Клецак

Клецак
У цэнтры места
Герб Клецку
Першыя згадкі:	1127
Магдэбурскае права:	27 жніўня 1652
Вобласьць:	Менская
Раён:	Клецкі
Насельніцтва:	10,2 тыс. (2009)
Часавы пас:	UTC+3
Тэлефонны код:	+375 1793
Паштовы індэкс:	222640
Геаграфічныя каардынаты:	53°04′ пн. ш. 26°38′ у. д.
Клецак на мапе Беларусі Клецак
Галерэя здымкаў у Wikimedia Commons
Афіцыйны сайт(рас.)(анг.)

Кле́цак — места ў Беларусі, на рацэ Лань. Адміністрацыйны цэнтар Клецкага раёну Менскай вобласьці. Насельніцтва 10,2 тыс. чал. (2009). Знаходзіцца за 140 км на паўднёвы захад ад Менску; чыгуначная станцыя на лініі Асіповічы — Баранавічы. Аўтамабільныя дарогі злучаюць места зь Нясьвіжам, Баранавічамі, Слуцкам.

Клецак — магдэбурскае места гістарычнай Наваградчыны, колішняя сталіца княства і радзівілаўскай ардынацыі.

Этымалёгія назвы

На думку беларускага географа В. Жучкевіча, тапонім «Клецак» утварыўся ад асновы клець, або старога дыялектнага слова «клеч» — бярозавы парасьнік. Варыянты назвы места ў гістарычных крыніцах: Кльчьск, Клеческ.

У сучаснай беларускай мове (клясычны правапіс) тапонім замацаваўся з устаўным «а» (Клецак), што адпавядае традыцыйнаму вымаўленьню мясцовых жыхароў. Цяперашняя афіцыйная назва места — Клецк (польск. Kleck, рас. Клецк).

Гісторыя

Асноўны артыкул: Гісторыя Клецку

Паводле археалягічных зьвестак, старажытнае паселішча існавала тут яшчэ ў сяр. ХІ ст. Аднак першы пісьмовы ўспамін пра Клецак датуецца 1127 годам, калі ён зьяўляўся сталіцай удзельнага княства.

У ХIV ст. Клецкае княства далучылася да Вялікага Княства Літоўскага. Пад 1398 згадваецца князь клецкі Ямант Тулунтавіч. У 1401 вялікі князь Вітаўт перадаў места свайму брату Жыгімонту Кейстутавічу, у 1404 — князю Раману Фёдаравічу. У 1433 пад Клецкам войскі Жыгімонта Кейстутавіча разьбілі прыхільнікаў Сьвідрыгайлы. Каля 1492 вялікі князь Казімер перадаў места і княства Івану Яраславічу, які пакінуў іх у спадчыну свайму сыну Фёдару.

У 1503 Клецак спалілі крымскія татары. 5 жніўня 1506 каля места адбылася бітва, у выніку якой войскі Вялікага Княства Літоўскага на чале з князем Міхалам Глінскім разьбілі татараў. Вялікі князь Аляксандар выдаў Клецку прывілей на адзін рэгулярны кірмаш. У 1522—1556 места знаходзілася ў валоданьня вялікай княгіні Боны Сфорца.

У 1550 Андрэй Маствілоўскі фундаваў у Клецку Фарны касьцёл. Станам на 1552 у месьце было 137 двароў, 4 царквы, манастыр, касьцёл. У 1553 у Клецку пачаў дзейнічаць адзін зь першых на Беларусі кальвінскіх збораў, дзе ў 1560—1563 служыў прапаведнікам Сымон Будны. У 1559 вялікі князь Жыгімонт Аўгуст выдаў месту прывілей на 2 рэгулярныя кірмашы. У 1586 утварылася Клецкая ардынацыя Радзівілаў. Станам на 1626 у месьце было 448 двароў, пад 1641 згадваецца Клецкая бібліятэка Радзівілаў.

27 жніўня 1652 кароль і вялікі князь Ян Казімер надаў Клецку Магдэбурскае права і герб: «у блакітным полі княская карона, пад якой паляўнічы рог». У Трынаццацігадовую вайну ў 1655 маскоўскія захопнікі зруйнавалі Клецак. Насельніцтва места скарацілася ўдвая. У 1683 маршалак вялікі Станіслаў Казімер Радзівіл заснаваў у Клецку дамініканскі кляштар. У гэты час у месьце было 217 двароў, дзейнічалі драўляныя вуніяцкія цэрквы Ўшэсьцю і Ўваскрэсенская, працавалі 3 рамесныя цэхі.

У Вялікую Паўночную вайну ў 1706 швэдзкі аддзел разьбіў пад Клецкам расейскае войска. Кароль і вялікі князь Аўгуст Моцны паўторна надаў месту прывілей на 2 рэгулярныя кірмашы. Станам на 1713 тут было 152 двары.

У выніку другога падзелу Рэчы Паспалітай (1793) Клецак апынуўся ў складзе Расейскай імпэрыі, дзе зрабіўся цэнтрам воласьці Слуцкага павету. Статус паселішча панізілі да мястэчка, якое зрабілася вядомым у рэгіёне цэнтрам гандлю. У 1796 у Клецку збудавалі харальную сынагогу.

20 красавіка (3 траўня) 1917 жыхары места ўпершыню змаглі ўрачыста адзначыць гадавіну прыняцьця Канстытуцыі 3 траўня.

• Даўнія графічныя выявы Клецку
• 

  Места і замак. Гравюра Т. Макоўскага, XVII ст.

• 

  Фарны касьцёл, 1724

• 

  Касьцёл дамініканаў. Абмерны рысунак, 1843

• 

  Месца бітвы пад Клецкам, 2-я пал. XIX ст.

Згодна з Рыскай мірнай дамовй (1921) Клецак апынуўся ў складзе міжваеннай Польскай Рэспублікі, у Нясьвіскім павеце. Цягам 1924—1931 у месьце працавала Клецкая беларуская гімназія.

У 1939 Клецак увайшоў у БССР, дзе ў 1940 зрабіўся цэнтрам раёну. У Другую сусьветную вайну з 26 чэрвеня 1941 — да 4 ліпеня 1944 места знаходзілася пад нямецкай акупацыяй, 6 кастрычніка 1941 нацысты расстралялі каля 4 тысячаў габрэяў. У 1953 савецкія ўлады злачынна ўзарвалі Фарны касьцёл.

29 лістапада 1999 адбылося афіцыйнае зацьверджаньне гістарычнага гербу Клецку. 11 лістапада 2008 з ініцыятывы мясцовага сьвятара Маскоўскага патрыярхату на помнік архітэктуры XVII ст., колішні касьцёл дамініканаў, паставілі пазалочаны купал-цыбуліну, што зьяўляецца грубым парушэньнем дзейнага заканадаўства. Нягледзячы на звароты грамадзкасьці ў пракуратуру, неўзабаве такія ж купалы паставілі над бакавымі вежамі. 25 сьнежня 2008 у Клецку адбылося ўрачыстае асьвячэньне новага касьцёла Найсьв. Тройцы.

• Места на старых фатаздымках
• 

  Касьцёл Найсьв. Тройцы, зьнішчаны ў 1953

• 

  Касьцёл Найсьв. Тройцы, галоўны фасад

• 

  Касьцёл Найсьв. Тройцы, з боку апсіды

• 

  Рынак і касьцёл дамініканаў

• 

  Рынак

• 

  Сынагога

• 

  Мячэт

• 

  Кашары

Насельніцтва

• ХVI стагодзьдзе: 1552 — 0,7 тыс. чал.
• ХVII стагодзьдзе: 1626 — 2,0 тыс. чал.; 1683 — 1,1 тыс. чал.
• ХVIII стагодзьдзе: 1713 — 0,6 тыс. чал.
• ХIX стагодзьдзе: 1897 — 4,7 тыс. чал.
• ХX стагодзьдзе: 1939 — 7,9 тыс. чал.; 1959 — 4,1 тыс. чал.; 1970 — 5,7 тыс. чал.; 1991 — 11 тыс. чал.; 1997 — 11 тыс. чал.
• ХXI стагодзьдзе: 2006 — 10,4 тыс. чал.; 2007 — 10,1 тыс. чал.; 2008 — 10,1 тыс. чал.;2009 — 10,2 тыс. чал.

Адукацыя

У Клецку працуюць 2 сярэднія, музычная і дзіцяча-юнацкая спартовая школы.

Эканоміка

Прадпрыемствы харчовай (малочная, масласыраробная, кансэрвавая, камбікормавая), дрэваапрацоўчай, лёгкай прамысловасьці.

Пералік прамысловых прадпрыемстваў Клецку
ПУП «Клецкі вытворча-харчовы завод» РУВП «Клецкі кансэрвавы завод» ААТ «Клецкі камбікормавы завод» ААТ «Клецкі масларобны камбінат» Дзяржаўная лесагаспадарчая ўстанова «Клецкі лясгас»

Турыстычная інфармацыя

Рэканструкцыя выгляду Клецку ў XVII ст.

Працуе Клецкі гістарычна-этнаграфічны музэй. Спыніцца можна ў гасьцініцы «Клецак».

Выдатныя мясьціны

• Вайсковыя кашары (1920—1930-я)
• Гарадзішча (XI—XIII стст.)
• Касьцёл Найсьв. Тройцы (Фарны; XVI ст., захавалася частка заходняй сьцяны)
• Касьцёл і кляштар дамініканаў (1684, цяпер царква Ўваскрэшаньня Хрыстова)
• Могілкі габрэйскія
• Мэмырыяльны крыж і камень на месцы бітвы пад Клецкам 5 жніўня 1506 року
• Сынагога (пач. ХХ ст.)
• Царква Покрыва Прасьв. Багародзіцы (1876—1879)
• Шпіталь (1905—1908)

Страчаная спадчына

• Замак (XVI ст.)
• Капліца (ХІХ ст.)
• Мячэт (1881)
• Сынагога Вялікая (XVIII ст.)

Галерэя

• Краявіды Клецку
• 

  Фарны касьцёл, узарваны бальшавікамі

• 

  Былы касьцёл да надбудовы купалоў-цыбулінаў на вежы

• 

  Былы касьцёл (цяпер царква БЭМП), інтэр'ер

• 

  Кляштар дамініканаў

• 

  Новы касьцёл

• 

  Царква

• 

  Ешыбот

• 

  Шпіталь

Вядомыя асобы

• Валеры Задаля (1953—2007) — беларускі журналіст, грамадзка-палітычны дзяяч
• Уладзімер Кісель (1922—1999) — беларускі пэдагог, удзельнік антысавецкага падпольнага руху

Літаратура

• Пазднякоў В. Клецк Х — ХVIII стст.: матэрыяльная і духоўная культура беларускага феадальнага горада. ― Мн.: БелНДІДАС, 2008. — 287 с.
• Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т.Т. 4: Кадэты — Ляшчэня / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 1997. — 432 с.: іл. ISBN 985-11-0041-2.
• Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 2: Кадэцкі корпус — Яцкевіч. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — 788 с.: іл. ISBN 985-11-0378-0.
• Kleck // Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. Tom IV: Kęs — Kutno. — Warszawa, 1883. S. 122—123.

Вонкавыя спасылкі

 Клецак — сховішча мультымэдыйных матэрыялаў

• Прагноз надвор’я ў м. Клецак
• м. Клецак на Radzima.org
• Інфармацыя на старонцы «Rzeczpospolita wirtualna — Kresy wschodnie»^(пол.)