Клецак

Клецак
У цэнтры места
Герб Клецку
Першыя згадкі:	1127
Магдэбурскае права:	27 жніўня 1652
Вобласьць:	Менская
Раён:	Клецкі
Насельніцтва:	10,2 тыс. (2009)
Часавы пас:	UTC+3
Тэлефонны код:	+375 1793
Паштовы індэкс:	222640
Геаграфічныя каардынаты:	53°04′ пн. ш. 26°38′ у. д.
Клецак на мапе Беларусі Клецак
Галерэя здымкаў у Wikimedia Commons
Афіцыйны сайт(рас.)(анг.)

Кле́цак — места ў Беларусі, на рацэ Лань. Адміністрацыйны цэнтар Клецкага раёну Менскай вобласьці. Насельніцтва 10,2 тыс. чал. (2009). Знаходзіцца за 140 км на паўднёвы захад ад Менску; чыгуначная станцыя на лініі Асіповічы — Баранавічы. Аўтамабільныя дарогі злучаюць места зь Нясьвіжам, Баранавічамі, Слуцкам.

Клецак — магдэбурскае места гістарычнай Наваградчыны, колішняя сталіца княства і радзівілаўскай ардынацыі.

Назва

На думку беларускага географа В. Жучкевіча, тапонім «Клецак» утварыўся ад асновы клець, або старога дыялектнага слова «клеч» — бярозавы парасьнік. Варыянты назвы места ў гістарычных крыніцах: Кльчьск, Клеческ.

У сучаснай беларускай мове (клясычны правапіс) тапонім замацаваўся з устаўным «а» (Клецак), што адпавядае традыцыйнаму вымаўленьню мясцовых жыхароў. Цяперашняя афіцыйная назва места — Клецк (польск. Kleck, рас. Клецк).

Гісторыя

Асноўны артыкул: Гісторыя Клецку

Паводле археалягічных зьвестак, старажытнае паселішча існавала тут яшчэ ў сяр. ХІ ст. Аднак першы пісьмовы ўспамін пра Клецак датуецца 1127 годам, калі ён зьяўляўся сталіцай удзельнага княства.

У ХIV ст. Клецкае княства далучылася да Вялікага Княства Літоўскага. Пад 1398 згадваецца князь клецкі Ямант Тулунтавіч. У 1401 вялікі князь Вітаўт перадаў места свайму брату Жыгімонту Кейстутавічу, у 1404 — князю Раману Фёдаравічу. У 1433 пад Клецкам войскі Жыгімонта Кейстутавіча разьбілі прыхільнікаў Сьвідрыгайлы Альгердавіча. Каля 1492 вялікі князь Казімер перадаў места і княства Івану Яраславічу, які пакінуў іх у спадчыну свайму сыну Фёдару.

У 1503 Клецак спалілі крымскія татары. 5 жніўня 1506 каля места адбылася бітва, у выніку якой войскі Вялікага Княства Літоўскага на чале з князем Міхалам Глінскім разьбілі татараў. Вялікі князь Аляксандар выдаў Клецку прывілей на адзін рэгулярны кірмаш. У 1522—1556 места знаходзілася ў валоданьня вялікай княгіні Боны Сфорца.

У 1550 Андрэй Маствілоўскі фундаваў у Клецку Фарны касьцёл (Траецкі касьцёл). Станам на 1552 у месьце было 137 двароў, 4 царквы, манастыр, касьцёл. У 1553 тут пачаў дзейнічаць адзін зь першых на Беларусі кальвінскіх збораў, дзе ў 1560—1563 служыў прапаведнікам Сымон Будны. У 1559 вялікі князь Жыгімонт Аўгуст выдаў месту прывілей на 2 рэгулярныя кірмашы. У 1586 утварылася Клецкая ардынацыя Радзівілаў. Станам на 1626 у месьце было 448 двароў, пад 1641 згадваецца Клецкая бібліятэка Радзівілаў.

27 жніўня 1652 кароль і вялікі князь Ян Казімер надаў Клецку Магдэбурскае права і герб: «у блакітным полі княская карона, пад якой паляўнічы рог». У Трынаццацігадовую вайну ў 1655 маскоўскія захопнікі зруйнавалі Клецак. Насельніцтва места скарацілася ўдвая. У 1683 маршалак вялікі Станіслаў Казімер Радзівіл заснаваў тут дамініканскі кляштар. У гэты час у месьце было 217 двароў, дзейнічалі драўляныя вуніяцкія цэрквы Ўшэсьцю і Ўваскрэсенская, працавалі 3 рамесныя цэхі.

За часамі Вялікай Паўночнай вайны ў 1706 швэдзкі аддзел разьбіў пад Клецкам расейскае войска. Кароль і вялікі князь Аўгуст Моцны паўторна надаў месту прывілей на 2 рэгулярныя кірмашы. Станам на 1713 тут было 152 двары.

У выніку другога падзелу Рэчы Паспалітай (1793) Клецак апынуўся ў складзе Расейскай імпэрыі, дзе зрабіўся цэнтрам воласьці Случарэцкага павету. Статус паселішча панізілі да мястэчка, якое зрабілася вядомым у рэгіёне цэнтрам гандлю. У 1796 у Клецку збудавалі харальную сынагогу. 20 красавіка (3 траўня) 1917 местачкоўцы ўпершыню змаглі ўрачыста адзначыць гадавіну прыняцьця Канстытуцыі 3 траўня.

• Даўнія графічныя выявы Клецку
• 

  Места і замак. Гравюра Т. Макоўскага, XVII ст.

• 

  Фарны касьцёл, 1724

• 

  Касьцёл дамініканаў. Абмерны рысунак, 1843

• 

  Месца Клецкай бітвы, 2-я пал. XIX ст.

Згодна з Рыскай мірнай дамовй (1921) Клецак апынуўся ў складзе міжваеннай Польскай Рэспублікі, у Нясьвіскім павеце. Цягам 1924—1931 у месьце працавала беларуская гімназія.

У 1939 Клецак увайшоў у БССР, дзе ў 1940 зрабіўся цэнтрам раёну. У Другую сусьветную вайну з 26 чэрвеня 1941 — да 4 ліпеня 1944 места знаходзілася пад нямецкай акупацыяй, 6 кастрычніка 1941 нацысты расстралялі каля 4 тысячаў габрэяў. У 1953 савецкія ўлады злачынна ўзарвалі Фарны касьцёл.

29 лістапада 1999 адбылося афіцыйнае зацьверджаньне гістарычнага гербу Клецку. 11 лістапада 2008 з ініцыятывы мясцовага сьвятара Маскоўскага патрыярхату на помнік архітэктуры XVII ст., колішні касьцёл дамініканаў, паставілі пазалочаны купал-цыбуліну, што зьяўляецца грубым парушэньнем дзейнага заканадаўства. Нягледзячы на звароты грамадзкасьці ў пракуратуру, неўзабаве такія ж купалы паставілі над бакавымі вежамі. 25 сьнежня 2008 у Клецку адбылося ўрачыстае асьвячэньне новага касьцёла Найсьв. Тройцы.

• Места на старых здымках
• 

  Касьцёл Найсьв. Тройцы, зьнішчаны ў 1953

• 

  Касьцёл Найсьв. Тройцы, галоўны фасад

• 

  Касьцёл Найсьв. Тройцы, з боку апсіды

• 

  Рынак і касьцёл дамініканаў

• 

  Рынак

• 

  Сынагога

• 

  Мячэт

• 

  Кашары

Насельніцтва

• XVI стагодзьдзе: 1552 — 0,7 тыс. чал.
• XVII стагодзьдзе: 1626 — 2,0 тыс. чал.; 1683 — 1,1 тыс. чал.
• XVIII стагодзьдзе: 1713 — 0,6 тыс. чал.
• XIX стагодзьдзе: 1897 — 4,7 тыс. чал.
• XX стагодзьдзе: 1939 — 7,9 тыс. чал.; 1959 — 4,1 тыс. чал.; 1970 — 5,7 тыс. чал.; 1991 — 11 тыс. чал.; 1997 — 11 тыс. чал.
• XXI стагодзьдзе: 2006 — 10,4 тыс. чал.; 2007 — 10,1 тыс. чал.; 2008 — 10,1 тыс. чал.;2009 — 10,2 тыс. чал.

Адукацыя

У Клецку працуюць 3 сярэднія, музычная, дзіцяча-юнацкая спартовая школы і селькагаспадарчы прафэсійны ліцэй.

Забудова

Вуліцы і пляцы

Цяперашняя назва	Гістарычная назва
Гагарына вуліца	Віленская вуліца
Кітчанкі вуліца	Слабадзкая вуліца
Леніна вуліца	Нясьвіская вуліца
Маякоўскага плошча	Рынак пляц
Першамайская вуліца	Пінская вуліца
Талстога вуліца	Татарская вуліца

Эканоміка

Прадпрыемствы харчовай (малочная, масласыраробная, кансэрвавая, камбікормавая), дрэваапрацоўчай, лёгкай прамысловасьці.

Пералік прамысловых прадпрыемстваў Клецку
ПУП «Клецкі вытворча-харчовы завод» РУВП «Клецкі кансэрвавы завод» ААТ «Клецкі камбікормавы завод» ААТ «Клецкі масларобны камбінат» Дзяржаўная лесагаспадарчая ўстанова «Клецкі лясгас»

Турыстычная інфармацыя

Рэканструкцыя выгляду Клецку ў XVII ст.

Дзейнічае Клецкі гістарычна-этнаграфічны музэй. Спыніцца можна ў гасьцініцы «Клецак».

Выдатныя мясьціны

• Вайсковыя кашары (1920—1930-я)
• Гарадзішча (XI—XIII стст.)
• Касьцёл Найсьвяцейшай Тройцы (Фарны; XVI ст., захавалася частка заходняй сьцяны)
• Касьцёл і кляштар дамініканаў (1684, цяпер царква Ўваскрэшаньня Хрыстова БЭМП)
• Могілкі габрэйскія
• Мэмырыяльны крыж і камень на месцы бітвы пад Клецкам 5 жніўня 1506 року
• Сынагога (пач. ХХ ст.)
• Царква Покрыва Прасьвятой Багародзіцы (1876—1879)
• Шпіталь (1905—1908)

Страчаная спадчына

• Замак (XVI ст.)
• Капліца (ХІХ ст.)
• Мячэт (1881)
• Сынагога Вялікая (XVIII ст.)

Галерэя

• Краявіды Клецку
• 

  Фарны касьцёл, узарваны бальшавікамі

• 

  Былы касьцёл да надбудовы купалоў-цыбулінаў на вежы

• 

  Былы касьцёл (цяпер царква БЭМП), інтэр'ер

• 

  Кляштар дамініканаў

• 

  Новы касьцёл

• 

  Царква

• 

  Ешыбот

• 

  Шпіталь

Вядомыя асобы

• Валеры Задаля (1953—2007) — беларускі журналіст, грамадзка-палітычны дзяяч
• Уладзімер Кісель (1922—1999) — беларускі пэдагог, удзельнік антысавецкага падпольнага руху

Літаратура

• Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 2: Кадэцкі корпус — Яцкевіч. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — 788 с.: іл. ISBN 985-11-0378-0.
• Пазднякоў В. Клецк Х — ХVIII стст.: матэрыяльная і духоўная культура беларускага феадальнага горада. ― Мн.: БелНДІДАС, 2008. — 287 с.
• Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 4: Кадэты — Ляшчэня / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 1997. — 432 с.: іл. ISBN 985-11-0041-2.
• Kleck // Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. Tom IV: Kęs — Kutno. — Warszawa, 1883. S. 122—123.

Вонкавыя спасылкі

 Клецак — сховішча мультымэдыйных матэрыялаў

• Прагноз надвор’я ў м. Клецак
• м. Клецак на Radzima.org
• Інфармацыя на старонцы «Rzeczpospolita wirtualna — Kresy wschodnie»^(пол.)