Караль Станіслаў Радзівіл «Пане Каханку»

Караль Станіслаў Радзівіл
Караль Станіслаў Радзівіл «Пане Каханку»
Герб «Трубы»
Асабістыя зьвесткі
Нарадзіўся:	27 лютага 1734 Нясьвіж, Вялікае Княства Літоўскае
Памёр:	21 лістапада 1790 Белая, Вялікае Княства Літоўскае
Род:	Радзівілы
Бацькі:	Міхал Казімер Радзівіл «Рыбанька» Францішка Ўршуля зь Вішнявецкіх
Жонка:	Марыя Караліна зь Любамірскіх, Тэрэза Караліна з Жавускіх

Ка́раль Стані́слаў Радзіві́л (мянушка «Пане Каханку»; 27 лютага 1734, Нясьвіж — 21 лістапада 1790, Белая) — дзяржаўны дзяяч Вялікага Княства Літоўскага. Падчашы (1752) і мечнік вялікі літоўскі (1752—1762), ваявода віленскі (1762—1764, 1768—1790).

Караль Станіслаў Радзівіл быў найбольш заможным магнатам Рэчы Паспалітай другой паловы XVIII стагодзьдзя і адным з найбагацейшых прадстаўнікоў арыстакратыі ў Эўропе. Ягоная лятыфундыя ахоплівала 16 местаў і 683 вёскі, а вакол асобы князя вілося шмат легендаў. Трымаў Львоўскае староства, X ардынат на Нясьвіжы, VIII ардынат на Алыцы.

Біяграфія

Зь нясьвіскай лініі роду Радзівілаў, сын Міхала Казімера «Рыбанькі» і Францішкі Ўршулі зь Вішнявецкіх.

Навучаўся ў Нясьвіскім езуіцкім калегіюме. У 1742 атрымаў пад сваю каманду кавалерыйскую харугву ў войску Вялікага Княства Літоўскага. У 1752 заступіў на пасады падчашага і мечніка вялікага літоўскага, у 1762 — ваяводы віленскага. 3 жніўня 1757 узнагароджаны ордэнам Белага Арла.

Вядомы пад мянушкай «Пане Каханку» паводле свайго ўлюбёнага зварота да ўсіх, не вылучаючы і пагарджанага караля — «худапахолка», а таксама дзеля адрозьненьня ад канцлера Караля Станіслава Радзівіла (1669—1719).

Выступаў супраць партыі Чартарыйскіх. На чале сваіх надворных войскаў уступіў у бойку з расейцамі пад Слонімам, але пацярпеў паразу і мусіў ратавацца ў Малдове, пазьней выехаў у Вугоршчыну і Саксонію. У часе знаходжаньня ў Дрэздэне да яго прыйшла вестка пра адабраньне пасады ваяводы і сэквэстраваньня маёнткаў.

Дзякуючы намаганьням расейскага амбасадара Мікалая Рапніна, вярнуўся ў краіну і зрабіўся ў 1767 генэральным маршалкам Радамскай канфэдэрацыі. Выказаўшы прысягу на вернасьць каралю Станіславу Аўгусту Панятоўскаму, атрымаў назад усе страчаныя ўладаньні.

У 1768 выступіў супраціўнікам гарантыйнага трактату, паводле якога Рэч Паспалітая рабілася расейскім пратэктаратам, і зрабіўся генэральным маршалкам Барскай канфэдэрацыі. Калі расейскія войскі з баямі ўзялі Нясьвіж і Слуцак, мусіў зьехаць у Прусію. Да 1777 знаходзіўся на эміграцыі ў Вугоршчыне, Турэччыне, Чэхіі, Нямеччыне, Францыі, Вэнэцыі. У часе Чатырохгадовага Сойму быў адным з найвыразьнейшых супраціўнікаў рэформаў, караля і партыі Чартарыйскіх. Сфармаваў полк, які перадаў у склад войскаў Вялікага Княства Літоўскага.

Трымаў тэатар і аркестар у Нясьвіжы, збудаваў летнюю рэзыдэнцыю ў Альбе, аднавіў палац у Слуцку.

У шлюбе з Марыяй Каралінай Любамірскай, потым з Тэрэзай Каралінай Жавускай.

Ацэнкі

Варта адзначыць, што вобраз Караля Станіслава II Радзівіла ў літаратуры і ў аповядах экскурсаводаў падаецца аднабока, нават скажона, далёкім ад гістарычнай праўды.

З аднаго боку ён быў прадстаўлены як адзін з найбольшых п’яніцаў і гулякаў Саскай эпохі, а зь іншага — як прыклад шляхетнасьці, самарытанства і патрыятызму. Невымерна багаты і ўплывовы, здабыў сябе сярод шляхты велічэзную папулярнасьць дзякуючы шчодрасьці, сармацкім звычаям, схільнасьці да гутарак і жартаў, зь іншага боку, вядомы быў дзікімі выбрыкамі і раздражняльнасьцю.

Цікавыя факты

• Караль Станіслаў Радзівіл быў правобразам стольніка Гарэшкі ў паэме Адама Міцкевіча «Пан Тадэвуш».
• Стваральнікі і асноўныя прадстаўнікі рамантычнай літаратуры — Г. Жэвускі і В. Поль, а потым І. Ходзька і Ю. Крашэўскі — стварылі велізарную галерэю твораў, у якіх галоўным героем быў князь і ягоныя прыгоды.
• Вядомы ўласнымі несамавітымі аповедамі, якія пераўзыходзяць сваімі фантазіямі нават барона Мюнхаўзэна. Напрыклад, распавядаў пра трапленьне ў гармату, такую вялікую, што ўлез у яе разам з карэтай, запрэжанай чатырма канямі.
• Пане Каханку любіў распавядаць пра тое, як штурмаваў Гібралтар. Зь ягоных словаў, артылерыя крэпасьці вяла ў наступоўцаў ураганны агонь, аднак князь здолеў на кані прарвацца скрозь град ядраў і картэчы, і ўскочыць на крапасны вал. І тут ён заўважыў, што... сядзіць на адной палове каня. Другую адарвала ядром.
• Неяк улетку Караль Станіслаў Станіслаў захацеў пакатацца на санках. Дзеля гэтага дзядзінец Нясьвіскага замка быў пасыпаны сольлю і запрэжаны куліг. Адной зь ягоных улюбёных забаваў была наступная: плаціў вяскоўцам, каб залазілі на дрэвы і кувалі, князь браў зброю і страляў ім у «пятую кропку» перцам.

Галерэя

• Іканаграфія Караля Станіслава Радзівіла «Пане Каханку»
• 

  З альбома «Выявы роду Радзівілаў». Нясьвіж, 1758

• 

  Невядомы мастак, па 1767

• 

  К. Александровіч, 1780-я

• 

  К. Александровіч, XVIII ст.

• 

  Іншая вэрсія партрэта аўтарства К. Александровіча

• 

  Яшчэ адна вэрсія партрэта

• 

  J. Nothnagel, XVIII ст.

• 

  К. Бэшон, кан. XVIII ст.

Папярэднік Цэлястын Чапліц

Маршалак Сойму Рэчы Паспалітай 1767—1768

Наступнік Адам Панінскі Міхал Геранім Радзівіл

Літаратура

• Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 2: Кадэцкі корпус — Яцкевіч. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — 788 с.: іл. ISBN 985-11-0378-0.
• К. Я. Шышыгіна-Патоцкая. Нясвіж і Радзівілы. Мн.: Беларусь, 2007. — 240 с.: іл. ІSBN 978-985-01-0740-4.

Вонкавыя спасылкі

 Караль Станіслаў Радзівіл «Пане Каханку» — сховішча мультымэдыйных матэрыялаў

• Karol Stanisław Panie Kochanku Radziwiłł^(анг.) Dynasties and Aristocratic Families. Genealogia dynastyczna. Праверана 18 студзеня 2009 г.