865 г., №№ 8 і 9)
«Кароткае апісаньне Ковенскай губэрні» (1889)