Жамойць

Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі
Перайсьці да: навігацыі, пошуку
Гістарычны герб Жмудзі (XVI—XVIII стст.)

Жамо́йць, Жмудзь, Жамо́йтыя, Самагі́тыя (па-жамойцку: Žemaitėjė, па-летувіску: Zemaitija, па-лацінску: Samogittia) — этнаграфічны рэгіён на паўночным захадзе сучаснай Летувы; гістарычна — назва краіны паміж нізоўямі Нёмана й Віндавы (сучасная Вэнта). Жмудзьдзю таксама звалася прабывалае тут жамойцкае племя (глядзіце жмудзіны).

Гісторыя[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Тэрыторыя Жамойці, 1659

Герцаг саксонскі Альбрэхт Мядзьведзь (11001170) пісаў пра Жмудзь XII стагодзьдзя: «тубыльцы-язычнікі апранутыя ў зьвярыныя шкуры, узброеныя каменнымі сякерамі, ня маюць гарадоў і жывуць у земляных норах у лясных гушчарах». І прызнаецца ў справаздачы аб сваёй праваленай місіі зьвярнуць жамойтаў у веру Хрыста: «гэтае немагчыма, бо яны разьбегаюцца ў лясы і норы, адкуль іх не дастаць».[1]

У кнізе «Гісторыя Летувіскай ССР» (Вільня: Мокслас, 1978, з. 21) прыводзіцца: «Вытворчасьць гліняных пасудзін паступова станавілася рамяством, але даволі доўга знаходзілася на ніжэйшым узроўні, чым у суседніх славянскіх землях; посуд аднастайны па форме і арнамэнце. Толькі ў другой палове XIII — пачатку XIV стагодзьдзя, калі ў селішчах гарадзкога тыпу знайшоў ужываньне хутка вярчальны цяжкі ганчарны круг, у гэтай справе зьявіліся значныя зрухі. Адсутнасьць гарадоў тармазіла разьвіцьцё спэцыялізацыі сярод рамесьнікаў; тут яшчэ пакуль не ўжываліся такія вядомыя суседзям дасягненьня, як вытворчасьць цагліны і ўзьвядзеньне каменных пабудоваў, выраб шкляной глазуры».

Дыплямат і вандроўца Жыгімонт Гербэрштэйн (па-нямецку: Siegmund Freiherr von Herberstein; 14861566) пісаў у сваіх «Запісках аб маскавіцкіх справах» аб Жмудзі XVI стагодзьдзя: «Жамойць. Па-лацінску Самагітыя. Пры гутарцы па-руску яе завуць Жамойцкай зямлёй. Гэта наступная зямля да поўначы ад Вялікага княства і таксама прыналежыць княству і даходзіць да мора. Мяжуе з Прусіяй і Ліфляндыяй. Тамака няма замкаў і гарадоў, чаму я быў моцна зьдзіўлены. Вышэйшы ад Вялікага князя тамака кіруе і завецца старастай, як бы старэйшы. У Польшчы яго завуць Галоўным мужам. Такі глава кіруе ў Жамойці сам пажыцьцёва. Ёсьць тамака таксама біскуп ад лацінскай веры. Ён быў пасланы каралём Уладзіславам Ягайлавічам, каб хрысьціць гэтую зямлю прыналежную Літве. Народ тамака жыве звычайны — вялікі й малы. Побач з бацькамі нараўне зь вялікімі карлікамі ёсьць маленькія і іх завуць зазвычай карламі. Гэтыя людзі апранаюцца ў дрэнную адзежу, як быццам з дола дасталі, жывуць у дрэнных хатах, якія па форме нагадваюць стойла для жывёл. Пасярэдзіне хаты — агмень і агонь. Поруч агменю знаходзяцца жывёлы (конь, сьвіньня, бык і іншыя)…»

«…Самагіты носяць дрэнную адзежу, па большай частцы папялістага колеру. Яны жывуць у нізкіх, але вельмі доўгіх халупах; агонь у іх захоўваецца па сярэдзіне, і бацька сямейства, седзячы ў агню, бачыць сваю жывёлу і ўсю гаспадарку. Бо яны звычайна трымаюць жывёл пад тым жа дахам, пад якім жывуць самі, без усякай перагародкі. Вялікая частка іх ужывае таксама буйвалавы рогі замест чар… Зямлю аруць не жалезам, а дрэвам, што тым больш годна зьдзіўленьня, таму што зямля ў іх цьвёрдая і не пяшчаная і хвоя не расьце на ёй зусім».

Па словах некаторых польскіх гісторыкаў, Жмудзь ў XIII і нават у XIV стагодзьдзях займала вялікую прастору. Пэўная гісторыя Жмудзі пачынаецца з XIII стагодзьдзя, з часу зьяўленьня ў суседзтве немцаў, і напоўненая, галоўным чынам, весткамі аб дужаньні з апошнімі, якая доўжылася да пачатку XV стагодзьдзя. Жмудзь ўзмоцнена і доўга адстойвала сваю рэлігію й сваю незалежнасьць ад немцаў; у краіне жмудзінаў знаходзілася жамойцкае сьвяцілішча Рамове. Менавіта пры ўдзеле нямецкіх сьвятароў на базе лацінкі ўпершыню зьяўляюцца (XVIXVII стагодзьдзі) пісьмовыя дакумэнты на мовах жамойтаў і аўкштотаў. У пачатку XX стагодзьдзя на базе жамойцкай мовы летувіскімі мовазнаўцамі была распрацаваная сучасная летувіская мова.

Разам з тым Жмудзь была стараннай захавальніцай нацыянальных адданьняў і звычаяў і дбайна адстойвала іх супраць усіх спроб Вялікіх князёў Літоўскіх увесьці якія-небудзь новаўвядзеньні. Жамойты, як і аўкштайты, заставаліся паганцамі і пасьля афіцыйнага прыняцьця хрысьціянства ў 1387 годзе. Па дамове 1254 Міндоўг аддае Жмудзь Лівонскаму ордэну; праз 11 гадоў апошняя пры дапамозе латышоў і куронаў вызваляецца ад улады лівонскіх рыцараў, але неўзабаве павінна пачаць дужаньне з Тэўтонскім ордэнам. Асабліва частыя і небясьпечныя былі напады немцаў у XIV стагодзьдзі, толькі пры Кейстуце перашэдшыя ў партызанскую вайну. Пасьля сьмерці Кейстута, у 1382, Вялікі князь Літоўскі Ягайла аддаў Жмудзь лівонцам; але жмудзіны неўзабаве паўсталі й зрынулі гэтую залежнасьць. У 1398 яна ізноў аддадзеная лівонцам Вітаўтам, вярнулым яе немцам другасна пасьля паўстаньня 14001401. Вядома, што Вітаўт чатырохразова (у 1384, 1390, 1398 і 1404 гг.) аддаваў Жмудзь Тэўтонскаму ордэну. Словы Вітаўта з Мэтрыкі ВКЛ: «Жамойты хаваюцца ў пушчах сваіх ад погляду княжых зборшчыкаў даніны й іншых службовых асоб дзяржавы ад якіх дзяржаве ні прыбытку ні славы ні пашаны». Гэтая тэрыторыя хоць і была важнай, але ўсёткі разьменнай манэтай у палітычным дужаньні таго часу. Пасьля 1410 Жамойць пазбаўляецца ад уварваньняў немцаў. З гэтага часу яе ўладальнікі, Вітаўт і Ягайла, пачынаюць узмоцнена ўкараняць тут хрысьціянства, якое з прычыны супраціву жыхароў сьцьвярджаецца канчаткова толькі ў XVI стагодзьдзі, езуітамі.

Тут існавала адмысловая аўтаномная адзінка — Жмудзкае староства.

З самага пачатку Жамойць мела адмысловага князя, у асноўным падручніка Вялікага князя Літоўскага; сталіцай яго былі Расены. У 1492 вялікі князь Аляксандар даў Жмудзі «земскі прывілей» (на рускай мове), якая паслужыла пачаткам стварэньня саслоўяў на жмудзкіх землях (спачатку толькі зь ліцьвінскай шляхты). Наступная гісторыя Жмудзі ўваходзіць цалкам у агульную гісторыю Літвы. У 1795 вобласьць Жмудзі ўвайшла ў склад Літоўскай губэрні, у 1801 — у склад Віленскай і нарэшце — Ковенскай.

«Коўна — цяперашняя сталіца Жамойці» (аўтар — Антоні Аляшчынскі, 1850)


Палітыка[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

У цяперашні час Жмудзь прадстаўляе жамойцкае культурнае грамадзтва, група зацікаўленая ў захаваньні жамойцкай культуры й мовы, і Жамойцкі парлямэнт (літаральна парлямэнт Жамойці). Яны выступаюць за рэгіянальную аўтаномнасьць, і іх патрабаваньні заснаваныя на гістарычных крыніцах. Гэтыя патрабаваньні часта ўключаюць у сябе вяртаньне Клайпеды. Жамойцкая група, узначаленая Юстынасам Бурбам, мае невялікі сяброўскі склад. Таксама публікуецца газэта «Жамойцкі парлямэнт».

Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

     Зацьверджаная на афіцыйным узроўні тэрыторыя летувіскага этнаграфічнага рэгіёну Жамойць

Рэгіён разьмяшчаецца ў заходняй частцы Летувы. У тэрыторыю рэгіёну ўвайшлі муніцыпалітэт гораду Паланга, Рэтаўскае муніцыпальнае ўтварэньне, Таўроскі раён, Шылэльскі раён, Шкудзкі раён, Юбаркскі раён, Мажэйкаўскі раён, Крэтынгскі раён, Цельшыцкі раён, Акмянскі раён, Кельменскі раён, Расенскі раён, усходняя частка муніцыпалітэту гораду Клайпеда і муніцыпалітэт Сілуцкага раёну (?), заходняя частка Янаўскага раёну, а таксама муніцыпалітэт гораду Шаўлі.

Найбуйнейшым горадам зьяўляецца Шаўлі, альбо Клайпеда, калі апошняя разглядаецца ў рэгіёне. Цяльшы зьяўляюцца сталіцай, хоць Медынінкі (у цяперашні час Варні) калісьці былі сталіцай Жмудзі. Буйнымі гарадамі (тыя, дзе больш за 20 000 чалавек) зьяўляюцца:

Эканоміка[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Насельніцтва[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

У Жамойці пражывае каля 0,5 млн чалавек.

Жмудзь зьяўляецца адным з найбольш этнічна аднастайных рэгіёнаў краіны. Рэгіён пераважна рымска-каталіцкай царквы, хоць маюцца значныя лютэранскія меншасьці на поўдні.

У паўсядзённым жыцьці жамойты ўсё менш выкарыстаюць сваю роднаю мову. Як правіла, яны пераходзяць на агульнараспаўсюджаную летувіскую. Маюцца некаторыя малаважныя спробы з боку мясцовых саветаў, асабліва ў Цяльшы, для ўводу інфармацыі на некаторых дарогах на жамойцкай мове.

Культура[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

У XIX стагодзьдзі Жамойць была асноўным цэнтрам летувіскай культуры.

Турызм[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Жамойць мае велізарны патэнцыял для разьвіцьця турызму, з-за сваёй прыроднай прыгажосьці, культурнай і гістарычнай спадчыны. Жмудзь прывабны для шматлікіх мясцовых і міжнародных турыстаў. Самымі папулярнымі турыстычнымі накірункамі зьяўляюцца Паланга, Крэтынга й Жамойцкая Кальварыя. Большасьць турыстаў з Латвіі, Польшчы, Нямеччыны, Гішпаніі, Фінляндыі й Швэцыі.

Паланга зьяўляецца папулярным турыстычным сярод турыстаў зь Вялікабрытаніі, Нямеччыны й Расеі.

Жамойцкая Кальварыя (або Новы Ерусалім) вельмі папулярны сярод паломнікаў са ўсяго сьвету, дзякуючы свайму штогадоваму царкоўнаму фэсту (звычайна ў чэрвені або ліпені).

Сымбалі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Сучасны герб Жмудзі
Сьцяг Жмудзі

На гербе намаляваны чорны мядзьведзь з срэбнымі кіпцюрамі.

На жамойцкім сьцягу намаляваны герб на белым фоне.

Герб, як мяркуецца, быў у эксплюатацыі на працягу стагодзьдзяў (па сьцьверджаньнях розных крыніц, быў ўпершыню выкарыстаны ў 14 або 16 стагодзьдзях).

21 ліпеня 1994 году гэтыя сымбалі былі прызнаныя ўрадам Летувіскай Рэспублікі.

Крыніцы[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  1. ^ Сэрыя кніг «Русь першапачатковая» (зборнік гістарычных дакумэнтаў), I сэрыя.

Літаратура[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

  • «Очерки Жмуди» Дрэвлянского // «Пантеон» 1855 г., № 1
  • «Zbiorek rzeczy swojskisch kunauce i rozrywce dla młodzieży» Ewarysta Estkowskiego. Познань, 1859
  • Святая Жмудь // «Вестник Западной России», 1865 г., № 8 и 9
  • Краткое описание Ковенской губ., 1889.

Вонкавыя спасылкі[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]

Commons-logo.svg  Жамойцьсховішча мультымэдыйных матэрыялаў


Liet-etno-regionai.png Рэгіёны Летувы Liet-etno-regionai.png

Аўкштота · Дзукія · Малая Летува · Сувалкія · Жамойць